Volume 3, No. 1
19000228

page 1  (8 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 

[NAMA 1, O TE TAU TUATORU. WAIRARAPA. PEPUERE WENEREI 28th 1900.______[Wharangi No. 1] . TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA.]

KEREITAONE PEPUERE 28TH 1900. WAAHI TEKAU-MAWARU o TE

N G A K A U P O U R I. E to matau Matua he aha matau i panga ai e koe ki te puehu, he aha i mau tonu ai to riri, ki a au Hipi i Hepara ai; mahara ki to whakaminenga i hokoa e koe i mua ki te mea utu nui, me te mea matau he rimu manu, i maunu mai, kahore nei e mohio ki tona take me te toka i tipu ai; e tere ana i te Moana e puhia ana e nga hau kaha i runga i te kare o nga wai, me nga tuatea nunui, kahore e whiwhi ki te okiokinga o te ngakau. Kotahi tenei mea nui e whakaarotia ana e matau, tena hoki te Iwi e ki he tika me timata mai tenei kupu i re tuhituhinga a Raniera Wharerau, rue Pene Taui, me o rana hoa, tae noa mai ki te 1893, tae mai ki te 98, ara te tokomaha o nga tangata o nga Motu nei, kai roto i anu tuhituhinga Ingoa i roto i nga pukapuka e korerotia nei he Kirihipi, me inoi ake ki te Kawanatanga Maori kia tukua mia ta ratau Ripoata ki te Iwi ki a tatau Nupepa ranei, kia panuitia ai ki te Iwi nui tonu ka tekau nei hoki nga tau, kia tirohia e hia mano e ora ana e hia mano kua moe ki te puehu, o roto i te toru tekau mawhitu mano o toru tekau maiwa ranei mano. Otira ma ratau me to ratau Pirimia, e ata whiriwhiri tenei inoi. Ko te take i lino whakaukia ai tenei tikanga, kia ata marama ai te Iwi, mo matau hoki e pokai- kaha nei ki te turanga, o te Iwi, kai te piki whakarunga kai te heke haere ranei ki raro, ko ta matau whakaaro he mea nui tenei hei tirohanga hei whakaarotanga ma te Kawa- natanga Maori. E kore hoki e tu tenei moa te Kawanatanga mehemea kai te heke haere te Iwi Maori ki te kore, he tino take nui tenei hei whakaarotanga ma ratau, i roto i nga mate katoa e korerotia nei mo te Whe- nua me te mana, te ora tinana o nga Iwi katoa i raro i te ra na o ratau Kawanatanga, kaore i te mea mo nga rawa anake o te lwi i whakaturia ai he Kawanatanga mo ratau, engari mo te tinana, mehemea kaore te tinana hei aha nga rawa, he Hepara te Kawanatanga no te kahui, tangata tinana ora, he tika ano kia puta he kupu ma matau mo tenei take nui, me penei ake:— Kia wha nga Kawanatanga mo nga Motu e rua nei me o raua Motu ririki kia tora mo Aotearoa, Tai-Rawhiti, Tai-Hauauru, Tai-Tokerau, te Waipounamu. Ko te mahi ma enei Kawa- natanga he tiaki i te ora tinana o te Iwi, ko nga rawa, ma te Kawanatanga, o te Koroni e tiaki mai era hei painga mo nga uri, ka oti nga tikanga i nga Kawanatanga Maori te titiro te whakaare mo te ora tinana, katahi ka tuku ma te Kawanatanga o te Koroni e whakamana e whakatuturu hei Ture, ara Kei whakatipu tangata, kia whai mahi ano te Iwi Maori mo tenei take. Ki te korerotia

atu e matau te ahua o te tokomaha o te Iwi Maori e penei ana:— Nui atu te ngoikore ki te whakatipu tangata, ahua hoha ana ki a ratau tamariki nonohi kaore e peera to nui o te ngakau rue te wa ka taha nei ki muri, kua panuitia e ''Te Puke" to tenei wa ma- anaki a nga matua i a ratau kohungahunga, ko runga tonu i to tuara piri ai i te ata mai tao noa ki to toonga o te ra pangia noatia, e te mate uruta ki runga i te tuara, katahi ano ka waiho i raro, ahakoa i ki mai te Pakeha, i korero whakatinatina mai tae noa ki nga Rata, e whakatupato tonu ana i nga wa katoa, kaua a koutou tamariki e whangaia ki nga hua rakau, he mate kai roto, Rarepape Koeke nga kai reka katoa a te Pakeha, me te kikokiko o nga Kararehe katoa e kainga nei, kaore e aro atu nga inatua, engari toko- iti nei nga matua, tupato ka titiro ki aua kupu. Ki ta matau titiro tika pono, me wha- karongo te Iwi ki enei tohutohu a te Iwi Pake- ha ina hoki, mehemea te Pakeha ka kore e wha- karongo ki ta tatau tohutohu mo a tatau kai - ka mate ano ratau i a tatau nei hua rakau, i te Karaka i te Poroporo i te hua Kahika, nga kai hua rakau katoa a te Maori ki te kainga e nga tamariki ka mate, ma nga pakeke anake e mahi kia tino rite ki te kaha o te tamaiti ki te kai katahi ano te matua, ka hoatu kia kai tana tamaiti mokopuna tama- ki whangai era atu tamariki ranei, he iti nei, kaore e tukua te hiahia o te tamaiti kia hipa, atu i te mea e rite ana maana, ko a ratau tamariki kaore e patua ki te ringa, engari rumaki ai ki roto i te wai, nui atu te rongo o nga tamariki te wehi i taua whiu a nga Kau- matua, kotahi tonu kawenga, a te matua i taua tamaiti ki te wai rumaki ai, taka ana te pu o nga kanohi, e kore ano tena tamaiti e hoki atu ki te takatakahi i te tikanga a to- na matua i ako atu ai hei tika mona, mehe- mea he tokomaha nga tamariki i kite i te rumakanga i tetahi o ratau ka tau katoa atu te wehi ki era me etahi noa atu ma taua hunga tamariki e korero ki etahi atu o ratau, mataku noa atu era tamariki, ki te mea e tutuu ana e kino ana e taupatupatu ana, ki te rongo taua hunga tamariki i te reo e ka- ranga ana, akuanei koutou rumakina ai, koropupu ai o koutou ihu i roo te wai, he kupu nui tenei ki nga tamariki o mua, mutu whakarere nga mahi kino me te maonga A- wha hoki ana tena ki tona matua ki tona Tipuna, no tenei wa kaore e tau te wehi o nga matua ki ngu tamariki, ahakoa tamaiti paku rite tonu, ko te tamaiti Pakeha ki te kino ana kupu ki tona matua, ka haere ia he waahi ke noho ai, a ora noa ia i te rawa me te taonga, mate atu ranei i te rawakore, kao- re e rewa te ringa o te tamaiti Pakeha ki tona matua, ki te pera he mate porangi, ka haere mai te Ture whakatipu • tangata ka pa . kia ia, pena ano mehemea kaore i porangi, ka pa ano te Ture, he mea nui ki te Iwi Pa- keha te Ture o te inatua ki te tamaiti. Hei titiro ma tatau, ki te haere he tira Maori he Wahine etahi he tamariki, ka, kii nga Kareti o te Rerewe i te kiri hua rakau me te rori o te Tereina, ki te mea he taane anake taua tira, e kore rawa e kitea he kiri hua -rakau -i roto i nga Kareti i te rori ranei, ki te tae ki- . < nga taone ka, kii ano nga tumera i te km hua rakau, ki te mea ho taane anake kai ro- to i taua ruuma kaore e kitea he kiri hua rakau. He aha i penei ai. ko te mea pai ki nga Wahine Maori kia kai tonu nga tamari- ki i te hua rakau, hei aha nga tohutohu a te Pakeha mo nga hua rakau, e korero nei he mate kai roto he kai hoki, he mea whakamiha- ro te ki o tetahi Kareti i te Wahine Maori me nga Wahine Pakeha, noho aua te kiri ma me ana tamariki kaore he hua rakau, noho ana te Maori me nga hua rakau, ma ratau tamariki, he moa tuturu tenei e kitea rinitia ana i nga taone ririki nunui, e haere ana nga Wahine Pakeha me a ratau tamariki kaore he kopaki hua rakau i o ratau ringaringa, e haere ana nga Wahine Maori me a ratau ta- mariki rite tonu i to kopaki Keeke Rarepape • hua rakau o Nia Tireui, o Tawhiti o Hawai- ki, kai te penei ranei te kai a ia Iwi nana o nei hua rakau kaore ranei, e tika ana ranei tenei maoa e kainga nei e nga tamariki Ma- ori kaore ranei ina hoki e toru e wha nga ahua o nga Arani e hokoa nei i Niu Tireni, ko te hua tenei e kainga nuitia ana, e nga tamariki, ka pai ranei te kai huihui a te ta- maiti a te Wahine Tai-tamahine me nga Wahine Kaumatua i enei hua Arani, kaore ranei ko nga kiri i rite he kohai te kakano engari ko nga reka me te wai i rereke o to tahi o te tahi, e koro e roa, e kai ana i te Pa- naana me te Painaaporo, 10 atu pea ahua o nga, Aporo e kainga ana aua hua katoa, na tenei ahua ka mahara matau me tatari kia puta he whakatupato, ma te Kawanatanga Maori ma nga mema ranei, mo enei mea ka- toa e kitea nei e te konohi, e maharatia atu nei kai konei tetahi waahi o te mate tinana e here ana, ko nga Kotiro Wahine kaha atu te hiahia ki te hua rakau, i ko atu i nga Taita- ma Taane. Me hoki ake ano ta matau ko- rero mo nga hua rakau o Hawaiki, e korero- tia una kaore e ora roa te tangata o Hawaiki, he kai tonu i ngu hua rakau engari te heke mai o te whakatipuranga e tuturu ana, pe- nei i nga manu e mohiotia nei he Para he Maina, na te mahana i mahi kaoti te manu, ka taka mai ki waho o tona Anga, na te Pi- rautanga o te kaakano i puta ake ai te rito hei maunga mo te hua, he iti rawa te kohao totohu ana i a ia te Kaipuke, ma te whaka- hoha ka tuturu ai te Whare, te kupu tuturu te ata pai, te ahiahi pai, maharatia nga whakaatu tika pono a te Tiupiri e tohutohu nei mo nga rongoa, tiakina e te Iwi kaua e whakahoha kaua e whakaroa, engari tino hohorotia, kia rite tonu ki tana e tohutohu nei ki te ngakau nui koe ki te pupuri i ana rongoa me ona whakahaerenga katoa, ka pi- ri tena hei tika mou, kaore hoki e nui rawa nga utu ara mo te wehi mataku tenei maha- ra a te Tiupiri i te utu-nui a te Takuta me- hemea hoki etahi Tai-tama Tai-tamahine ranei i puta mai i nga Kiira, e tahuri ana ki te whakaako ia ratau ki nga tohutohu a te Tiupiri mo nga rongoa me te . mahinga hei inumanga ma te tangata mamae penei e kore e roa ka puta ano he, maramatanga ki te Iwi, no te mea he nui nga rongoa e ma- hia ana i roto i te Iwi Maori he Pe- ene-kara, he Kararina, he Makutu., he