Volume 4, No. 3
19010415

page 1  (6 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 

[NAMA 8, O TE TAU TUAWHA 4.] WAIRARAPA. APERIRA MANE 15th 1901. [Wharangi No 1 TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA.] ____ ____

Kai te titiro iho te tika i te rangi, kai te tipu ake te pono i te Whenua, kua tutaki te mahi tohu me te pono, kua hongi kia raua te tika me te rongomau. Kua pae tenei te Kupenga o nga Kaumatua ki uta, i kukume ai i roto i nga tau inaha ka taha ki muri. Mate atu he rarangi Kauma- tua, tu ake he rarangi Kaumatua, pupuri to- nu i te taura whakamaro o te tahatu o te Kupenga me te Karihi, tae noa mai ki te tau 1900 ka pae ki te one. na te Kawanatanga o te Hetana, me te Minitatanga o Timi Kara ki te taha Maori; i to ki te marae me te Tua- whenua, ona Ika o roto ko te "Kaunihera Maori Marae" me te "Kaunihera whakahaere- Whenua Maori" topu takitahi. Tokorua nga Kaumatua, ko Wi Pere, mo Tame Parata, nga hoa piri pono ki a te He- tana, me Timi Kara, o tu ana i roto i te Pa- remata o Niu Tireni, i nga tau maha ka taha ki muri. He mema, no te lwi Maori, he ka- ha ki te aki i nga hiahia o te Iwi, he ngawa- ri ki nga taha e rua, he u ki te kupu kotahi me te taha kotahi i roto i te Paremata, koia nei te arawhata i eke ai nga hiahia, nga wa- wata, nga moemoea, nga haka, nga waiata, nga tui, nga kupu korero marae, korero-a- whare, nga kara rere i runga i nga pou rakau, nga kupu whakarite, nga karaipiture e kore- rotia una i roto i nga hui takitahi, tangiha- nga tupapaku, nga inoinga ki te Atua nui, kia whakatikatikaia nga ngakau o nga ra- ngatira, o nga tangata mohio, o nga Kau- matua o te lwi katoa, kia whai i runga i te rangimarie, i te manawanui, me te ngakau e hereherea ana, kia noho i raro i te ngawari, i te mahaki, me te ngakau tatu, ko nga Poro- pititanga a te Iwi; enei katoa kua tutuki ki te paenga o te kupu nei, ae ae, kua mutu atu tera kupu, kahore, kakore, i raro i enei kupu i runga ake nei, pai ana te paenga o te Kupenga nei, ahakoa he nui ano nga Ika nunui i roto, kihei te Kupenga a nga Kau- matua i pakaru, i te paenga nei o te Kupe- nga, na te Kawanatanga me te Paremata i haehae. Ka tuhaina ki nga marae katoa o te motu, kua oti nei e ia te tui, no te 5 o nga ra o Maehe nei, ka kawea mai te motu ma Ro- ngokako. Kua eke ona Kaumatua 12 ki runga hurihuri ai, titiro ai ki te pehanga ma nga taane me nga wahine, e tipa ai te mara- e ki tona whai huatanga, e Maori ai te wha- kahua "Marae Maori" ko tenei Ika kua tapa- tapahia nei ki nga marae, ko te "Kaunihera Maori Marae. No te 26 o nga ra o te mara- ma nei o Maehe, i tu ai te hui tuatahi o te "Kaunihera Maori" ki Hikurangi i Papawai, i runga i te kupu a te Minita Maori, me hui te "Kaunihera" ka whakatu he Tiamana, ka oti ka kowhiri i nga tangata Taitama hei haere ki Rotorua, hei karanga i te mokopuna a te Kuini, ko A. H. Kumeroa te Tiamana, e rua ra i tu ai ka oti nga mahi, ko nga toe- nga i nekehia mo te 11 o nga ra o Aperira 1901, tokorua o te Kaunihera i ngaro atu, ko Hoori Herewini te Huki, i pangia e te mate, ko Nireaha Tamaki, i haere hei hoa mo te Minita Maori ki Whanganui, ahu atu ki roto i te awa o Whanganui. Kanui te pai o te hui "Kaunihera" o nga Kaumatua o Rongokako, me te mea noi kua whanau hoou nga Kaumatua me nga mahi, kaore i pera me nga ra o mua, e ka ana he ahi i roto i te ngakau, mo tetahi kupu iti nei, te takanga atu ki roto i te Kupenga a te Ture, e rua tona nga ra ka oti nga kupu ina- ha noa atu. e kore nei e oti i to wiki kotahi, neke atu, kaore e nui nga kupu a tetahi a tetahi kua pooti, kua oti te kupu, kaore ho ahua pouri o tetahi o tetahi mo taua kupu ka hi- nga, marie noa iho te ahua o nga Kauma- tua nei. Tokorua o ratau Taita ma, hei konohi, hei reo ngaro mo ratau ; ko Eruha te Maari, ko Heketa-Whenua Manihera Ko nga Ingoa o nga Kaumatua. Ko Hoo- ri Herewini te Huki, Haami Potangaroa, Manahi Paewai. Nireaha Tamaki, Heta Ma- tua, Kiingi Ngatuere, Kahungunu Manihera Maaka, Aporo Hare Kumeroa, Hoani te To- ra Rangitakaiwaho, Ropoama Meihana, Eru- ha te Maari, Heketa Whenua Manihera. Ko etahi enei o nga toenga Kaumatua pu- puri i nga kupu me nga tikanga, a era Kau- matua kua heke atu ra ki te kopu o te Whe- nua, ko etahi ano kai roto i te Iwi e titiro ata ana ki nga mahi, e whakahaerea nei eta- hi o ratau i uru ata ki nga nohanga o te Tu- re "Kaunihera, Maori Marae." Ko te nuinga o nga Taitama, kat roto ano i te Iwi e titiro atu ana ki nga Kaumatua, ina tuku mai ki raro i o ratau nohanga, heoi ano ko te whakaeke kau. Tokorua enei Taitama, ko Hoone Heke, ko Henare Kaihau, he mema no te Parema- ta, he hoa mahi tahi no Wi Pere, raua ko Tame Parata, he kai tautoko no te Kawana- tanga o te Hetana me Tiini Kara ; i te tau 1900 ka pae te Kupenga nei ki uta, puta mai i roto ko te "Kaunihera Maori'' ko Le "Kaunihera Whenua," he nui te kaha o nga Taitama nei ki te tu i roto i nga hui a te I- wi, me te kawe atu i nga hiahia ki te Wha- re Paremata, hei hoa mo nga Kaumatua. Tokotoru enei Taitama, he nui te kaha ki te whakahaere i roto i te Iwi, mo nga mahi a te Paremata,, me nga tikanga Pakeha, i puta mai enei Taitama i nga Kura nunui, ko Hoone heke, ko Apirana T. Ngata, ko te Heuheu Tukino, he nui rawa to ratau kaha ki te haere i roto i nga Iwi o te motu, korero ai i nga kupu hei ora mo te Iwi, tino piri ana ratau ki te Kawanatanga i tau 1900, pu- ta mai ana ko enei taonga nunui e rua. He nui ano era atu Taitama o te Tai-hau- auru, i uru atu hei hoa mo ratau i te Pare- mata ka taha nei, i oti ai enei taonga, tokorua o Ngaati-Maniapoto, tokorua o Ngaati-Wha- tua, he tokomaha o Whanganui Ngaati-Apa, Rangitaane, he tokomaha hoki o te Tai-Ra- whiti kia Ngaati-Porou, ahu mai nei, i tae mai a Mahuta me Waikato, ki taua Parema- ta o te tau 1900. He nui nga Kaumatua i Poneke, i taua Paremata, kanui hoki te ngawari o nga ma- hi, i te timatanga mai tae noa ki tona mutu- nga he mea nui tenei te ngawari o nga mahi i roto i enei tau tutata ka taha nei ki muri. Kua tutaki te Tui o Ngataueru o te tau 1881, te tangi a huia, me te karanga a te matuhi, tuia ! tuia ! tuituia. He Kotahita- nga tuturu tenei, ara, te "Kaunihera Maori Marae" kotahi te Ture naana i tui te motu katoa, ahakoa i ruumatia te motu, wehe ke wehe ke, ko te Ture kotahi, ko te roopu ko- tahi, ko tona Ingoa he ''Kaunihera Maori Marae," mohio tonu atu tetahi ki nga mahi a tetahi, ko te tangata me te hapu e whaka- toi ana, ka pa te whiu a te Ture marae ki a ia, heoi ano kua whaiti te tu me te noho, ka whai hoki tena ''Kaunihera" tena "Kaunihe- ra" kia kaha, kia pai, kia tika, kia pono ana mahi, me tana hapai i ona marae, i ona ma- rae, ka u hoki tana whakahaere i nga hapu o roto o tona "Kaunihera," o tona "Kauni- hera,-me te hanga haere i etahi Ture, hei hono atu ki enei, kua puta nei ki roto i o ratau ringaringa, hei whiu mai i nga Taita- ma me nga. Taitamahine, kia haere i runga i te huanui tika, pono, o to ratau akonga ki nga Kura takiwa, me nga Kura nunui o te motu, haunga ia te Kotahitanga o nga Ta-. mariki taane o te Aute Kareti, kai te mahi tonu ena, kaa puta nei tetahi o nga pihi o to ratau Kotahitanga, ko te ''Kaunihera Maori Marae," hei Whare mahana mo te Iwi, hei patuwatawata arai mo nga mahi kino, hei whakawairakau mo nga mahi pai, hei kiku- me mai i te ora tinana kua neko ke atu nei ki tawhiti tu mai ai, hei aki i te kaha o te Iwi Maori o muri ki te ahuahu i te oneone, hoi to mai i te whaioranga me te rawa-iti, hei whakatitiro i nga konohi o nga kotiro ki te tiaki pai i a ratau kohungahunga me a ratau tamariki nonohi, hei whakahoki mai i etahi o nga kotiro rae nga Taitama ki nga mahi aringa a nga Kaumatua Maori ka nga- ro nei ki te po, ma nga Taitama, ko nga hanga patuwatawata, ko nga tarai Waka, ko te Whakairo, ko te Harapaki, ko te mahi whare, ko te pupuri i nga ahua o a ratau mahi katoa, ara. o nga mahi aringa, hei oha ki nga whakatipuranga e heke mai ana ki tenei ao. Ko te kaha o te Iwi Maori i nga ra ka ta- ha ki muri, i roto i o ratau ringaringa ko te tupato i roto i o ratau ngakau ko te mohio i roto i G ratau kanohi, i tino tukua e ratau o ratau tinana hei kai-mahi ma te tokotoru, ma te kaha ma te tupato mo te mohio, ko te tupato ko te kaha he mea tuturu enei, ko te mohio e ata tirohia ana e ratau kia tuturu rawa te mohio, katahi ka tukua ki te kaha ki te tu- pato, ka hui ratau tokotoru kotahi ropu. Te Iwi, kua tuturu te mohio ake kua oti tenei ''Kaunihera Maori Marae" hei Kotahi- tanga pumau mo te motu, ki roto i te mana huihui o Kiingi Erueva-VII. Kua okioki nga mahara o nga Kaumatua ki te moenga ki te ara ake, ehara he hikaka kau, ko nga Whakapono hei uhi mo waho hei manawa mo nga mahi, hei arataki atu ki te honore me te kororia, hei kawe atu i te Iwi ki runga i nga tuhituhinga a Mohi mo nga tikanga hei oranga mo Iharaira, e takoto na i te Kau- papa o Rewetikuha upoko 13-14-15, mo te