Volume 6, No. 13
19050612

page 1  (8 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 
TE PUKE KI HIKURANGI. (No. 13, o te tau tuaono) Kereitaone Wairarapa N.Z. Hune 12, 1905. (Wharangi No. 1) TE PUKE KI HIKURANGI.

[PUTEA]

TE WHAWHAI K! TE RAWHITI

PAMAMAO. RUHIA ME TIAPANI.

Kua paku nga rongo ki te ao whanui, i te tutakitanga o nga Manuao o Ruhia raua ko Tiapani, ki tetahi waahi moana e takoto ana i waenganui i te motu o Tiapani me Koria, (e kiia ana te ingoa o taua waahi moana ko "Korea Straits.") Ko te whanui o taua mo- ana 140 maero, nuku atu hoki iho ranei; a, kai waenganui o taua moana tetahi moutere e tu ana, Huhiama te ingoa, ko te rahi o taua moutere e 50 maero te roa. Ko te huarahi i rere ai nga Manuao o Ruhia, i tika ma wae- nganui o Huhiama moutere me Koria, a, e whakamau atu ana kia tae tika ratau ki te wahapu o Woratiwotaka, ki reira whakapa- kari ai i ona Manuao, me te horoi hoki i te rimurimu, i te roa e rere mai ana i te moana nui. Otira kihei Atimera Rohetenewiniki i mohio, tera Atimera Toko kai taua waahi moana e whakaata haere ana ki a ia, i runga ano i te noho tupato o Atimera Toko, koi mohio tana Atimera o Ruhia, ki te waahi kei reira ia e tiaki atu ana i a ia. No reira i puta ai te panui a Toko i mua atu ano i to raua tutakitanga, ara, i mea ia i roto i tona panui:—"Kaore ia e whakaae kia panuitia ki te ao, i ona whakahaere i ona Manuao i te moana, he wehi nona kai mohio te ao, ka tae hoki te mohiotanga ki te hoa riri" no re- ira i tutakina ai e ia nga waea kawe korero, o te moana me te tua-whenua hoki. Na re- ira i kore ai e rangona i nga marama ka hori nei, nga whakahaere a Toko i ona Manuao. Kaati no te wa rawa i tutaki ai ia ki nga Manuao o Ruhia, katahi ano ka whakatuhe- tia e ia aua waea kawe korero, na reira hoki e ao i mohio ai, kua hinga te Parekura o Ruhia, a, kua riro ia Toko te Wikitoria o te kokiri o waho i te moana. Otira i te Rahoroi te 27 o nga ra, i te mea e tatau ana te kohu i waho i te moana, ka tae etahi o nga Manuao o Ruhia ki waho o Huhiama moutere tau ai, ara, e 5 nga Manu- ao nunui, e 8 nga manuao ririki, e 7 nga to- pito-poti. No tua o te tina ka mahea te ko- hu, ka kitea aua Manuao o Ruhia e tau ana i te moana, i taua ra ano ka whakatata haere aToko i ona Manuao, pouri rawa ake te mo- ana, kua tata tonu a Toko ki runga i te hoa- riri I taua po ano ka hihinga raua, otira na nga Manuao o Ruhia te waipu tuatahi, heoi ta Toko he whakahoki i te waipu a te hoa-riri. J tenei wa katahi ka whakapaua e Ruhia te tere o ona Manuao ki te haere kaati kore rawa i pata i nga Manuao o Toko kaore tonu i roa e haere ana ka totohu etahi o nga Manuao nunui o Ruhia, ara, a Poro tino, me Imipereita Arekehanara, me Atime ra Oukowha, ko enei Manuao he Manuao nunui, ko te taumaha o te mea kotahi 13,500 tana, ko te tere ki te haere 18 maero i roto te haora, ko te maha o nga tangata o runga i te mea kotahi e 740. Otira e tino marama ai nga kai titiro pepa ki nga Manuao o Ru- hia i totohu a i riro herehere hoki me penei Tana maero tangata, Porotino 18,516 18 740, Imepereita Arikihanara 13,516 18 740. Timitiri Tonakoi 5,882 16£ 510, Atimera Nakimowha 8.524 1'6| 567. Hiwetirana 3,828 20 860, Tiemihaka 3,080 24 340. Weratima Monomehe 6,061 14 550. Atimera Oukowha 4,126 14 316. Kamatietaka, (he tima hari taonga kai hoki.) Etihana, " " " " " Manuao i riro Herehere. Orere 13,600 18 740. Imipareita Nikorai 9,676 14.8 630. Atimera Henawini 4,126 14 318. Atimera Aparakine 4,200 15 818. Ka mutu nei nga Manuao o Ruhia i ma- rama i roto i te whakaatu tuatahi o nga mea i totohu, i riro herehere hoki. Kaati ki roto i te ripoata a Atimera Toko o te 3O o nga ra o Mei e ki ana:— I te paka- nga o te Rahoroi me te Ratapu, ko nga ma- nuao o Ruhia i totohu ia Tiapani; e 2 nga Manuao nunui, 1 te Manuao Heteri o nga ta- kutai; e 5 nga Manuao ririki: e 2 nga Kai- puke mo etahi mahi motuhake; e 3 nga To- pito-poti. Ko nga mea i riro herehere, e 2 nga Ma- nuao nunui; e 2 nga nga Manuao Heteri; ko- tahi te tima harihari taonga kai hoki; kotahi hoki te Topito-poti. Huihui katea 19; te- kau matoru i totohu, e ono i riro herehere. Hui tahi kia Atimera Taipokatowha, me nga tangata e 3,000 mano i riro herehere ia Tia- pani. Ko tenei Atimara i kiia ake nei, koia te kai arahi i te ropu tuarua o nga Manuao o Ruhia, hei awhina i te ropu Manuao tua- tahi i raro i te whakahaere a Atimera Rohe- tenewiniki, ara te timuaki whakahaere o nga ngohi a Ruhia o waho i te moana. I te wa kua tino kaha te pakanga, ka au- katia e Tiapani nga Manuao o Ruhia, kia noho tonu i waho o Koria raua kakari ai, no tenei wa katahi ka marara nga Manuao o Ruhia, ka whaia haeretia e Tiapani, rae te tukituki haeretia nga Manuao o Ruhia, tae noa ki te Manuao o Atimara Rohetenewini- ki (ara kia Huwarowho) te pakarutanga, ka tua-kiri hoki a Atamera Rohetenewiniki i ko- nei, katahi ka utaina e ona Apiha ki runga i tetahi o nga topito poti ka kahakina. I te wa e whaia haeretia ana e Tiapani nga Manuao o Ruhia, ka mau taua topito- poti ia Tiapani, katahi ka hutia te Haki ma te Ripeka whero, ki runga o taua topito-poti rere ai, hei whakaatu kai runga a Atimera Rohetenewiniki ratau ko ona Apiha i taua topito-poti. Heoi ra i te ekenga atu o nga a Apiha o Tiapani ki ruuga i taua topito, ka ohorere ratau i te kitenga, e mui ana nga tangata o Ruhia ki te taha o to ratau Ati- mera, ko taua Atimera e takoto tiraha ana i roto i te hopua toto i raro o tana tima. Katahi ka kii atu te Apiha whakahaere o taua tima, ki nga Apiha o Tiapani, kaua hei nekehia atu a Atimera Rohetenewiniki ki tetahi anu tima, kia mutu ra ano te mahi a nga Takuta i a ia katahi ano ka neke ai, ka kii atu hoki nga Apiha o Tiapani e pai ana, engari me whakau taua topito, me te Atime- ra ki te tauranga o Tiapani i Hehipo (Sase- bo) heoi whakaungia ana taua Atimera ki reira, kai roto ia i te Ohipera o Tiapani e ta- koto ana inaianei. Kua tae he whakaatu ma Tiapani ki tona hoa Wahine, he whakaatu atu kai te pai ha- ere ake tona hoa taane, kua timata" hoki te mahu haere o tona taotu. I muri iho o te pakanga kua tuhia i runga ake nei, ka haere a Atimera Toko kia kite i te Atimera o Ruhia, e takoto ana i roto i te Ohipera o Hehipa, ka tae atu ia ka hariru ki te Atimera o Kuhia, ka mea:— "He nui te pouri rae te aroha kia koe, mou e oke na i roto i tou mamae, ko to hiahia nui o te nga- kau kia wawe koe te pai, kia tere ai to hoki ki tou whenua me to whanau." I runga i enei kupu a Toko kia Rohetene- winiki, mahea ana te pouri i roto i a ia, ka- tahi ia ka mea;— "Kaore e taea te pewhea, i runga ano i te toa, me te aroha hoki o Tia- pani ki tona whenua, engari na konei i iti iho ai taku pouri mo taku hinganga, na to tae- nga mai." Kaua hei pouri. Kaati kanui te whakamihi o taua Atimera ki te pai o te tiaki a Tiapani i a ia; tae noa ki nga Apiha katoa o Ruhia, i mau herehere te whakamahinga kia Tiapani, mo te pai o te tiaki ia ratau. Ko te huihuinga katoatanga o nga tangata i mate, i riro herehere, i ngaro noa iho hoki i te pakanga ki waho moana ara :— Nga tangata i mate ... .,. 14,000. Nga tangata i riro herehere ... 4,600. Nga mea i ngaro noa iho .,„. 3,000.

Huihui katoa 21,600. I whakapuaki te Emepara o Tiapani i to- na kupu ki nga Apiha o nga Manuao o Ru-