Volume 4, No. 11
19010916

page 1  (8 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 

[NAMA 11, O TE TAU TUAWHA 4.] WAIRARAPA. HEPETEMA MANE 16tb 1901. [Wharangi No 1] TE PUKE KIHIKURANGI.

[PUTEA.]

Kaua e awangawanga o koutou ngakau ki te hoki tuarua, tuatoru, o te kaupapa korero i raro iho nei. Ko tenei kaupapa korero, he whakatupato he tohutohu, he whakau hoki i a tatau ki runga ki te ara kotahi o te tohu tangata; Kaua e hoki ki mori, kaua e noho i waenga- nui, engari titiro atu nga konohi ki mua i te aroaro, e kore hoki nga tikanga me nga ture a te Iwi pakehe e hoki mai ki muri, engari ka piki whakarunga i roto i nga ra o a tatau uri. No konei whakarongona nga tohutohu a nga Rata, whakarongo, titiro, whakaaro te Iwi Maori ki nga tohutohu a Maui Wiremu Piti-Naera Pomare, o roto i te kahui tamari- ki, te hua o nga kupu o nga whakaae a nga kaumatua kua mate atu ki te po, i hoatu ai nga whenua e ratau mo nga Kura, he mohio rawa aua kaumatua ; ina ra kua kite tatau i nga hua e ruia ana e a tatau ' taitama. kaua e hoha, kaua e tihe, kaua hoki e riri, kaua e ki ka pau noa iho a te 'Puke Ki Hi- kurangi" mo enei korero anake, a, ko nga korero pai KO nga rongo korero, me nga ko- rero whakakata e ngahau ai te kai panui, i waenganui i ona hoa. Taku kupu, ta to koutou maunga oneone, morehu o nga maunga i ea ki runga o nga kare o nga wai whakamate, i te wa i o kou- tou tipuna. "Te Puke Ki Hikurangi" awhi- natia atu nga kupu tohutohu i raro iho nei, kaore mai i mua, kaore ano he Rata Pakeha i tu noa i roto i te Iwi Maori kauhau ai, i te rongo-pai o te tinana kikokiko, i hokoa nei ete Atua kinga toto utu nui o tana tama kotahi e noho iho nei i te ringa matau o tona ma- tua e titiro iho nei ki nga mahi pai, hei apiti ki tona Rongo-pai e maha ake ai nga ra ki runga ki te whenua. E kore au e pai, e whakaae wawe atu ki tenei kupu—Kai te hamama tonu te rua tupapaku kaore ona makonatanga. Ki te kore te tohutohu e whakarongona ka rite tonu te hamama o te oneone, tena ki te manaakitia te tohutohu ka hapa taua kupu. Me korero tonu koutou i nga kupu a Taku- ta Pomare i raro iho nei, ka panui atu ki ro- to i o koutou takiwa. Pai rawa hei hoa moe tahi mo nga taitama me nga taitamahine, mo nga tangata whai hoa, me nga wahine whai tamariki kua mate katoa nei ki te one- one. E korero ana a Pomare i roto i Aotea me te Waipounamu, ki te whakaritea e tatau nga Ture a te Atua mo te tinana kua kauha- utia nei e ia ki te Iwi, penei kua kore rawa tatau e kai rongoa, e hiahia atu ranei ki nga Takuta.

TAKUTA MAUI WIREMU PITI NAERA POMARE.

Kua titiro iho te tika i te rangi, kua tipu ake te pono i te whenua, kua tutaki te mahi tohu me te pono, kua kihi kia raua te tika me te rongomau. Te Iwi kua tutaki tatau ki nga mea i wha- kaarotia e nga kaumatua kua hori ake nei ki o ratau moenga, kia whaia te matauranga o te heke o muri nei, e kiia nei he Pakeha. Koia nga Kura Minita, me nga Kura matau- ranga whakaaro-nui o taua Iwi, hoatu ana a tatau tamariki kia whakaakona ki aua tika- nga, kaa tutaki i tenei wa hei painga mo te Iwi. I enei tau ka taha nei, ka tu mai ki mua i o tatau aroaro he kahui tamariki, no roto i aua whare Kura, hei whakamarama ia tatau ki nga mea hou o roto o enei ra, mo te wai- rua me te tinana, kia hoki mai ai he toi ora ki runga i te Iwi, hei whakataki, hei patuki i te ara o te ora ki runga ki raro, ki maui ki matau, hei pupuri i nga whakatipuranga e heke mai ana ki te whenua o te Maori. Ko taua kahui tamariki no te Kareti o te Aute me era atu Kareti wananga, kua huihui o ratau whakaaro me o ratau konohi, ki te titiro ki te Iwi Maori me o ratou uri e puhoi nei te tipu, ko te waahi tere hohoro, ko te heke ki raro kia aitua. No te tau o to tatau Ariki kotahi mano e waru rau e iwa tekau mawhitu 1897, i tima- ta ai ta ratau paihere i te Iwi ki roto ki nga tikanga o to ratau whakaakoranga. Ko A- pirana T. Ngata nana i tomotomo tuatahi te motu, no roto i taua kahui tamariki, ko ko taana kupu ki te Iwi, whakapaia te hua- rahi o te ora tinana i nga marae me nga ta- ngata, he pai mei matao mei mahana ranei, ko tenei he mea mahanahana kau, ara. kai waenganui te Iwi i nga tikanga e rua e tu ana i te tikanga Maori me te tikanga Pakeha, ka waiho tenei hei taura kukume i te ora tinana ki te po. No nga ra timatanga mai o Akuhata nei, ka tomokia mai te rohe potae o Rongokako e Takuta Maui Wiremu Piti Naera Pomare, he mea whakahau e te Kawanatanga kia haere ia i te motu i roto i te Iwi Maori, kauhau ai i te mate i te ora o te tinana, i ahu mai i te Rawhiti, i timata mai tona kauhau i Tama- ki, Ngaawapurua, Hamua , Te oreore, Taue- ru, me era atu waahi e whakakite ana i te ahua o te tinana oneone o te tangata e ora nei i te ao, kua korerotia nei e te Karaipitu- re, he whare te tinana o te tangata no te Atua, kia pai te tiaki i taua whare. No te mane 19 o Akuhata nei, ka tae mai a Taku- ta Pomare ki Kereitaone, no te wenerei te 21 o nga ra ka haere ki te Kohunui ki te marae o Rakaiwhakairi ; kua huihui nga taane nga wahine me nga tamariki, e toru nga ra e whakamarama ana i tenei taonga nui i te tinana tangata, me te whakaatu ano i nga paanga mate o tenei wa. No te haterei te 24, ka tae a Takuta Po- mare ki Papawai, ka nekehia tona korero mo te mane te 26, no te mane te 26, ka tae a Pomare me A. H. Kumeroa ki Aotearoa i Papawai, no te 10 a. m. Ka tu te korero, kua huihui nga tangata katoa o te marae, i konei a Mohi Turei Minita o Ngaati-porou. Pomare. Ka mihi ki te Iwi, ki nga taane ki nga wahine me nga tamariki, ka mutu katahi ka timata tona korero whakamarama i te matauranga o tona Kuranga, i whaia ai e ia ki tera taha o nga moana whanui, i hoea