Volume 3, No. 19
19001215

page 1  (6 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 
TE PUKE KI HIKURANGI

[NAMA 19, O TE TAU TUATORU.] WAIRARAPA. TIHEMA HATAREI 15th 1900.____[Wharangi No 1] HE KIMIHANGA HE RAPUNGA I TE TAKE O TE NGAKAU POURI.

Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" tena koe ; toou ora kia tuturu tonu ki toou tinana, toou kaha kia pumau tonu ki a koe, toou manawanui kia kaua e hoki ki raro, toou matauranga kia ranea tonu i nga wa katoa, ko te Atua te kai awhina i enei mea mou Amine. Aku take me aku whakamaramatanga i aku take, ma au e panui hei mea mo nga ra kei te haere mai, me o reira whakatipuranga tangata. I te ora kua iti, i te tika kua he, i te pai kua kotingotingo, i te mate kua toitu; na runga i enei take kua he te takoto, i tika ai kia ata whakatakina marietia nga meatanga o nga tikanga o nga ra io tatau Tipuna, me o tatau matua; i runga i te rongo a oku tari- nga ki nga korero a nga morehu Kaumatua o tenei takiwa, i rokohanga e toku whakati- ranga, e ki ana; He nui rawa te ora o te tangata i o ratau whakatipuranga, kaore rawa he mate. Kaore o era whakatipuranga tangata e ko- rero teka; e whakamatea ana te tangata i aua wa mo te korero parau. He nui te pai o nga whakaaro o nga ra- ngatira ki tona Iwi, ki tona Iwi, ka mate tena rangatira i tona Koroheketanga, ka ako ki ona Uri, kia pai kia atawhai ki te tangata kia manaaki ki te Iwi. Ko te mate o Le tangata i era wa, he mate Koroheke anake, he mate ruruhi hoki o te wahine, heoi nga mate ko nga Whawhai, ko nga whare-wera, ko nga Waka tahuri, ko nga makutu, ko te taka i runga i te rakau ite pari, e ki ana ratau; ko tetahi makutu nui o mua, he Whakaoi, ka tangihia ki te tangi o Rikiriki, kia whakangaromia tena Iwi, kaore rawa he morehu o tena Iwi e ora, ko te Ingoa o te ora o te tangata o tera wa, he toi tipu te toi, he toi ora te toi, he oranga roa te ora o te tangata. Na runga i enei korero i mohio ai tatau tenei whakatipuranga, kua rereke to tatau nei ora i te ora o tatau Tipuna, o tatau ma- tua, notemea G tino kite ana tatau he mate turoro te mate e huna nei i a tatau. Ko te "Puke Ki Hikurangi" kai te kimi, kai te rapu, kai te uiui, kai te whakataki haere, kai te tirotiro kai te whakahau mai kia tatau ki nga Iwi, kia kimi tahi kia rapu tahi, i nga take e heke nei tatau te Iwi Maori ki te po. Na, e hoa ma e aku Rangatiratanga i runga i nga motu nei, tena ra koutou, he mea nui tenei e kimihia nei e te "Puke" e whakahau mai nei kia kimi tahi tatau, he nui te whakamoe- miti o toku ngakau, me te whakanui atu o toku ngakau katoa, ki te whakaaro o te 'Puke" i hurahia ai e ia tenei take nui ki runga, kia tirotiro tatau ki nga take e heke nei tatau te Iwi Maori ki te po. Na e hoa ma, ka whakaatu ahau i aku kimihanga mo tenei take, i runga ano i te Inoi mai a te "Puke.". E koro e te "Puke" e to matau Maunga tena koe, tenei ahau tetahi o au i karanga mai nei, te haere atu nei kia tapapa atu ki raro i ou waewae, me te taumarumarutanga iho o tou kaha, ki te mau atu ki a koe i nga waahi o to take i "kimihia, i tirotirohia, i whawhatia e toku kotahi, ahakoa kaore pea i hangai ki nga kimihanga e rite ana ki ta tou hiahia i pai ai, e mohio ai koe ae koi ana nga take e heke nei tatau ki te po, e taea hoki e au e koro te pehea, ko te rahi ano tenei o te waahi i tuhaina mai ma toku tina- na e hapai, i te hanga tonu ka ea te waahi o to tono ki a au nei:— Na, e koro, he tino uaua rawa te take nei ki te ki penei atu te tangata kia koe, he mea he mea, nga take e heke nei tatau ki te po, ki taku mahara, ko te huarahi marama hei whakangawari, hei whakatatu i o tatau ngakau, hei whakamama i nga kimihanga me nga tirotirohanga ki te take o to tatau mate ko te hoki ano ki te titiro i nga mana, me nga kai, me te kore kakahu o tatau Tipu- na, tae noa ki o tatau matua ; he mea enei kua kahore i tenei whakatipuranga. Ko o tatau toto he mea heke iho i o tatau whakapaparanga Tipuna, tuku iho tuku iho, ko te ahua o tatau Tipuna i runga i nga korero, me te ahua o nga kupu o nga karakia Maori, me nga whakapapa, he ahua Atua, i te wa i whanau ai tena whakapaparanga o ta- tau Tipuna ka whanau, ka karakiatia, ka motu te pito ka karakiatia, ka kawea ki te wai tohi ai ka karakiatia, ka kawea ki te tu- aahu ka karakiatia, ka tangaengaetia ka karakiatia, ki nga tikanga a o ratau Atua ; ka papanga iho ka papanga iho nga mana tapu, ki runga i te tinana me nga toto o tena tangata, o tena tangata, o tena whakatipu- ranga o tena whakatipuranga, o tatau Tipu- na tae iho ana ki o tatau matua, ko aua toto ra kai a tatau, • ko aua mana tapu ra kai a tatau, i te wa i tae mai ai nga Atua hoou, kaore o tatau matua i tahuri ki te horohoro ia ratau, ia tatau hoki i o ratau Uri, (ara ki te whakanoa) kuhu ata ana o tatau matua me tatau hoki me a ratau tamariki ki roto i nga whakahaere o nga Atua hoou, me o ra- tau nei tikanga, tikanga noa. Kei te mohio ano tatau nga tangata o tenei whakatipuranga, i a au nei e ora nei, he Atua riri nga Atua o tatau Tipuna, mehemea ka tuku parapara noa iho te tangata i a ia, ka patua tonutia e ona Atua, mate rawa, e koro e te "Puke" ka kiia e au ko te take tuatahi tenei e heke nei tatau ki te po. Ko nga kai. Ko nga kai a o tatau Tipuna he kumara, he hue, he aruhe, he Ika, he manu, he tuna, he kiore, tera atu te nuinga o a ratau kai, ko etahi o aua kai kaore i eta- hi waahi o te motu, ko enei kai kaore i wha- kananua ki etahi mea ke, penei me a te Pake- ha kai e whakananua nei ki te tote, ki te- pepa, ki te mahitete ki a te Pakeha tini mea whakananu, ko nga toto i mahia e nga kai a o tatau Tipuna ki roto i a ratau, he toto tutu- ru, ehara i te totohe mea mahi na nga kai whakananunanu, i te wa i kai ai tatau i nga kai a te Pakeha, kua whakahengia o tatau toto tuturu i heke iho ra i o tatau Tipuna, kua noho he wai ki roto i nga toto i nga uaua i nga kikokiko. E koro e te "Puke" ka kiia e ao, ko te take tuarua tenei e heke nei tatau ki te po. Ko nga kakahu. Kaore he kakahu o tatau Tipuna, penei me o te Pakeha kakahu,e mau nei tatau, ko nga toto o tatau Tipuna he to- to kua utonga ki tenei mea ki te makariri, me o ratau kiko kua utongatia, kaore e mutu te mahi a nga toto i te makariri, ko nga kai i mahia ai aua toto he mea karakia katoa te whakatoonga, te hauhaketanga, te hopukanga i nga Ika, i nga manu, i nga kai katoa i ma- hia nei aua toto ra, e aua kai ra, ka kaha ena toto ki te whawhai ki nga mea katoa, nga uaua, nga wheua, o tatau Tipuna he ka- ha katoa, ko aua toto ra i heke iho kia tatau i to tatau kakahutanga i nga kaha Pakeha, kua he aua toto ra kua rongo i te mahana, apiti atu hoki ki nga toto kua he i nga kai a te Pakeha. Kua waiho tenei hei take tua- toru e heke nei tatau ki te po. E koro te "Puke" kua mutu aka nei ta- ke i titiro ai, i whiriwhiri ai, i whakaaro ai hei korerotanga atu maku ki a koe, mo ru- nga i to take e Ngakau pouri nei koe, he mea whakaaaro noa iho ehara i te mea tuturu, ara, ehara i te mea kai ko atu etahi take hei whakaaturanga atu maku, e mutu ai nga whakaahe a te tangata mo enei take, ki taku mahara, mehemea ki te tokomaha nga ta- ngata, nga hapu ranei, nga Iwi ranei, e eke mai ki te awhina ki te whakaae i enei tako, ka mea ratau he mea tika kia hoki tatau ki te mahi i nga tikanga kua korerotia nei; ki taku tino whakaaro kauaka tatau e hoki ki muri, kaore e taea kua hohonu ke tatau ki nga tikanga Pakeha, kua kite tatau i nga kororia whakamiharo o enei ra. Ki taku whakaaro me tino tuku tatau kia Pakeha, nga tikanga katoa, ka rite to tatau ora ki to te Pakeha e kite nei tatau, ka tipu tatau ara o tatau Uri, pera me te tipu o te Pakeha. Na, e koro e te "Puke" kua tatu rawa ta- ku nei whiriwhiringa ki te huarahi e haerea nei e tatau i enei ra, kei konei taku ora, me taku tipu, o tatau Uri e kite nei, ara, me Pakeha a tatau tikanga katoa, ko tatau Atua ko te Atua o te Pakeha, me tino whakarite e tatau e te Iwi Maori nga tikanga katoa, nga mahi katoa a taua Aatua, pera ano me a te Pakeha whakataki i nga tikanga o taua Atua, me marena nga Wahine puta noa nga motu o Niu Tireni. Kei te nui ano te aroha me te tangi o toku ' ngakau, ki nga tikanga me nga mana Maori o tatau Tipuna, kua kiia nei e aku korero kia whakangaromia, e taea hoki e kui ma, e koro ma te pewhe, i runga hoki i te whakahau ki kia kimihia, kia rapua, kei whea te take o to tatau mate, e heke nei tatau ki te po. Ko- ia tenei kua whakaatu nei ahau i aku i kimi ai, e kite ana ahau ko to tatau reo ka ngaro, ma nga pukapuka e pupuri, ko nga kiri pe- nei nae toku nei, ara kiri pai kaha ki te pou- ri, ka paraihetia katahi ka rawe rawa, ka piata, o te momo Kiingi ano o tona kiri, o Kiingi Huauri ona whakatipuranga, ka nga- ro tenei ka riro atu ki te Haawhe-kaihe ki te Koata-kaihe, ma nga whakaahua tenei e pu- puri, ara te ahua o to te Maori kiri. E hoa ma e nga Iwi, tukuna mai nga whakahe, nga whakatika ranei, nga whaka- tikatika ranei, kia wawe tenei take te tatu ki