Volume 2, No. 37
18941027

page 2  (4 pages)
to previous section1
3to next section


 
HUIA TANGATA KOTAHI, HATAREI, OKETOPA 27.

1 runga i tenei ahua ka tino pai te

whenua hei whakana hotanga.

Mo runga i te take mahi hoko whenua,

3 tino whakaae ana ahau kia mahia te-

tahi tikanga kia kaua e nui te tango i

nga whenua Maori.

Kaua koutou hei wareware ki te mea

kei mua i o tatou aroaro, ara kaua hei

whai haere i tenei kua korerotia ake nei

B etahi o nga Mema nei mo te hoko, ara

mehemea nei e awhina ana i te mahi

hoko whenua. Kaore rawa ahau i te wha-

kaae atu ki taua mahi.

Kia mohio nga honore mema nei ko ta

tatou tino mahi, i runga i te mea he mohio

ke ake tatou me to tatou Iwi, he rapu, he

mahi i nga rauhi e taea ui e tatou te Iwi

Maori ki roto o te mohiotanga. Mehemea

tatou ki te penei e kore te Iwi Maori e

mute. Ki te mahi tatou inga mahi ke utu i

waho, katahi te Iwi Maori ka mate;

otira e mohio ana ahau, kaore tahi o

tatou i roto i te whare nei kei te hiahia

kia mate te Iwi Maori.

TIWINI. —Iti nei nga wahi e rite ana o

mana whakaaro ko te honore mema mo

Haku Pei, engari he nui te koa atu o

taku ngakau ki te whai korero a te

honore mema a tenei honore rangatira

kua noho tata iho nei, ko te take he rite

mai no nga Kupu ki uku mahara mo tenei

mea kua takoto nei ki o tatou aroaro.

Kaore rawa ahau i ohorere i te homai

tanga a te honore mema mo te pito wha-

kararo o te motu nei i tenei pire ki konei,

ara tono ai i te mana e mahara nei ia he

mea tika kia riro mai i tona Iwi Maori;

engari i runga i te mea e tawhiti rawa

atu ana i runga i te mahara ote Pakeha,

na reira e kore rawa ahau e kaha ki te

awhina i tenei pire kaore; ki te pooti

ranei mo te korerotanga tuaruatanga o te

pire nei, i runga i te tono a te honore

mema mo Paneke ara a te Tau e, hei

whakapai mo te honore mema, na ana i

homai tenei pire ki te whare. He pati-

pati taua mea ki te ren Maori ara

taua tono a te Taute. Mehemea koe kaore

i te hiahia ki taua

ture, e kore rawa e pena to kaha ki te

hapai, a ka korero parau hoki koe i runga

i to tautokotanga. Ki taku mahara kei

te whakaatu tonu tatou i to tatou pai ki

taua honore mema i runga i te mea i

marama tona tona korero kia tatou penei

"kaore ahau e tono atu kia awhina

koutou i tenei pire, engari kei tena tona

hiahia, tona hiahia, heoi ano kia mohio

te Iwi Maori ki te korero a tena a tena o

koutou katahi ka tatu o ratou ngakau. "

[ penei te ahua o nga korero a taua

honore mema, kaati e korero ana tenei

ahau i oka mahara i runga i taku ahua

mema, mo taua pire kia mohio mai te

Iwi Maori. -

Koia tenei ko aku korero: —He nui.

atu te pai ote tiaki a te Karauna o Inga-

rangi i tenei Iwi Maori i nga Iwi Moho o

katoa i raro i tona mana. E kore rawa

e penei te pai o te tiaki a te Wiwi i tenei

Iwi mehemea i riro ki raro i to ratou

mana. I hoatu te Tiriti o Waitangi kia

ratou, a whakaaetia katoatia ana e ratou,

tae atu ki nga mea e whakararuraru ana;

a ki taku mahara, na runga Me mea he

ahua kino no waenganui i nga Iwi e rua

i hangaia ai taua Tiriti hei whakawhiri-

nakitanga ake. Tenei hoki ahau ka mea

ake e kore rawa e taea, a he mate hoki ki

te Iwi Pakeha, a he tino mate atu hoki ki

te Iwi Maori i runga i te mea na ratou i

whakaae te Tiriti i waenganui i te Maori

me te kawanatanga o tenei Koroni. Ko te

whawhai o Waitara i timata i runga i te

korero a Wiremu Kingi. I mea ia " Na

tetahi Rangatira i hoko taku whenua ki

te Karauna, a whakatupato ana ahau ki

te kawanatanga kia kaua e haere ki

runga i taua whenna, ki te haere te

kawanatanga ki runga ka mate he tanga-

ta. " Ko te mutunga iho hoki ka mate he

tangata. Ko tenei mahi no mua atu o te

tunga o te Kooti Whenua Maori. He aha

te mahi i oti a he aha hoki nga mea hei

mahinga? Na konei ka whakaturia te-

tahi mea hei titiro i te tika ranei i te he

ranei o te tangata Maori ki runga i te

whenua. Kia kore ake te kooti, ka mate

tonu he tangata i raro i nga tikanga o te

Tiriti o Waitangi i runga i te mea kaore

tahi he mea hei whakatau i te paanga o

tena o tena ki te whenua. Na konei ka

tu te Kooti Whenua Maori. Na te Maori

tonu i pooti mai he mema mo ratou ki

roto o te Paremata, a na ratou ano i pooti

mai kia uru aua mema ki te whakahaere

i ruu tikanga mo te Kooti Whenua

Maori.

I runga i tenei ahua ka penei ake

ahau, na ratou ano awhina, i whakaae,

Kooti

Whenua Maori, a ka hoa u hoki ki roto

o te Tiriti o Waitangi. Kaore te Tiriti o

Waitangi i tino oti, a kaore hoki i te

homai i tenei mana e mahara nei te Iwi

Maori Ko taua Tiriti he mea mahi noa

iho i aua ra kia ngata te ngakau o e

Mehemea te honore mema,

i homai Ienei pire ki te whare, ki te wha-

kaae ki taka kupu, i runga i tuku mohio

ki nga tikanga Maori, a i runga hoki i

taku mohio ki nga whakahaeretanga i

waenganui i a ratou, tera ahau e tino

whakapau i taku kaha ki to mahi ture i

roto i te Paremata, i te mea he mema

ahau, hei painga mo nga lwi e rua ara

mo te Pakeha mo te Maori. Otira ko tenei

tono e mea nei kia motuhake he Paremata

i mo te Iwi Maori hei whakahaere i o

ratou whenua me o ratou taonga katoa, e

i kore rawa e rata mai ki roto toku nga-

,, kau. Kore rawa he mahara i noho i rote

i toku ngakau mo te meneti kotahi, me

whakaae atu tenei. Ki taku maha-

a he mea he rawa tenei hei whakaae-

anga.

I tino ohorere ahau i taku ronganga

ake i te hohore mema me Patea nei, e mea

ma e whakaae ana ia ki te pire a te

honore mema o Ngapuhi, a e mea nei

hoki ko te mana o nga whenua Maori,

ne noho i raro i te Hapu.

Ki taka ti iro ki te ahua o nga korero

te honore mema mo Patea e penei ana,

mea ana i etahi ara hei painga mo te

Iwi Maori a muri ake nei. Kaore ianei

mea. i mua tat ake nei kia mau nui-

nui tonu te mana o te Iwi Maori ki

runga i o ratou whenua. a na runga i aua

tu whakahaere ka pa he taumahatanga

ki runga i a ratou ?

K tino mohio ana a ia mema a ia mema

o Aotearoa ko te putake o te noho raru-

raru o te Iwi Maori i runga i o ratou

whenua na te noho huihui, e hiahia tonu

ana tena tena o ratou kia wahia atu te

wahi ki a. ia. Ko nga wahi e taea ana te

wawahi, me wawahi ki tena ki tena kia

pera ai ano a ratou utu i nga taake me

te kai i nga hua o tona whenua i te

Pakeha. Koia tenei ko te ara marama I

whakapuakina ano e ahau tenei tikanga

e korero nei ahau i te tau 1882, 1883, me

te tau 1884. i ahau e noho mema ana.

No te tau 1883 ku homai tetahi pire ki

roto o te whare. Ko taua pire he pire

Komiti Maori. I te ra i paahitia ai taua

pire ka puta taku kupu ko taua pire be

hanga noa iho a tae atu hoki ki ngu pire

pera te ahu. Ko te take i pera ai taku

korero mo taua Komiti Maori nu te men

ko nga tangata mo tana komiti ka riro

ko nga tangata ano o taua whenua, nu

reira ku tu etahi he kai tono, hei kai

tawari, hei kai whakawa, hei huuri, a te

mutunga iho ka raruraru noa iho te wha-

kataunga o te keehi.

Ku te mea tika, pai hoki ma te lwi

Maori he tuku i o ratou whenua ki nga

kai whakawa o nga Kooti Whenua Maori

a he whakaae hoki ki a ratou whakatau-

nga, me te kore ano e mahara ki nga

whakatau he u etahi atu tangata.

Ki taku titiro ki te mahi a te Kooti

Whenua Maori inaianei kua ahua raru-

raru haere i ranga i te mea ko te mahi

ma taua kooti he whakatau i nga whenua

i runga i nga tikanga Maori, kaati i

runga, i te mea kua uaua te titiro a te

kooti ki te wehe i ngu tikanga, he Maori

ranei he ture Pakeha ranei.

I mua, 3 mea ana te ture "Ko te

Tiati hei titiro mehemea te paanga he

pewhea i runga i te tikanga Maori. "

Inaianei ko te whakahuatanga i te

tikanga Maori i roto i te Kooti Whenua

Maori, kua tu ake te roia kua mea " Ae,

engari kaore tena i runga i te tikanga o

te ture o Ingarangi. " Irunga i tenei tu

ahua katahi ka tino pororaru noa iho te

mahi a te kooti; kaati he nui taku wehi

tera e mau tonu tenei tikanga.

Tera e puta he painga ki te Koroni

katoa, otira ki te lwi Maori mehemea ki

te taea, te horoi katoa atu i enei ture

katoa, e tu nei mo runga i nga whaka-

tau take paanga o te Iwi Maori, a ka

mahi hou atu ano i etahi ture pai, kia

haere ai te lwi Maori ki raua o te Kooti

Whenua Maori ka mea atu " Noku tenei

whenua, koia tenei ko taku take ki tenei

whenua. " Me penei ra ano nga ture ka

tahi ano ka marama.

Mo runga i nga kapu e mea nei

he Takuta Whenua, he Mango Whenua,

me etahi atu kupu e whakahuatia ana

mo nga tangata e whakahaere ana i nga

whenua Maori Ki taku titiro kei le pai

tonu te mahi a aua tangata, engari na