Renata Kawepo, i te tau 1888. Nui atu te tangi a te Pakeha, a te Maori ki tonu ake katahi ano te rangatira te motu nei. Ko nga Maori i te uhu nga i tae ki te 1500, ko nga Pakeha 4500, me te tini o te paki, o te kareti o te aha, o te aha I reira ano te Minita ki te taha Maori, me etahi mema o te Paramete, me nga minita o te poro wini. Ko te kawhena he mea whakapaipai rawa, he mata to roto, me tana hoari ano i hapainga ra e ia hei hoa mo te Pakeha. Ko te tuhituhinga i runga i te kawhena i taraia ki te hiriwa, i penei te korero: " Renata Ka wepo, i mate i te 14 o Aperira, 1888 Ko ona tau e 80. Ko tana whare hangoa e ia hei whakamanuwhiri i tana hui, he whare nui, i tetahi pito te kihini, i takaa te tepu ki reira, a, ka toia ki te whare kainga i runga wira, he rerewo hoki. E 80 nga tangata i tu ki te haka. I te 3 karaka ka utaina te kawhena runga ki te kata purepo ka uhia ki te haki. Ko nga waratia ki mua, me te tangi ano te pene. Ka tae ki to urupa ka karakiatia e Te Wiremu. Ka tukua ta kawhena ki te rua ka paku te pu, e toru pakutanga o te maimai aroha.

TE JUPIRI KI AKARANA

Kua 50 nga tau i tae mai ai te Kawana tuatahi, i kiia ai he Koroni tenei no Ingarani. Na reira ka whai whakaaro nga Pakeha kia whakaritea he tikanga pera me ta Mohi i whaka puaki ai mo to tau Jupiri, i a Rewitikuha 23.8.9. Ko te wahi i taea te whakarite ko te tau e whitu nei nga whitu ka pau, ka rima tekau nga tau ko te whakatangi hoki tetahi i te tetere, i runga ano pea i te hari, 1 te whakapohapoha hoki. A ko tetahi wahi e maharatia ano e nga Minita Hahi i Akarana, ko te tuku herehere. Kua oti hoki to tono atu ki to Kawanatanga kia pera ano hoki tetahi wahi o tana whakahaere i te tau nei, ki nga herehere kua kotahi ano haranga, ahakoa Maori ahakoa Pakeha. Ko te mea i tino kitea i reira, he whakaahuareka. He haerere no te mano, mo nga waratia, me te Kawana me nga rangatira, me te Rarotonga 1 roto i te taone, a tae noa ki te whare o te Kawana taki ai, mihimihi ai. He purei hoki te nuinga o te mahi i nga ra o wha, he reihi poti, he reihi waka hoiho, kaukau, he haka, he tuwaewae me nga mea pera. I reira hoki etahi tangata o Waikato, 200, e whakakitekite ana i mahi huhua kore a ona tupuna, mo Ngatiwhatua ano hoki. Haunga nga rerenga o ia iwi, o in iwi, i te matakitaki kau ki aua ahuareka. Kotahi te po i tu ai te hui a nga Minita, me nga Pakeha whakaaro nui ki te karakia. He inoi, he himene, he whaikorero, te ritenga. Ko nga minita he mea whiriwhiri no ia wahi, no ia wahi o te Hahi Karaitiana. Ko te Para to te Hahi o Ingarani; ko tana korero i runga tonu i te kauwhautanga i te rongo pai ki nga iwi Maori me te tupu haere o te whakapono o te ra ano i tae mai ai ia, a tupu noa te raruraru ki te motu. Ko Te Kitohe to Weteriana. Ka ahua pera ano ana korero i runga i tana mahi i kite ai. Haunga a hoki nga karakia Ratapu tera ano nga kupu i puta mo runga ana i taua tikanga. Ko nga karakia Maori i te whare karakia, i a Paora i te ata ; ko nga minita, Ko Te Para, ko Hori Te Manihera, ko Hoete te Matete, tenei te karakia. i a Te Para te korero pukapuka, i a Hori Te Manihera te kauwhau. Ko te Manihera koroheke i Orakei. Ko te Kitohe raua ko te Kutia i te hui i te Noihoa. I te 3 karaka ka tu te whaikorero a te Titotara ki te whare o te hui, ko te Para ko te Kitohe ko Hori te Manihera me etahi Pakeha ano nga pu korero. Ko te karakia o te ahiahi i te whare o Te Tokotorutanga i reira ano. I hiahia ano nga Pakeha kia uru ki taua karakia, otiia, na te ahua taukumekume ki tetahi wahi ke karakia ai, kahore i uru, i kore ai he kohikohi mo nga mahi a te Hahi Maori.

Ko tetahi mea rawe hei matakitaki he manuwao hou, he mea nui rawa me te tere hoki o tana rere, me nga purepo hou, tere tonu te paku, he autaia rawa; me nga mea kokiri ki raro i to wai hei wahi i te hoariri. Haunga hoki nga mahi hou o te taone i tau ai te miharo o te tauhou, purotu tonu.

TE HUPIRIMI KOOTI.

Ko tenei tu whakawa e perehitia nei na te Tiati anake kahore, te tekaumarua i uru ki roto, he ritenga ano tenei na te ture, mo nga tautohetohe mo nga wira, me nga mokete, me nga pera. No to 19 o Pepuere ka tu te whakawa a to Kooti i te Apiha 1 hopukia ai ia, i a Kutara, hei tami, i te whakataunga a te Puihi, kai whakawa tuturu, kia peiretia a te Kooti. Ka kakawe nga roia, he taima tika ranei tona mo te whakawa, kua tureiti ranei. Heoi whakaae ana te tiati ka tika kia tirohia iho nga take, ka pera nga korero me era i perehitia i a Hanuere i te nupepa nei. Na ka whakataua. Kahore ano a te Kooti kia hoki ki Kihipone 1 enei tau 20 nei, no reira ana mahi, otiia i tino murua ana hara i enei tau ka ono nei, ka whitu ranei, a ata noho tonu iho ia i muri mai. Ko tenei he mea tika ranei kia hoki ia ki Kihipane ? He aha koia te he ? Ki te hoki ra ia, ku pa pea te be ki a ia. Ko tana tira, he pera tonu me ta te Maori haere. Ko tana haere kia tae ia ki Kihipane. He tino mohio pea, he tino tupato pea te tangata i hopukia ai ia. Otiia te mea e kimihia nei; tahi, he he ranei tana whakaminenga; rua, he mea tika ranei kia peiretia ia. He tika te mataku a te Pakeha, i mahara hoki ratou ki ana mahi o mua, i mohio ano ki te pakangatia ia ka rapu utu taua iwi i Opotiki. Otiia kahore he mahi kino a te Kooti i taua haerenga. Kahore i whakamene tangata kia tutu ai. Ko nga korero he mea tonu, a pera tonu nua korero. Kahore he take i mataku ai te iwi ra, i peiretia ai hoki a Te Kooti. Ko tenei i he te whakataunga kahore i runga i te ture. Ahakoa he mea tupato te mea i meatia ki a te Kooti, ehara i ta te ture i whakarite ai. Ka tonoa e Nepia kia utua te whakawa, kahore te Tiati i whakaae. Ka tono a Patene, roia, kia tuaruatia te whakawakanga, ka whakaaetia. Hei a Aperira nei.

Ko tetahi wira i tirohia i reira na tetahi Maori i Rotorua, na Taupua te Whanoa, i tuku i tana whenua ki tetahi Pakeha, kia, Rapatahana; a, ka whakawakia taua wira e Te Wirihana i te Kooti Whenua Maori ka whakataua e ia he ho taua wira i te mea kua tu te ture mo nga whenua nga wba kia kaua e riro noa iho i te Pakeha; ko tetahi kahore e tika kia puta te ohaki a te Maori ki te Pakeha. Whakahekia iho tana whakataunga e te Tiati o te Hupirimi Kooti, a ma te Kooti Whenua Maori e whakaputa te ki tuku i ana whenua ra ki te Pakeha.

Ko nga hara i whakawakia e te tekaumarua: - He Pakeha i muru toa kua 35 tau o tenei ki te whare herehere. Kia wha ano tau mona ki te whare herehere. Ko tetahi pera ano, kahore i kitea tona hara, na ka tukua kia haere. He tahae hoiho tetahi, a, e ono marama mona ki te whare herehere me te whakamani ano. Ko tetahi ano i muru toa, he mahi tawhito ano tenei nana, kua ono hoki ona hereheretanga. Kia toru tau e herea ai i runga i te mahi ano. Tokorua Maori i tahae hipi, i hai hoki; no te 7 o Oketopa i tahaetia ai, a no te mutunga o Hanuere i kawea ai ki te whakawa, na tetahi Maori ano i whaki, a i uru ano ia ki taua hara. Tetahi he hara raipera, ara he kupu kino.

Ka perehitia ano nga ture me nga tikanga nui o roto ki te pepa nei, kia mohio ai nga kai whakawa Maori, me nga tangata hara ki nga whakahaere a taua whanoke, a te ture, ka perehitia tonutia i ia marama, i ia marama.