Volume 6, No. 32
19060518

page 1  (8 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 
TE PUKE KI HIKURANGI. (No. 32, o te tau tuaono) Kereitaone Wairarapa N.Z. Mei 18, 1906. (Wharangi No. 1) TE PUKE KI HIKURANGI

[PUTEA]

He Tikanga e ahei ana.

I te tirohanga whakamuritanga atu ki te tau 1876, ki te wa i uru nui atu ai te iwi Maori ki roto ki nga whakahaere me nga ti- kanga hoki o te matauranga o te iwi Pakeha i taua wa, ahakoa i oti, he maha nga tikanga e kitea ana i tetahi taha hei haringa mo te ngakau, engari tera ano etahi tikanga ke atu kei tatahi taha hei pouritanga mo te nga- kau. He maha nga take hei whakawhetai- nga e kitea ana i roto i nga iwi e rua, ara, mo to raua noho pai, me te whakahoa o te- tahi ki tetahi. E mau tonu ana hoki te rangimarireta- nga, me te whakaaro pai o tetahi ki ietahi, a, i te mea e paheno haere ana nga tau, kitea tonutia e raua ngatahi, he mea tika kia whakarerea nga tautohetohe me era atu ti- kanga whakarihariha i waenganui i a raua, engari me mahi nga iwi e rua i nga tikanga hei pai mo te iwi, hei tika hoki mo te Koro- ni. Mo te taha ki re iwi Maori, he nui te hari me te koa o te ngakau ki etahi e ngakau-nui tonu nei ki te tuku i a ratau tamariki ki te ako ki te reo Ingarihi, kia taea ai e ratau etahi o nga matauranga o te iwi Pakeha, kia whiwhi hoki ratau ki te oranga i roto i to ratau mahinga tahitanga i roto i te matau- ranga a nga wa e takoto ake nei. He mea tika ano hoki kia kaha tonu ta ratau akiaki i a ratau tamariki kia haere tonu kite Kura, me te hoatu ano he kupu ki nga kai-whaka- ako, kia tahuri nui ratau ki te ako i aua ta- mariki ki nga tikanga katoa o te mataura- nga. Me mahara hoki ratau kai te mohiotanga o nga tamariki ki nga akoranga Pakeha, kai reira tetahi tikanga nui e whai oranga ai ratau, i roto i nga wa e haere ake nei. E kii ana hoki tetahi Nupepa Pakeha; " Ko nga matauranga i te iwi Pakeha e tika ana kia akona ki nga tamariki Maori, kaore he tikanga o aua matauranga e akona ai ki aua tamariki, mehemea ko nga wa o te iwi Mao- ri o mua rawa, ara, o nga tipuna; notemea he wa rereke noa atu tera ona ritenga me ona tikanga katoa me nga mahi hoki a nga tangata o tera wa, i to tenei wa e piki haere tonu nei te pai me te rangimarie. I tera wa hoki he mea whakapiki e te iwi katoa te oranga mo te tangata, ehara i te mea na tona kotahi anake i kite ai te tanga- ta i te oranga mona, engari e whakawhirina- ki ana tetahi waahi ki runga ki te kaha o te iwi nui tonu ki te rapu oranga rao te tanga- ta, tetahi he hanga noa te oranga o te tanga- ta i tera wa, he mea takoto noa hoki te mahi, No tenei wa kua horapa haere nei te matauranga, me te maramatanga ki runga ki te vhenua katoa, me te nui haere hoki o te iwi Pakeha, no reira me whakaaro nga, tamariki o te iwi Maori ki nga takiwa e heke iho nei, ara, ki te wa e tino kotahi ai te iwi Pakeha me te iwi Maori, i runga inga tikanga e wha- kahaerea ana i waenganui i a raua. Otira ko te takiwa ia e tino tika ai ki a mohio aua tamariki ki nga ritenga, ko te wa e kite oranga ai aua tamariki mo ratau, i runga i ta ratau na ma- hi ake ano, ka kore e rite to ratau na mohi- otanga ki to te iwi Pakeha, ka mahue ratau ki muri i te tauwhainga ki te oranga." He pono ano, kua nui ano te mahi a te iwi Maori ki te tautoko i te mahi whakaako i a ratau tamariki; ara, kua wehea atu e ra- tau etahi waahi whenua, a. kua kohikohi hoki ratau he moni, hei oranga mo nga kura i hangaia nei e te kawanatanga; no reira he ti- ka kia nuiatu i tena he mahi ma ratau. Me- hemea i waiho nga moni, rue nga taonga e whakapaua ana e etahi o ratau ki nga mahi haurangi me nga mahi rukeruke noa atu hei moni hanga kura, hei moni oranga ranei mo etahi kai-whakaako, katahi ka kore e kiia kaore be tikanga e taea ai te whakaako nga tamariki, i te mea kua whiwhi kura nga iwi katoa, (hira e kore e mohi.) nga tamariki i te hanganga kautanga i nga whare kura, i te whakaturanga hoki i nga kai-whaka- ako, engari me matua haere tonu aua tama- riki ki nga kura, me te whakapau nui hoki o ratau hinengaro ki te mahi i nga whakaa- koranga e whakaaria mai ana kia ratau. Ki te taringahoi ratau ki te haere ki te ku- ra, ma nga matua e akiaki kia hono tonu ta ratau haere ki te kura; kia kaha hoki nga matua ki te tautoko i nga kai-whakaako, kia rongo ai nga tamariki. Ki te kore e whaka- ritea enei tikanga katoa kua tuhia ake nei, he moumou noa iho te mahi a te Kawa- natanga me ana kai-whakaako, ki te whaka- haere i tenei tikanga nui hei painga nei hoki mo te iwi Maori. Kaati tera ano hoki tetahi tikanga nui, e tika ana kia whakahuatia ake e matau, ara, ko o tatau mema Maori i te Paremata. Ki ta matau whakaaro kua kitea te pai i runga i te ahua o ta ratau mahi i roto i te whare, he tika kia whakamoemititia rawatia ratau, kia manaakitia hoki ratau e nga tangata katoa, i te mea na ratau hoki aua mema i pooti i uru ai ki roto i taua whare. No re- ira e kore e ahei ki te kii i mahue i a ratau ; nga tikanga e ora ai te iwi Maori, a, i ma- ngere ranei ratau ki te mahi i nga mahi nunui i tukua mai ai e te iwi hei mahi ma ratau. Kai te mahi tahi, kai te rapu tahi hoki ratau ko nga mema Pakeha ki te wha- kahaere tikanga hei painga mo te Koroni katoa, a, kaore he tikanga i puta mai i te Kawanatanga e whai tikanga ana ki te iwi Maori, i kore ai e ata rapua nuitia e ratau nga pekapeka o roto i nga tikanga e whaka- haerea ana mo te iwi. Otira, epai ana enei tikanga ki tetahi taha. engari ko te tikanga ia e hari ai te ngakau te mea nui, tera ano kai tetahi taha e kitea ai etahi ritenga e whai tikanga ai hei oranga mo te iwi Maeri, otiia kihei i pera rawa te a- hua pai, engari ko te mea ia e pouritia ana, ko te rere nui o te iwi Maori ki te ruku i roto i nga wai whakahaurangi, mai ano mua tae noa mai ki naianei. He tokomaha hoki i hoko i o ratau whenua, taonga hoki, kia whiwhi moni ai ratau hei whakangata i o ratau hiahia ki te inu wai whakahaurangi, muri iho tahuri ana tatau whakahe ana kinga Ture, tae noa ki nga Pakeha i hokona atu ai o tatau whenua, mo to tatau matenga me to tatau rawa-koretanga, na to tatau kuareta- nga ano hoki i he ai tatau. Ki te mea e hiahia ana tatau te iwi Maori ki tetahi paku oranga mo tatau me o tatau uri, me tino whakarere rawa atu te rukeruke i te Whenua i te moni mo runga i nga mahi kore tikanga, notemea ko te iwi e mahi ana i tera tu mahi, e kore rawa e kite i te whai rawatanga. Kua tini kua mano noa iho te iwi Pakeha kua rawa kore kua he noa iho, i runga i tenei mahi i te kai Waipiro, me te moumou noa iho i nga moni ki nga mahi hanga noa iho. He tini he mano hoki nga tamariki hara- kore kua ngoikore kua mate noa iho i te ma- te kai, i runga i te kore mahara o ratau matua kia ratau, a, anganui ke ana nga whakaaro ki te kai Waipiro, me te moumou noa i nga moni ki nga mahi ngahau, kaore he whkaaro ki nga tamariki me nga whaea. Kua tino kite katoa tatau i nga mate, i nga mamae a tenei hanga a te Waipiro i homai ai kia taiau, i aue ai mo te tinana i aue ai hoki mo te oneone. No reira ka whakatepe noa tenei waahi o te kupu kia tatau, kia tupato ki enei ahuatanga katoa o tatau kua tuhia ake nei, ahakoa kua tureiti te wa mo tenei kupu, he ahakoa engari ko te pito i tena i tena runaia puritia kia mau, hei whakawera- wera i te ihu o nga uri e tipu ake ana. Tetahi mate hoki o Ngaati-taua o te iwi Maori, ko te kore e aronui ki nga mahi ahu- whenua, ara, nga mahi e tika ai tatau me a o tatau uri, he mea tena e tika ana kia puri- tia nuitia e tatau. I nga ra hoki o mua i ki- tea i roto i a ratau mahi nga tohu o te ora, ara, nga tohu e kiia ai he iwi puku mahi tatau he iwi whai rawa hoki; na nga utu o