Volume 1, No. 21
18981227

page 2  (6 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
[NAMA 21.] __________TE PUKE KI HIKURANGI TIHEMA TUREI 27th 1898.______[Wharangi No. 2] kua hui nei raua ki te whakahe, ka peka ke taku i ta Te Heuheu, he penei. Ahakoa te taha ki Te Kauhanganui, kite Kotahitanga, he kotahi tonu ratou, koa ratou pitihana ne- ke atu i te 10 mano tangata kei mau i roto i tenei Komiti te penei na kei te noho wehe- wehe nga Iwi Maori, kei roto i te korero, a Herepeti, i penei, he tikanga ke ta te Ko- tahitanga, he tikanga ke ta Waikato. I tu tetahi hui ki Waikato, i poto katoa nga. Iwi ki reira ote Tai-Hauauru, ote Tai-Rawhiti, kotahi tonu ratou i reira, no reira kaore i ti- ka nga kupu, a Herepeti he wehe ke tetahi i tetahi. Ka mutu tonu nei aku korero. K. Rahera:— , Kaore ranei koe e whakaaro penei, mehemea ka whakaturia he Mira Kani-rakau, harakeke, huri-paraawa, rae era atu mahi, ka puta he painga ki nga tangata nana aua mahi. A. Ae, he pai rawa tena. Q. He pai rawa kia tahuri te Kawanata- nga kite hanga Ture kia wehewehe te takoto o nga Whenua, kia taea ai te whakahaere e ia tangata tona Whenua? A. Koi ana te hiahia ote Iwi Maori kia riro ma ratou ano e mahi he tikanga mo ratou. Q. Kite kore e whakaaetia ete Kawana- tanga kaati me hanga ano tetahi Ture kia penei te ahua? A. Ae, engari me tuku mai ano kia kite te Iwi Maori ite tuatahi. Q. Ia koe kua marama nei ki nga tika- nga ote Motu nei kua hoatu ranei he mana motu ke kite tahi wahi ote Motu nei? A. Ae, kote takiwa o Tuhoe. Q. E mohio ana koe ki te take i pera ai? A. Kaore. Q. E mohio ana koe ki tenei mea ki te weeti, he iti rawa te weeti e hoatu i te tuata- hi me te mooro hei aki, me te rakau hei wa- hanga ma taua weeti? A. Ae. Q. Kaore koe e mohio ma te wehewehe rawa o nga Whenua e ora ai te Maori? A. Ae. Q. He aha te whakaae ai ki tena tikanga kia mahia hei Ture? A. He nui rawa no nga Ture i mate ai te Maori, tae rawa mai nga mea pai kua wehi rawa te Maori. Q Mehemea kua tuturu rawa tou Whe- nua ki a koe, kore rawa e taea te hoko, te Mokete, kei whea te huarahi mai o te mate, kia koe? A. E tika ana, engari he nui rawa no nga mate i pa mai i nga Ture, no reira i tono ai te Iwi Maori he mana kia hoatu kia ratou. Q. Kaore koe e mohio kaore e taea tena? A. Ahakoa ra me ata titiro marie iho ano e hara ta nga Maori i te tono noa iho, engari e haere ana i raro i te mana o te "Tiriti O Waitangi" e korerotia nei. Q. Kaore koe e mohio ana ki te penei me tino wehe rawa atu tou Whenua kia koe ake e ora ai koe me tau Whanau, kaore e taea e koe te hoko te aha ranei? A. Ae, ka pai ra tena. Q. Kaati ra me mahi he Ture kia pena? A. Katira ka pai kia pena, ko te hiahia te na o te Iwi Maori kia riro ano mana e mahi. Q. Kua mohio koe kaore e homai e te Kawanatanga he mana Motuhake, kaore ra- nei koe e pai me mahi mai he Pire i naianei, mo tera tau ka tuku mai kite whare? A. Ka pai ra, engari me tuku atu ki nga hui Maori Q. Ka whakaae koe ki aku korero nei? A. Ae, Q. Kaati ha mau e Kauhau haere ki nga Iwi? A. Ae, ma taua tahi. Wi Pere-: Ko tehea tu rahui tau e whakaae nei i runga i nga patai a Kapene Rahera. A. Ko te rahui tuturu kia kaua e hoko- a. . . . Q. Ka tu mai he Kawanatanga ka wete- kia ano? A. Ko taku me mau tonu kia kana e taea te wewete ete Kawanatanga. Q. Me rahui rohe tau, nao nga taima katoa ranei? . A. Mo nga tau katoa Henare Kaihau:— [.. mea koe e tautoko katoa ana koe i nga korero a te Heuheu. A. Ae. Q. E mohio ana koe i korero a te Heu- heu me Maori anake he Poari? A. Ae. Q. E mohio ana koe kua oti katoa ena Ture Poari, i tenei Motu katoa mo nga mea katoa puta noa, ki nga kai, o uta o te moana. A. E mohio ana au. Q Ka pehea ta ratou tikanga whakahae- re mehemea ko riro ma taua runanga Kauni- hera Poari ranei e whakahaere? A. Ki taku mohio ka huihuia ko nga ta- ngata i te tuatahi ka hui ratou ka whakarite - i nga tikanga. Q. Kaore tena, engari mo nga mahi ate Kooti, me ona kai-whakahaere me ona tari, me nga Apiha, me nga Ruuri, me nga Tiuti, nga reiti, nga Taake, nga Taake Kuri, me tahi atu, me pehea e taea ai enga Iwi Maori ena mahi? A. Me riro na ai ra te mana ite Iwi Maori e taea ai. Q. Me pehea te taha kia te Kuini, ka waiho noa iho kia noho noa ana. A. Ka taea ano te whakaaro te Kuini mo nga mea e whakahaerea ana e ratou. Q. Mo nga moni Ruuri ka taea ano e ratou te whakaaro te Kuini? A. Ma ratou ano e whakaaro mehemea e tika ana kia puta he moni kia kore ranei. Q. Kite kore e whakaarohia ka tika ra- nei? A. Ki taku whakaaro ka tika ano, ma taua runanga e whiriwhiri kia utaa kia kore ranei. Q. Me pehea he utunga mo nga reiti e utua nei kite Kawanatanga me pehea e nga wari ai? A. Taku mohio noa ake nate nui e nga reiti i kore ai e whakaae nga Maori, kia au me hawhe aua reiti, penei he 2/6 kia 1/3 te reiti. Q. Me utu kia wai? A. Ki taua runanga ma taua runanga ano e mea me utu Kite Kawanatanga e pai ana. Tiamana:— Kite kore nga Maori e utu reiti, ma wai e mahi nga rori? A. Ma nga Maori ano. Q. No reira Kaore he take e hawhe ai nga reiti pera me tau i korero nei, Kaihau:— E ki ana te Tiriti O Waitangi kia kotahi ano te Ture mo nga Iwi o Niu Tireni kia pera me to Ingarangi me pehea aua reiti me ha- whe mate Kuini pehea ranei. E hara ranei i te mea e wahi ana to korero. A. Ki taku mohio kaore i te wahi taku korero; Engari he nui no nga reiti na reira au ka mea me wahi kia mama ai. Tiamana:— Kaa paahi te 1 karaka mo te tono a Kaihau kei te komiti te tikanga mehemea ka taea e Kaihau te hui mai nga mema kia tu he ko- ramu apopo ate Mane ranei e pai ana. Kaihau:— Kia hia ka tu ai te koramu. Tiamana:— Kia rima; % Mema Pakeha:— Kaore au e watea apopo engari mehemea mo te mane ka whakaae au. Tiamana;— Ko tenei pire ka nukuhia mote H a. m. ite turei. Tokorua nga kai korero e toe ana ko Hare Parata me Niniwa.

18/10/98. 11 a. m. Tiamana:— Tokorua nga kai korero e toe ana ko Niniwa Ko Henare Parata, kowai e tu ana i naianei. Niniwa:— ko au te kai korero inaianei taku kupu he roa te wa i whiriwhiri ai matau kaore rawa he ko- rero i mahue i o matou kai-korero kaore he take hei korerotanga maku ko au te whaka- mutunga o nga kai korero. Tiwini:— Q. Ko tehea te mea pai, ko te Komiti Maori ranei ko te Kooti ranei hei whakatau mo nga paanga Whenua? A. Taku whakaaro ko te Komiti Maori te mea pai. Q. I rongo koe ki te kai korero o raua ia koe kia wha nga Komiti mo enei Motu? A. Kaore. Q. Ki to mohio he iti rawa, pea te wha Komiti? A. Ae, he iti rawa. Q. I rongo koe mo nga kupu e whakahe nei mo nga Ateha ote Kooti? A. .Ae. . Q. Kia tere ai te oti o nga whakatau paanga wehewehe Whenua me maha ake pea i nga Tiati, aua Komiti? A. Ko nga Komiti o nga takiwa taku e korero nei. Q. Me utu ano pea nga Komiti? A. Taku mohio kaore he utu. Q. Ka penei pea ratou me te Moa kaore he kai, he hau anake te kai? A. Ae, he nui nga Komiti e mahi ana kaore he utu, engari mehemea ano ka eke ki nga-Tima, ki nga Tereina, katahi ka tika kia utua. Q. Ma wai e utu? A. Penei taku whakaaro me waiho ano ma te Maori e utu. Q. Me pehea nga kai tuhituhi, me nga kai Whaka-maori? A. E korero ana au mo nga Maori anake taku kupu. Q. Otira he maha nga Pakeha e uru ana ki nga Keehi? A. Ae pea. Q. Mawai e utu? A. Taku whakaaro ra me mahi he tika- nga e te Maori. Q. He aha nga mahi ma te Komiti, he whakatau i nga Whenua Papatipu, he wehe- wehe he whakatu riiwhi Tupapaku? A. Ko nga Whenua Papatipu. Q. Kua pau pea ena tu whenua? A. Ae kua kore ra o matou nei whenua pa- patipu Q. Me pehea te mahi ma te Komiti? A. Kite kitea e ratou e ahua raruraru ana etahi waahi me mahi ratou kia pai aua raru- raru. Q. E penei ana to kupu, ko nga whenua i he nga whakatau o mua me hoatu he rarangi hou ki tenei Ture hei hura i etahi tu whenua pera kia mahia ano. A. Ae. Q. Ki to whakaaro me takoto huihui tonu nga paanga i roto ite whenua, me wehewehe ranei? A. Ki taku whakaaro me noho huihui to- nu, engari ko nga paanga eka o te tangata e whakatau. Q. Me pehea te mahi paamu, ka hiahia etahi tangata ki te whakanoho Hipi, Kau, whakatu whare ranei e taea ai te mahi e kore ai he raruraru? A. He Iwi pai te Maori ki te rite te whaka- aro ki te whakanoho Hipi, Kau aha ranei ka pai noaatu. Q. Kaore koe e rongo ana e tipu ana te tautohetohe mo aua tu mahi? A. Ae etahi waahi. Q. E mohio ana koe kia Kawana Hunia. me Utiku me tahi atu, i raruraru mo tetahi whe nua i runga i aua mahi? A. I rongo au kia ratou whakahaere i ra- ruraru. Q. Nga whenua raupatu kua roherohea i rongo koe i raruraru i pehea ranei? A. Kaore au i rongo, engari i mau hoki a Te Whiti ma ki te whareherehere a ki taku mohio mo reira pea mo aua whenua. Moka:— He nui ou whenua. A. Ae. Q. • Kei te noho wehewehe? A. Kaore engari ko nga eka e wehe ana ko au me etahi atu kei roto. Q. Ki to mahara kaore e tipu mai he raru- raru a muri atu ki te kore e wawahia atu kia motuhake ou whenua i naianei? A. Kaore au e mohio atu ki tera wa. Q. He Tamariki au? A. Kaore, engari he whanaunga. Q. He pai rawa pea te wehe i ou hea kia pai ai te Wira ki tau i pai ai? A. Ko aku Whenua kua takoto wehe, e- ngari kei te takoto topu tonu tooku Whenua. Q. Kaore koia e pai ana kia koe kia tako- to wehewehe nga Whenua Maori katoa ka pai? A. Ae, ma ratou ra e wehewehe ka pai. Q. Mehemea e mau ana i runga ite rite- nga Maori, ko tehea te mea pai ko te ritenga Maori ko te ritenga Pakeha ranei? A. Kote ritenga Maori. Q. Ko tehea te mea pai kaore koe i te mohio ki te pau o nga Rangatira te hoko, ka tango ke i nga Whenua o etahi? A. No mua ra e na mahi na nga Ranga- tira i hokohoko nga Whenua o te Iwi. Q. I ahua wai-marie pea tou Iwi, kaore i pera me etahi atu Iwi i mate i nga mahi a nga Rangatira?