Volume 5, No. 11
19030730

page 3  (6 pages)
to previous section2
4to next section


View the commentary of this paper

 
NAMA 11 O TE TAU 5 TE PUKE KI HIKURANGI, HURAE PARAIRE 31 1903 Wharangi Arawa

Kai te mahara te kai tuhi ki nga kupu whai tikanga katoa a te Tuuku me te Minita Maori, me nga rangatira o taua hui, ko enei nga mea e taki mo roto i nga tau maha, ko nga takaro i mita i te aroaro o te tama a te Kiingi me tona hoa wahine, kua mutu era kua oti pai, he tote mo nga tinana tangata i roto i taua hui, hei kumekume i nga uaua kia rite ki te karetao. Kai te tino mahara nui te kai tuhi o enei korero; ki te toha whakahonore e mau ana te tuhituhinga me nga ahua i runga, me te tau, he mea pupuri e ona koikara rangatira Ariki, he mea ata tuka ki roto i te kapunga o te ringaringa katau o te kai tuhi, he mea i he- ke mai i toua manawa, aroha, tika, pono, hei whakatutuki i te aroha atawhai, a ona tipuna rangatira Ariki i tukua mai ai ki te Iwi noho wareware, ko te whakapono, ko te Tiriti, ko te Kura, ko te Kai, ko te Ahi. ko te Kaha, ko te oranga kore whakawehiwehi, ko te rangatiratanga uhi ki runga i te hunga iti, ko te whai rawatanga, ko te whare. Kai te mau tonu te kakara, te reka, te nui whakaharahara o te toronga mai o tona ringa tapu, ki te whakatutaki ki te ringa katau iti o te kai tuhi, hei here i te whaka. maharatanga ki roto i te hinengaro, mo nga tau o te oranga, i hariru ringaringa i te 15 o nga ra o Hune, i te tau o te Ariki, kotahi mano e iwa rau kotahi, 15 1901, me waiho tenei tau te tahi, hei No. 1 ki te kai tuhi. Kai te mahara nui te kai tuhi ki te tekau matoru 13 o nga ra o Hune, he ra nui wha- kaharahara te heke iho a te awha i te rangi, heoi kihei i maharatia e nga Iwi i te kaha o te manaaki e toko ake ana i roto i te ngakau. Whakarongo ki nga tohutohu a te Minita Maori me ona Komiti Maori iti nei te take kua riro ma te Iwi tonu e too te wa. ka o te Tuuku me tana wahiae me ona hoa, ki te whare hei taunga atu mo raua me o raua Pori ; i tungia tetahi tatia tetahi o te matuaiwi whanui, atu ano i te whare hei taunga tae noa ki te papa o te tereina, i waenganui i nga hoia eke hoiho o Wairarapa nae o ratau Apiha, hei tinana whakaora, arai, mo te tira Ariki Tuarangi o tawhiti pama- mao, he mea tono e te Kawanatanga ko ra- tau hei pa whakaora mo aua Ariki Tuarangi ki Rotorua-nui-a-kahu, e rua nga ropu pohi- ri, kotahi hei arahi mai, kotahi hei take whenua, e mahara ana te kai tuhi ki nga ohaoha a te take whenua, i te taunga atu o te tira me o raua Pori ki o ratau aroaro, Timi Kara te upoko mo te Iwi Maori, ka tukua te mihi a te Iwi o nga motu e rua me o rana motu ririki. Na tona reo ake i tuka atu ki roto ki te taringa o te Tuuku o Kaanawara me Ioka me tona wahine, me o raua Pori. Ki ta te kai tuhi titiro atu, ki te ahua o te Ariki, i te wa e maka atu ana te Minita Maori i nga kupu ohaoha a te Iwi Maori, ki roto i ona taringa, me te mea e tangi ana tona ngakau mo nga atawhai, a tona tipuna, katahi nei ka moe ake ki te moengaroa, kua ohangia ki te ao katoa, a, e puritia ana e te Iwi Maori i runga i te rangimarie. Î muri ka tu mai te Tuarangi, ko tona reo ki te Mi- nita Maori, ko to te Minita reo ki nga ropu kua hui ; ka reka te taringa, ka hopu te ngakau, kaore he pai i mahue, a, i ngaro atu ranei i roto i te ohaoha tami a te Tuarangi. No te hiku, na te Minita me nga ropa e rua. Ka mate ka mate, ka ora ka ora, tenei te tangata puhuruhuru nana i tiki mai whaka- whiti te ra, upane, upane, upane kaupane whiti te ra. Ka pakaru i konei nga ropu me te Iwi, kai te kaha tonu te mihi a te rangi ka puta i roto i nga kahu. Kaore he aitua i pa ki te Iwi i tenei ra nui. 1 roto i te ohaoha a te Tuara- ngi, me te whakarongo a te Iwi ki te reo o te Minita Maori, me ana tikanga i roto i tenei hui. Ko nga taonga o te mokopuna a te Kuiini Wikitoria tama a te Kiingi, i mahue iho ki nga Iwi Maori, ko te ohaoha ko te hei kaki, hei tangi-wai ki te Iwi, hei tohu hei wha- kamaharatanga, hei here hei paihere ki roto ki te mana huihui o te tau 1840, ko ana Mi- nita i. tenei motu hei tiaki hei matua. He nui whakaharahara rawa ia ki te kai tuhi enei taonga homai a-ringa, a te tama mea ake nei ka Kiingi, ki nga Iwi maha k runga i nga moana ine nga tua-whenua. "'Te Puke Ki Hikirangi"

TE HUI KI TE KUITI.

Hune 9th 1908. Nga korero o te hui kite Kuiti i a Hune te 23, 1908. - No te Mane te 21. I whakatika atu ai te Minita Maori i Poneke nei ko maua i haere, no te ahiahi o te Turei ka tae maua ki te Kuiti, no te po, ka hui a Ngati Maniapoto, raua ko Waikato, me etahi atu Iwi, Ngati Tuwharetoa Whanganui, Ngati Raukawa, ki roto ia Tokanga-nui-a noho, whare whakai- ro, ka tonoa au e taku hoa ki roto ki taua hui, ka noho ia i te Porangi a H. Hetet, no te mutunga o nga whai-korero, ka riro na- ku, na Pepene, na Taingakawa, i whakara- popoto nga kupu mo te taha ki nga Iwi, nao Mahuta kua whakaae nei ki nga tunga moua i roto i te whare Paremata, oti ana ki runga ki tenei, me tuku ia ki rungs ki aua nohoa- nga, i te mea kua oti te whakaae e ia, kaua he whakararuraru ma nga Iwi, a, na te tu- puhi i te aonga ake i te Wenerei, nukuhia ana te hui mo te Taite, haere ana nga kore- ro i taua ra, i te mutunga o nga mihi, a nga Rangatira ki te Minita, ka tukua e ratau nga take o te hui kia Mahuta rana ko te Minita, ka tu a Mahuta i te mutunga o ana mihi ki ana lwi, ka whakatakoto i ana take, tua- tahi, kia whakamutua te kai waipiro, a ona lwi, i roto i o na rohe, me te hoko tahae ho- ki i te waipiro, tuarua ko tona rohe hei we- he i ona Kaunihera. Marae, timata i Aotea i Kawhia, ka rere mai ki Whatawhata ka rere atu i reira, ki Matamata, ka rere atu i reira, ki nga kuri a wharei, katahi ka huri whaka te raki, ko Kaipara te rohe mai o raro, ka huri whakateta hauauru, ka rere mai ki Aotea, ki te timatanga, ka mutu a Mahuta, ka tu ko te Minita, i te mutunga o ana mihi ki nga Iwi, ka whakatakoto i una take, tua- tahi ko tana tamaiti ko Mahuta me riro i a ia ki te noho inga nohoanga mona, heoti ho- ki te noho i roto i to tatau taha Maori, he aha te aha, ka riro nei ia au, oti atu maua, ki reira, a, maku ia e hari haere ki runga i era o ona Iwi a, ko a koutou take e hiahia ana kia mahia i te Paremata mo runga mo a koutou nei hapa, i ki te ai o roto i nga ture i hanga nei mo tatau, ma koutou e tuku ake kia maua, ma maua e whakatakoto atu ki te whare, tuarua, be kupu naku kia koutou e nga Iwi, mo nga waka kua tau nei, ara mo Kaunihera Marae, me Kaunihera whenua, kia hohoro ta koutou whakaki, ki te utanga whaowhina nga kete ka uta ki runga ki nga waka nei, he waka no te tangata kei kore e manaakitia e taua, ka tikina mai ona taonga tangohia atu, kia hohoro te whakakopi i nga Kaunihera Marae, me te whakarite i ona ti- kanga, kia tere te tuku i nga whenua ki nga Kaunihera, ko nga mahi a te hoa riri ka pi- ki tonu mai, e kore e taea te arai atu, ko nga take me nga reiti, e kore e taea te peehi atu, kia rokohanga mai ai taua, kua tuwhera nga huarahi moni i nga Kaunihera ki runga ki nga whenua, hei papare atu i ena mate, tuatoru, ko o tatau hoa pakanga i naianei, tokotoru, ko waipiro, ko mangere, ko mou- mou taonga, kia kaha te hapai i te pakanga ' mo enei tangata, pehia rawatia, kua kite ta- ua i ta waipiro i tana parekura, he whenua, he tangata, he aha, he kino noaiho, ko te mangere, e tino he ana titiro atu ki te Pake- ha, hei tauira, kaore ana okioki, kaore ana aha, ka whiwhi te Pakeha i te paku oneone, kua ora tena tangata me taana whanau ka- toa, tena ko taua e noho nei i runga i te oneone, a whea ano ako ai ki te whakama- hi i nga uaua ratau ko nga ringaringa, i ki te Atua ma te werawera o toa mata, e kai ai koe i te taro mau, no reira whakaputaina to werawera, kia rite ai ia koe taua kupu, ko te moumou taonga kanui nga tikanga pohehe, a taua a te Maori e whakapau nui ana, i nga taonga i nga kai mo te take kore, a, e riro ana ma nga whanaunga e awhina, nga ta- ngata haere-ere- noa, kanui to taua hohoro, ki nga tikanga rukeruke moni a te Pakeha, whakapau atu ai i nga moni, kaore e wha- kaaro ki te pai me te ora mo tona tinana, ratau ko tana wahine me tena whanau, tera ata te roanga o nga whakamaramatanga, o enei take, na he kupu whakautu ano a te Minita mo te rohe a Mahuta, i mea ia kaere ana korero rohe i naianei, ko tenei korero, he nui te wa, e takoto ake nei hei. whakatikai-