Volume 4, No. 19
19020315

page 1  (6 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 
TE PUKE KI HIKURANGI

[NAMA 19, O TE TAU TUAWHA 4.] WAIRARAPA. MAEHE HATAREI 15th 1902. [Wharangi No 1] TE P U K E KI HIKURANGI.

[PUTEA]

KAUNIHERA O RONGOKAKO. [HE MEA TANGO MAI I ROTO I TE KAHITI.]

Nga Tikanga Whakahaere o te Kaunihera

maori o Takiwa o Rongokako i raro i "le I Ture Kaunihera Maori 1900."

Tari o te Minita Maori. Poneke 1S Pepuere, 1902. He whakaatu tenei, kua pai te Kawana i mei ra ki te whakaae i nga tikanga-whaka- here i hangaia e te Kaunihera Maori o te takiwa Maori o Rongokako, i raro i nga kanga o te rarangi tekau-ma-ono o "Te jure Kaunihera Maori 1900." e whakaaturia Li i te Kupu Apiti i raro iho nei. J. Carroll. Minita mo te taha Maori.

TE KUPU APITI. KAUNIHERA MAORI o TE TAKIWA MAORI o RONGOKAKO. NGA TURE-WHAKAHAERE. TENEI te Kaunihera Maori o te takiwa maori o Rongokako, i whakaturia i raro i te Ture Kaunihera Maori, 1900," ka hanga ei i enei tikanga-whakahaere i raro i te ma- a o taua Ture, me timata te whai mana o ia tikanga-whakahaere a te wa e whakaae- a ai e te Kawana, me te panuitanga o aua «a i roto i te Gazette me te Kahiti :— Whakamarama. I roto i tenei tikanga-whakahaere, mehe- mea ia kaore e taupatupatu ana ki nga kupu whai ake nei, a mehemea kaore i motuhake takoto a etahi atu whakamaramatanga, kia enei o ratau tikanga :— "Taua Ture" tona tikanga ko "Te Ture Kaunihera Maori, 1900." "Te Kaunihera" tona tikanga ko te Kau- nihera Maori o te Takiwa Maori o Rongokako i whakaturia i raro i taua Ture. "Komiti" ara "Komiti Marae" tona tika- ko te Komiti Marae o tetahi kainga Maori i whakaturia i raro i nga tika- nga o taua Ture. ".Takiwa" tona tikanga ko te Takiwa Maori o Rongokako i panuitia e te Kawana i raro i taua Ture i tana pa- nuitanga o te 28 o nga ra o Tihema, 1900. "Taone Maori" tona tikanga he Taone Maori i whakaturia i raro i "Te Ture Taone Maori, 1895." "Whakatakotoria" tona tikanga i whaka- takotoria e nga tikanga-whakahaere i raro i taua Ture, e enei tikanga-wha- kahaere ranei.

(A.) TE ORA ME TE NOHO TIKA. (Tekiona 16, Rarangi 1.) Ko nga tupapaku mehemea ka mate i waenganui i te 15 o nga ra o Maehe me te 15 nga ra o Hepetema (e uru ana ano ia aua , i roto i te tau, me tanu i roto i nga ra e wha i muri iho i te matenga ; a mehemea ka mate i waenganui i te 16 o nga ra o Hepete- ma me te 14 o nga ra o Maehe (e uru ana ano ia aua ca), me tanu i roto i nga ra e tora i muri iho i te matenga, haaunga ia mehe- mea ka takoto ke te whakahau a te Kauni- hera, mehemea ranei ka takoto ke tetahi atu tikanga o tetahi Ture o te Paremeta. 2. Ma nga whanaunga tata o te tupapaku, a, mehemea kei te ngaro ke ratau ma te ta- ngata nona te whare, e noho ana ranei i roto i te whare i mate ai te tupapaku, maana e whakatutuki nga tikanga o te tikanga-whaka- haere i runga ake nei, a ka whakaekea te ho ki runga ki a ratau, ki tetahi ranei o ratau mo te takahi i taua tikanga-whakahaere i ranga i ta te Kaunihera o kite ai he tika, a ka ahei kia whiua ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna. 8. E kore rawa e pai, haaunga ia mehe- mea e whakaaetia ana e te Kaunihera, kia tanumia te tupapaku ki tetahi waahi ke atu i te urupa e mohiotia ana he tanumanga tu- papaku e nga tangata Maori o tetahi kainga Maori, kua rahuitia ranei, kua ata wehea ranei e ratau, e tetahi mu ropu whai mana ranei, hei urupa tanumanga tupapaku. 4. Kaua rawa e whakatakotoria te tupapa- ku ki nga roro, ki nga marae ranei o nga whare nunui, engari me whakatakoto ki te- tahi atu waahi i rahaki e tata ana mai e whakaritea e te Tiamana o te Komiti Marae, e te Mema Kaunihera ranei o te wahanga o te takiwa. 5. Ka ahei te Kaunihera ki te tuku panui atu, penei i te ahua A e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare i roto i tetahi kainga (haaunga ia nga kauta me nga whare tunoa o waho) mehemea e ha- ngaia ana taua whare i muri iho i te mana- nga o enei tikanga-whakahaere, hei whakahau atu kia hangaia he puroa mo taua whare (i roto ano i te wa e whakaritea e taua panui) kia tika ki te whakaaro o te Kaunihera o tetahi tangata, o tetahi ropu ranei e whakamanaia e ia. 6. Mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka turi tetahi tangata, ka kore ranei e whakarite i te whakahau a taua panui, i roto i te takiwa i whakaritea e taua panui, i tetahi atu takiwa ranei e tukua atu e te Kaunihera, ka ahei kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna. 7. Ka ahei te Kaunihera (ki te whakaaro ia kia kaua e tukua te panui e whakaaturia nei e te tikanga-whakahaere tua-rima) ki te tuku panui atu, penai i te Ahua B e mau nei i te Kupu Apiti, ki te tangata nona tetahi whare, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e whakamaramatia nei e te tikanga-whakahaere tuarima, hei whakahau atu kia hangaia he moenga ki roto i taua whare, kia kaua e hoki iho i te kotahi putu te rewa ake i te whenua ; a mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a taua panui i roto i te wa i whakaritea, e tika ana kia whi- ua ia ki te moni kia kaua e neke ake i te kotahi pauna.

(B.) NGA WHARE PARU. (Tekiona 16, Rarangi 2.) 8. Ka ahei te Tiamana o te Kaunihera, tetahi tangata, ropu ranei e whakamanaia e te Kaunihera mo tera take, ki te tuku panui atu ki te tangata nona, ki te tangata ranei e noho ana i roto i tetahi whare e para ana, e kino ana, hei whakahau atu kia whakapaia e ia, kia meatia ranei e ia kia whakapaia taua whare, i roto i tetahi takiwa e whakaritea i roto i taua panui, penei i te ahua "C" e maa nei i te Kupu Apiti. A mehemea i muri iho i te taenga atu o taua panui ki a ia, ka kore taua tangata e rongo, ka turi ranei ki te whakatutuki i te whakahau a tana panui, e tika ana kia whiua ia ki te moni kia kaua e neke atu i te kotahi pauna mo te hara tuatahi kia kaua e neke atu i te rua pauna mo ia haranga i muri iho. 9. Ka ahei te Kaunihera ki te whakahau kia haria atu, kia whakahoutia, kia whaka- korea ranei tetahi whare e paru ana e kino ana, mehemea ki tana waakaaro e kore e pai kia nohoia tera tu whare e te tangata, mehe- mea te tangata nona te whare, te tangata ranei e noho ana i roto i taua whare, ma tae mai he whakahau ki a ia kia whakapaia, kia whakahoutia, kia whakakorea ranei taita whare, ka kore e rongo ki taua whakahau. Ko nga moni a te Kaunihera e pau i taua whakapainga, whkahoutanga. whakakorenga ranei, me takoto mai hei nama ma taua ta- ngata ki te Kaunihera, a e taea te whai atu ki roto i te Kooti Whakawa Tuturu. 10. Kei nga Komiti Marae te whakaaro ki te whakangawari i te tikanga-whahaere tua-waru me te-tikanga-whakahaere tua-iwa i runga ake nei, mehemea ka tupono he ka- umatua, he mate, he ngoikore rand te tanga- ta nona, a e noho ana ranei i roto i aua tu whare kua korerotia ake nei, kia kore ai e pa uaua aua tikanga ki taua tangata ; enga- ri me whakaatu e te Tiamana o te Komiti Marae, ki te Tiamana o te Kaunihera tera ahua, a, hei reira te Kaunihera whiriwhiri ai i tetahi huarahi e taea ai e ia te whakapau he moni hei whakapai i aua tu whare o aua ta- ngata kaumatua, mate, ngoikore ranei i roto ano i fre oranga o te Kaunihera, kei tau hei taumahatanga mo aua tu tangata.

(C.) NGA PARU o TE MARAE. (Tekiona 16, Rarangi 3.) 11. Kaua rawa te paru, nga mea rukenga ranei e whiua, e whakatakotoria, e tukua ra- nei kia tere ki roto ki tetahi puna wai, i te- tahi awa wai, mehemea e rere ana ma roto . ma te taha ranei o tetahi kainga Maori, a, mehemea taua awa e meatia ana hei wai inu hei wai kai ranei ma nga tangata o tana ka- inga o tetahi atu kainga ranei e takoto tahi ana, e tu tahi ana ranei i te taha o taua pu- na, awa ranei. 12. E kore e pai kia whakahauputia, kia waiho kia takoto ana, e tetahi tangata te pa- ru, te mea kino, te mea rukenga ranei i te Marae, i nga taha ranei o tona kainga, e whai putake mai ai mo te mate, e puta mai ai ranei te haunga. < 13. Kaua e tanumia te hoiho, te kau, te hipi, te kuri, tetahi atu kararehe ranei ki ro-