Volume 3, No. 10
19000731

page 1  (6 pages)
2to next section


View the commentary of this paper

 

[NAMA 10, O TE TAU TUATORU.]______WAIRARAPA. HURAE TUREI 31th 1900.._____[Wharangi No. 1] NGA WHAKAHAERE O RAROTONGA, WAAHI TUATAHI.

Kai te mihi ake te ngakau aroha, me te whakaaro, hoki atu ki muri, ki te takiwa o nga Tupuna, nana i hoe mai te moana wha- nui, e hora mai nei i mua i o tatau kanohi, ina titiro atu ki ona ngaru me ona tuatea, hei homai i te mohio ki te ngakau, me te hine-ngaro, me te mea e titiro atu ana nga kanohi, ko Takitimu e puta mai ana i nga ma- tamata o Aotearoa, e hoe ana ki te Waipouna- mu, me nga tane e whitu tekau, me nga Wahine, me nga tamariki, me te mea ano e hoki ana ki to ratau moutere i hoe mai ai, e kiia ana ko nga motu o Tawhiti, ko Raroto- nga. He mea honore tenei e te hunga e korero ana i te pepa nei, hei kawe ki roto i te ngakau tumanako ki nga mea o mua, ara, mo nga mahi me nga ture a Ngaati Raroto- nga o Hawaiki, ka taia e matau ki raro iho nei. He mea mahi i roto i to ratau Pare- mata e o ratau Ariki, me te Timuaki Pakeha, (Kanara Katiana,) mehemea pea e hohorotia ana e te Iwi Maori o Niu Tireni, o ratau mahara whakapiri, i te tau 1852, penei Kua oti ano nga hiahia me nga wawata, he po tangaroa hoki tera, tena ko te po korekore, e kore e whai hua te purapura, ta matau whakaaro me hono tatau ki te Paremata, o tatau whanaunga me a ratau ture, ko Raro- tonga he Upoko mo te Iwi Maori, o Aotearoa me te Waipounamu, me o raua motu ririki, kaore i te mea mo te Paremata anake, me nga ture tenei hono, engari me tae ano ki nga toto me te wai, hei whakaranu i nga kikokiko ki roto i te toto, hei whakahoki i te toto i te wai, me te kikokiko ki roto i te ti- nana kotahi, i mua atu o to ratau mararata- nga, hei whakatipu ake i te Iwi Maori ki te ora, ki te aroha, ki te pai, ki te mohio, ki te kaha, ki te tika, ki te maua, he mea paihere na te rangimarie. E whakapai atu ana ki te kai tuku mai o te pukapuka ture o Raro- tonga, kia Tiati A: Maki, o te Kooti Whe- nua-Maori, hei whakamarama mai i te ahua me te mohiotanga o tatau whanaunga, i mahue atu ra ki Rarotonga noho ai, i nga tau maha ka taha ki muri. He mea whaka- maori na te "Puke Ki Hikurangi."

KOMITI TAKIWA (1)' Ko te Au, he Komiti takiwa, tenei Ingoa te Au, i paahitia tetahi Ture i tau 18- 91, e te Kaunihera o Rarotonga i runga ano i nga tohutohu , me te whakaaetanga a te kai-whakahaere ma te taha ki te Kuini, hei whakamana i tetahi Komiti takiwa e kiia nei he Ao, ki nga takiwa o Awarua o Arorangi me Takitimu, engari notemea kaore i mara- ma nga ritenga whakahaere a taua Komiti, no reira, ka whakahaerea e te Paremata o Rarotonga, i runga ano hoki i te whakaae ?• te kai-whakahaere a te Kuini, tenei Ture i raro iho nei. (2) Ko te Ingoa poto o tenei Ture ko te Ture whakamana i te Au 1899, ko te Ture nama 4 o te tau 1891, i paahitia e te Kauni- hera o Rarotongo ka whakakorea atu. (3) Me whakatu he Roopu ka huaina i muri ake nei he Au, ki roto i nga takiwa e whai ake nei, o Awarua o Arorangi me Taa- kitimu. (4) Ko te Timuaki mo te Au, ko te Ariki o taua takiwa, mehemea ki te kore te Ariki o taua takiwa e whakaae kia tu ia hei Timu- aki mo taua Au, maana e whaka-ingoa tetahi tangata, hei riiwhi moona, ma te Timuaki o te Kawanatanga e whakaae, me panui hoki ki roto i te Kahiti te Ingoa o taua tangata. (5) Ko te roa e noho ana nga Mema mo te Au e rua tau, ko te pootitanga mo nga Mema hoou me tu i te Mane tuatahi o Ha- nuere i nga rua tau katoa, ko te pooti me whakahaere ano i runga i nga ritenga tahito o te. Motu . Ka meatia nei tenei hei Ture tuturu mo ratou, e kore e whai mana tetahi Mema o te Au ki te whakahaere i tetahi ri- tenga kia panuitia rano toona Ingoa ki te Kahiti o Rarotonga. (6) Ko te mahi ma te Timuaki, he wha- karite i nga mahi ma te Au. me te whakari- te hoki i nga ra hei huihuitanga, hei whaka- haere i aua mahi. (7) Ko te mahi ma nga Au o ia takiwa, o ia takiwa, he tiaki he whakapai haere i nga huanui, me nga piriti i roto i o ratau rohe, ki te hanga ranei i tetahi Piriti hoou i roto i aua takiwa. (S) Kia taea e ratau te whakarite nga ri- tenga o te Tekiona 7 o tenei Ture, e whai- mana ana te Au ki te karanga i tetahi i nga tangata katoa ranei o taua takiwa, ahakoa Maori Pakeha ranei, hei hoa mahi mo nga ritenga kua korerotia ake nei, engari kana nga Pakeha e utu Reiti ana i runga i aua Whenua, e mahi i runga i nga huanui, me- hemea ka karanga tikatia tetahi Pakeha kia mahi i runga i aua huanui, ki te kore taua Pakeha e mahi, me utu ia ki te Timuaki o taua takiwa, kia kotahi Tara nao ia ra mo. ia ra e mahi ana, kaua ia e tonoa kia utu i ru- nga atu i te rima Tara i te marama, e waru ranei Tara i te tau. (9) Ki te turi tetahi tangata ahakoa Ma- ori Pakeha ranei, ki te whakahau a te Au i raro i te rarangi waru, ka kore ranei e utu i te moni i whakaritea e tenei Ture, me hame- ne ki te Kooti o te Ariki takiwa, me tono ho- ki e te Kooti kia utua aua moni, me te moni whaina ano, ki te kore taua tangata e utu me whiu ki te mahi taumaha, kia tekau ma wha nga ra e mahi ana i runga i te huanui. (10) Notemea kua whakaaetia e nga Ari- ki kia riro ma te Au takiwa e whakahaere nga ritenga tahito o nga rahui, no konei ka metia ko te mahi ma te Au, he whakanui i te tipu o nga kai i o ratau takiwa. (a) Me tiri haere he Kokonaiti ki ru- nga i nga Whenua e takoto watea ana. (b) Me whakaatu ki te Timuaki o te Kawanatanga nga Ingoa o nga tangata katoa • kaore nei e mahia o ratau whenua. (c) Me rahui nga Kokonaiti me era atu hua rakau o te Motu, hei arai kia kore ai e moumoutia nga hua o aua rakau. (d) Me tiaki nga Whenua o nga turoro me era atu tangata, e ngoikore ana nga ti- nana i roto i te hapu kia kore ai ratau e ta- kahia. (e) Ko te whakarite ki nga kai hoko- hoko o Rarotonga, rue era atu waahi i runga i te tikanga tenata, ara, tuku panui ki tetahi atu tikanga ranei, e kotahi ai te utu mo nga hua rakau katoa, ki nga kai whakatipu o aua rakau. (12) Kia whai mana ai te Au ki te wha- kahaere i enei ritenga i runga hoki i te whakaae a te kai whakahaere a te Kuini. E whai mana ana te Au ki te panui ki roto i te Kahiti o Rarotonga, he rahui i ru- nga i tetahi waahi, i runga ranei i te waahi katoa o to ratau takiwa, engari kia marama tana panui te whakaatu, i te mea e hiahiatia ana kia tikina, me te roa hoki e tu ana taua rahui, me whakaae rawa ano hoki nga kai whakahaere o nga pa tata ka uru ai nga Whenua o aua pa ki roto i nga rahui. (13) Notemea kua tino kitea te mahi a etahi Maori, i te wa e mau ana te rahui, he ta- hae i nga hua rakau a etahi atu tangata, me te hoko ngaro atu hoki ki te Iwi Pakeha, no konei ka metia ko nga kai hokohoko i nga Kokonaiti i te wa e tu ana he rahui, me tuku he whakaatu ki te Timuaki o te Au o tona takiwa mo nga hoko pera, ko nga kai hokohoko e kore e tuku panui mo nga hoko pera, ka ahei kia whainatia, kia kaua e ne- ke ake i te kotahi pauna. (14) Ka ahei te Au ki te tono ki nga kai hokohoko kia whakamaramatia te take i nui ai a ratau Kokonaiti, ina mahara te Au he mea tahae, me whakaatu hoki te Au mo te- nei take ki te kai-whakahaere a te Kuini, ma ana hoki tetahi tono ki ana tangata ho- kohoko, kia whakamaramatia taua take mo nga hua rakau. (15) Me whai pukapuka nga kai hokoho- ko katoa, me tuhi hoki nga Ingoa o nga ta- ngata e hokoa mai ana he taonga ki a ia, me te ahua me te rahi o aua taonga. (16) E whai mana ana te Au ki te whiu ki te pauna ki te whakamate ranei i nga Ho- iho i nga Poaka i nga Koati i nga Kau i nga Hipi, e haere noa ana me te whiu hoki i nga rangatira o aua Kararehe, i runga ano i te nui o te kinonga o nga rakau, ki te kore te rangatira o aua Kararehe e whakaae ki te utu, me whiu e te Kooti kia tekau nga ra e mahi taumaha ana. (17) Ko tetahi mahi nui ma te Au, ko te whakahaere i nga Whenua e takoto noa ana i roto i o ratau takiwa, me puta he kupu ma ratau kia tiria aua Whenua ki te Kokonaiti. (18) Ka ahei te kai whakahaere o te Ku- ini i runga i te inana o nga kai hokohoko ki te whakangawari ki te whakakore atu ranei i tetahi tikanga a te An, ma kitea e ia era e puta mai he kino i taua tikanga ki nga Ma- ori me nga Pakeha o Rarotonga. (19) Ka whai mana tetahi tangata ki • te tono ki te Kooti o runga kia whakahaua te Au ki te whakarite i nga mahi, kua kiia i roto i tenei Ture, e pena ana hoki te timuaki o te Au, e ahei ana hoki ia ki te tono ki te Kooti o runga hei awhina i a ia, kia taea ai e ia te whakatutuki nga mahi nui kua tau ki runga ki a ia. (20) E whai mana ana te Au ki te wha- katu Taake mo nga Kuri, kia kaua e neke atu i te 5/- mo ia Kuri mo ia Kuri, me rehita hoki te Ingoa o te Rangatira o aua Kuri, me