Volume 3, No. 16
19001031

page 2  (6 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
[NAMA 16, O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI. OKETOPA WENEREI 31st 1900. [Wharangi No. 2] rerotia ana i kona. Kaati kua wareware ake au ki te ra o taku reta tuatahi atu ki a koutou, he ahakoa me timata atu e au taku korero i Mawhekingi ara:— I te 2 o nga haora o tua o te tina, o te 14 o nga ra o Akuhata, ka mahue i a matau a reira, e toru e wha ranei mano matau e ha- ere nei, me te Ropu hoki o nga pu-nunui e 6 maero te roa oto matau tutira, he oma anake te waahi nui o La matau haere, a moe iho ma- tau ki te huarahi, i te wha o nga haora o te ata ka maranga ano matau, kaore ano kia rupeke mai a muri o to matau tira, engari e whakauru tonu mai ana ano ki roto i to matau Pahii. I te 6 hoki o nga haora, ka motu ano matau ki te huarahi, tae rawa atu ki te tahi o nga haora, ka rongo matau e paku mai ana nga pu i ama i a matau, kata- hi ka whakahaua matau kia haere tonu, kaore i roa kua rite i a matau taua whaka- hau, i te mohiotanga o to matau Meiha kaa tata matau ki Oto-huupa, ara ki te waahi i timata ai te tangi o nga pu e rangona atu ra e matau, katahi ka whakahaua matau, kia tuaoma atu ta matau haere i runga i o ma- tau Hoiho, engari kia marara noa atu te oma, whakaritea tonutanga hoki e matau te whakahau a to matau Meiha, katahi ka ka- rangatia ano kia tu matau, ka tu matau, katahi ka whakahaua kia haere, kia 5 nga tekihana, ara etahi o nga wahanga o roto i te tino matua, hei whakatau ki te hoa riri, kaati ka whakatata haere mai hoki te pupuhi a te hoa riri, kaati noku te tekihana iti atu nga tangata o roto, i nga tekihana katoa i haere ki te whakatau ki te hoa riri, heoi i a matau ka puta ata ra ki waho i te tino ma- tua, katahi matau ka oma atu ki tetahi ka- rapuke, he haawhe maero pea te tawhiti mai i te pa o te hoa riri, ka tae atu matau ki reira, ka timata ta matau pupuhi, ka roa ka whati te hoa riri, ka riro i a matau taua waahi a moe iho matau ki reira i taua po. I te ohonga ake i te ata, katahi matau ka haere ki waho, ara ka haere wehewehe ma- tau, i konei ka rongona te tangi o te pu i nga waahi katoa. I te tahi pea o nga haora, ka tae mai te whakahau ki a matau, kia haere nga Ropu eke Hoiho katoa, me nga Ropu hoki o nga pu-nunui. ki tetahi paamu e kiia ana te ingoa ko "Rema" kai reira te hoa riri a whiu ana i te mataa ki nga Hoia o Ahitereiria, katahi matau ka haere, ka tata atu matau, katahi ka wehewehe ta ma- tau haere, ara 10 iaari te tawhitiwhiti o tetahi i tetahi, no to matau ritenga, katahi matau ka oma atu i ranga i tetahi oma kaha i roto i te whewheo haere o te mataa, i wae- nganui i a matau, ka mahi hoki a matau pu- repo ki te pupuhi kaore i roa, ka muta te pupuhi mai a te hoa riri, ka tae atu hoki matau ki tua o tetahi hiwi, ka tukutuku ma- tau ki raro i o matau Hoiho, ka hoatu ma nga No 3 o ia tekihana e pupuri nga Hoiho, katahi matau ka piki atu ki runga i te hiwi, titiro atu ia ki nga waahi e nohoia ana e te hoa riri, ko to matau ekenga tonutanga atu ki runga i te hiwi, ka whakahaua matau kia whakawhiti i tetahi koawaawa, katahi ma- tau ka haere tika atu, kaore i roa kua whe- wheo haere ano te mataa i o matau taringa, kaati na te ahua hee pea o to matau whaka- whitinga atu i taua koawaawa, whiti ke atu ko matau ki mua i te katoa, ara ko Nama 3 o nga tamariki taane o Wairarapa, i roto i te mura o te ahi raua ko te mataa a te hoa riri, i te mea ko to matau nei Nama i te waewae tonu, ko te Nama 1, me te Nama 2, i runga Hoiho, kaati kua whiti noa atu ma- tau i te koawaawa, a kua roa atu hoki matau e kakari ana ki te hoa riri, katahi ano ka tae mai te nuinga, kaati i runga i te roa o te waahi i haere atu ai matau, tae noa hoki ki to matau whakawhitinga i te awa, pakaru ana o matau hau, a tino ngenge rawa atu hoki matau ; he mea ki mai e Kapene Apa- tanota, me tetahi Hoia hoki o Ingarangi, ki a takoto matau ki raro whakanga ai, toru- toru nei o matau meneti e whakanga ana ka ara ake ano matau ki runga, katahi matau ka omu atu ki tetahi karapuke, ka tae matau ki waenganui o taua karapuke e piki ana, katahi ka tino mahana rawa atu te pupuhi mai a te hoa riri. I konei ka hinga a Tepe Makitukuru, i hangai tonu te mataa ki te rae, he nui toku pouri mo tona matenga, ka ka tuakiri hoki a Mekekatini. Ko Tepe Makitukuru raua ko tona tuakana, no roto anake i toku tekihana, i tenei wa kua kaha rawa atu te pupuhi mai a te hoa riri, katahi matau ka ki atu ki to matau Kai-whakahaere kia whakaaetia mai kia whakamaua a matau peneti, whakaaetia ana ta matau tono, katahi matau ka kokiri atu ki te hoa riri, te kitenga mai ano i te uira o te tiira i mua i a matau pu, ko te wa tonu tenei i whati ai te hoa riri ka whaia e matau, e te Ropu hoki o Otakou, me te Ropu hoki o Murihiku, ko etahi o Niu Tireni i te taha katau e kakari ana, nui atu to ratau kaha, i to matau ekenga ki runga i te hiwi, kihei rawa nei matau i tu, engari i akina tonutanga ki roto i te hoa riri, ko to matau Kai-arahi ano ki mua, powhiri mai ai ki a matau, ara ko Kapene Apetenota, no te mohiotanga o te boa riri, kua tino pumau tonu ta matau mahi, ka timata te whati ki runga hiwi, katahi ka waiputia atu e matau he maha ano a matau waiputanga atu, engari kaore au i mohio i pewhea ranei te taunga iho o taua waipu a matau. Kaati i puritia tonutanga e matau taua hiwi a po noa, me . ta matau mahi parepare hoki mo matau ki nga kohatu i runga i taua hiwi, he wehi no matau kei hokia mai ano a te hoa riri taua waahi, te otinga o to matau parepare i taua po, moe tonu iho matau i reira, na te maka- riri tonu o te ata matau i whakaara ake, a me ta matau noho tupato tonu mo te hoa riri, no te maramatanga rawatanga katahi ano matau ka titiro Whaka-te-raki atu, ka kitea atu e matau te hoa riri e haramai ana, me a ratau wekena, me a ratau pu-nunui, e ahu mai ana ki a matau, e 5000 mano pea iaari te tawhiti atu i a matau, ka tu mai, ka whakapai i te tu o a ratau purepo, ka tatari matau kia paku mai kore noa iho, kotahi haora e tu ana mai katahi ka haere ano ki tetahi waahi atu. Heoi i te 12 o nga haora ka tae mai to matau nuinga me a-matau wekena mau kai, me era atu mea hoki, katahi matau ka heke iho i runga i te hiwi, ki te waahi i reira nga wekena, ka riro mai he kai ma matau. I muri o te tina ka huihui matau, ki te tanu i o matau Tupapaku, ara, i a Kapene Hawe, me Tepe Makitukuru, na Kanara Wharanihi i tuku, te taenga ki waenganui otana karakia ka whati, kaore hoki i taea e ia te whaka- tutuki tana karakia. I tanungia raua ki raro i tetahi rakau nui, kotahi i tetahi taha o te rakau, kotahi hoki i tetahi taha. Heoi ko nga tokorua tuatahi tenei i hinga o te Ropu tuawha o Niu Tireni, tokorua raua he toa anake ki tenei hanga ki te Whawhai, ko etahi atu o mataa i aitua ko Kapene Whu- rutana, ko Tariana Hiki, ko Rewhetenana Korena, me era atu Hoia hoki kaore au e mohio atu. Ka roa matau e noho ana i "Rema" katahi matau ka hoki ano ki Oto- huupa (Ottoshoop) a kei reira tonu matau e noho ana i naianei, he nui ano o matau hae- renga ki waho Whawhai ai, engari kaore ano he mea o Niu Tireni i mate, tae noa mai ki naianei, engari ka nui to matau pouri ki te tuunga o to matau Kapene ara o Apatanota i te mataa a te hoa riri i te 20 o nga ra o Akuhata; I kino rawa atu tona tuunga, e kore pea ia e kaha, ano ki te uru mai ki a matau a ko ake nei, ko taua tangata he tino toa atu mo nga kokiri a te Ingarihi ki te hoa riri, kaore ia e mohio ana ki tenei hanga ki te mataku, no reira te tino pouri o nga Hoia mona i runga i tona tua, a aitua iho ia. He nui o matau haerenga i te taha, o nga Hoia o Niu Taute Weera ki te Whawhai, a he nui ano to ratau toa ki te kakari, engari ka pu- puhi mai ana te hoa riri ki a matau, kotahi e rua ranei tangata e mate ana, hei reira ka hoki whakamuri matau, engari e ki ana nga Hoia o Niu Taute Weera, e kore rawa ratau e hoki whakamuri ano a muri atu, kia ea rano te matenga o etahi o ratau, e 20 pea o ratau kua mate, i runga i tenei tu whakaha- ere, ko etahi o ratau i puhipuhia ki nga whare o nga tangata mahi paamu o te Poa, ki taku mohio iho he hara nui rawa atu tenei ara, te hoatu i te tangata ki a puhia peneitia i runga i te mea kaore ia i te mohio iho akuanei ia puhia ai. Ko Tianara Karingitana, kua whakahokia iho ia e Roore Takerehi ki raro, kua hoatu ko Roore Kuruutu ki tona turanga i naianei, a era e rereke nga mahi i naianei. Kaati nei nga kupu. Ko ahau e tuhi atu nei i tenei reta, kai runga ahau i te whenua e tapapa iho ana, no reira me whakamutu iho e ahau taku reta, hei kona ra e aku hoa o Kereitaone, ma te tika koutou e awhina. Na nga tamariki taane o Wairarapa me ahau hoki. H. O. Tare. P. S. Ka nui nga korero e ki ana kia tukua matau ki Ingarangi i enei wa tatu tonu nei, engari kaore pea matau e tukua ata i konei.

Ratana. Oketopa 11th, 1900. Kia "Te Puke" e hoa mau e panui atu te reta a tooku hoa, i tukua mai i Awherika, pera me tona reta tuatahi, i tukua atu ra e au kia panuitia e "Te Puke." E tumanako atu ana te ngakau e "Puke" kia tau te ata- whai o te Ariki i te waahi ngaro, ki te awhi- na i o koutou ngakau, kia tika o koutou ngakau ki te whakahaere i ta koutou taonga. Na to koutou hoa aroha i tenei waahi o ta- tou. Poaha W. Ratana.

Paramora Awherika. Hepetema 11th, 1900. Kia Poaha. Kaa tae pai mai kia au to reta o te 3O o Kune, a, nui atu hoki taku koa i te taenga mai me Takuta hoki, a i whakaatutia mai e ia kia au to reta i tuhi atu ai kia ia. I te pa i mau ai au hei herehere, i uru ra- wa matau ki roto i tetahi Aitua nui, kaore ano i rite i mua atu, a, tae noa mai ki tenei ra, otira ki tooku whakaaro iho, mehemea i tika te whakahaere, e kore rawa matau e whara, i tupono i taua ra e mate ana te wae- wae o taku Hoiho, no reira eke ana au ma runga i tetahi onga Wekene, kia whakanga ai taku Hoiho, ko to matau haerenga kapota- . nga atu tenei ki waenganui o te hoa riri. a, he tino wetiweti rawa atu ki te titiro iho, te hinganga o te tangata raua ko te Hoiho, me te rena haere noa atu hoki o nga pu i nga waahi katoa, ko nga Hoiho i mate tonu iho ki roto i nga hanihi. Kanui te ahua pai o nga Poa kia matau, kaore matau i whiua, engari i haere matau i te waewae a tae noa ki Winipaaka, ko te ta- whiti e 90 maero, ko te tauhou ai hohi tetahi ia au, ki tenei tu haere, to matau taenga ki Winipaaaka, ka, whakaekena matau ki runga tereina, a, homai ana he Paraoa, he miiti hoki ma matau, a, i tetahi po mai ka tae matau ki Pitoria, a, noho tonu matau i runga i te tereina i taua po, a, i te ata ka kawea matau ki Waatawara, ko te hiahia nui onga Hoia, kia rongo ratau i nga korero o te Wha- whai, ko te waahi e nohoia nei e nga here- here, he moa taiepa ki te paapu waea, e toru nga ara pou o te taiepa, he mea whiri haere nga waea i waenganui i nga pou, a e kore rawa tetahi tangata e kaha ki te hou i te taiepa, he ahua pai ano nga kai e homai ana ma matau, ara, he Miiri, ko tenei kai ko te Miiri, he kaanga, he mea huri, kia rite ki te Otimira, a, ka tau ano hei Rerepi, ko te waahi e nohoia nei e matau he waahi matemate, kaati ko te tokomaha o nga herehere, e tako- to mate ana i te Piwa. Kua rongo pea koe ki te matenga o Tiaki Waen, me Taranata, i te ra i tae mai ai nga Hoia o Ingarangi ki konei, nui atu to matau koa, no te tatanga mai o nga Hoia o Ingarangi, katahi ano ka Waiputia mai matau e nga Poa ki nga mata- papa, no konei i whakaaro ai matau me whati matau ki Pitoria, kei reira hoki nga pu a te Ingarihi e arai atu ana i nga Poa, kotahi wiki matau e noho ana i Pitoria, ka whakahaua matau kia haere atu ki Korono- tana, kia whakawhiwhia ano matau ki nga raweke a te Hoia, no muri mai, ka hoki mai matau, ka uru ano matau ki roto io matau Ropu, a, he nui ano nga Whawhai kua wha- whaitia e matau, otira kua rongo koe ki roto i nga Nupepa, i enei rangi tata ka hori nei i haere matau ki te Whakatehauauru, e wha- kamatau ana matau me kore a Tianara Ti- Weti e mau ia matau, engari he tangata matau, e kore rawa e mau. Engari ko te wa- hi i kaha ai matau i naianei, ko waenganui i nga Heihei me nga Poaka a te hoa riri i nga wa e pau ai a matau kai, notemea he mea whakahau ano matau kia mahi pera, kanui to matau tupono ki nga uru Arani, kotahi wiki matai e noho ana i enei waahi, ara, e kai ana i nga hua o aua rakau, a, he ki tonu te mahi o a matau peeke i nga po katoa. He nui ano nga Whare o nga poa e tahuna ana e matau ki te ahi, ko nga Rangatira o aua Whare i mau herehere, engari i tukua ratau i runga i to ratau Oati penei, ka mata ratau te Whawhai, engari i runga i te tuku- nga ia ratau, hoki ana ano ratau ki ta ratau mahi, ara, ki te Whawhai mai ano kia matau, he hanga aroha ano te pananga i nga Wahi- ne, rae nga tamariki ki waho o nga Whare, otira kaore e taea e matau te pewhea, he whakarongo kau ke hoki ta matau ki nga