Volume 7, No. 22
19120822

page 2  (8 pages)
to previous section1
3to next section


View the commentary of this paper

 
Te Puke Ki Hikurangi, Hatarei Akuhata, 17,1912. Nama 22 o te tau 1. etahi takiwa Whenua Maori e rua maha atu ranei me whakatuturu e te Poari Whenua Maori o te takiwa kei reira nei te wahi rahi o taua whenua e takoto ana. 3. Mehemea kei te motu o Te Waipounamu te whenua, kei tetahi wahi ranei kaore e uru ana ki tetahi Takiwa Whenua Maori, ko ia tukunga o taua whenua me whakatuturu e te Kooti Whenua Maori. 218. 1. E kore rawa e whaka- ketia kia whakatuturutia tetahi tuku a te Maori ki te kore i tonoa kia whakatuturutia taua, tuku e—mo te taha ranei ki—tetahi tangata e pa ana ki te pukapuka tuku, i roto i nga marama e ono i muri iho i te hainatanga o taua- pukapuka e taua Maori. 2. Mehemea tetahi pukapuka tuku he wa ano i hainatia ai e etahi he wa ano i hainatia ai e etahi o nga tangata tuku, ka ahei kia tukutukuna rarangitia atu he tono whakatuturu i tena wa i tena wa mo te taha ki tena haina- tanga ki tena hainatanga o tana pukapuka, me tana tuku ka ahei kia whakatuturutia i ia wa i ia wa i runga i tera aronga. 3. Ia tono kia whakatuturutia tetahi pukapuka tuku, i tua atu ra i te tuku-a-mokete, i te tuku- a-tiaati ranei, me apiti atu ki te taha he kupu kii-pono-a-ture, i runga i te ahua me te huarahi kua whakatakotoria, i mahia e tetahi tangata e pa ana ki taua pukapuka, e whakaatu ana kaore kau he tangata e whiwhi ana i tetahi paanga i raro i taua pukapuka i araitia i raro i Wahi XII o tenei Ture i te wa i haina- tia ai e tetahi o nga kai-haina i taua pukapuka kia kaua taua paanga e riro i a ia. 219. 1. Ko te whakatuturu- tanga tuku me karaati atu i runga i tetahi tiwhikete whakatuturu i tuhituhia iho i whakaarohia ketia iho ranei ki runga ki te puka- puka tuku, a i hiiritia ano hoki ki te hiiri a te Poari, a te Kooti ranei, ano i tupono ki tewhea o raua. 2. Ina karaatitia peratia atu he whakatuturutanga tuku ko te pukapuka tuku (mehemea ra e mana ana era atu ahuatanga ona) ka whai inana i runga i te aronga o ona kupu, i raro ano i nga whakahautanga (mehemea ia he pera) kia rehitatia i raro i te Ture Whakawhiti Whenua, he whaka- tuturutanga pera i whai tikanga kia mahia.

Whakakotahitanga.

He nui nga whakaaro me nga korero a nga tangata o roto i te Tominiona, Maori, Pakeha. Oti- ra ko nga Pakeha kua kitea nui- tia te whakaaro ki te whaka- kotahi i te Maori i te Pakeha, tae atu ki te " Kawanatanga Hou" kua tu nei. Ko te tino hiahia nui ko te whakakotahi i te Maori i te Pakeha kia kotahi he Ture. KITE WHAKAARO A TE KAI TUHL Ki taku whakaaro, ki taku mahara, ki taku titiro kua kotahi noatu te Pakeha me te Maori ki roto i nga Ture whenua, ki roto i nga Ture whakamate i te tangata. Te Maori rae te Pake- ha. Kaore he Ture i taka ki raro i te Maori. Kei runga katoa e hipoki ana " Te Ture Atua" " Te Ture Tangata." Nga Kahu. " Kai. " Kaata. " Kooti. " Paki. " Kiki. " Hoiho. " Kau. " Hipi. " Whare Paraki. " Wini. " Peeti. " Tuuru. " Parau. " Mihini tapahi witi. NGA MIHINI PATU. TIMA. Otira me ki ake e au nga tini rawake katoa a te Pakeha, pera hoki kite Maori. Enei mea ka- toa kei te riro he moni i te Pake- ha, a, kahore ranei he takoha e riro ana, ara, reiti, taake ? Kaati tena,,—Kua patai hoki tetahi tangata, a, kua korero hoki ia, ko tana tino whakaaro he whakakotahi i te Maori me te Pakeha, kia kotahi ai te whaka- aro mo tana kite kawe ite whaka- aro e tupu ai te painga kite Koroni, me ana mahi. Na me korero ake te kai-tuhi, ena ranei e whakaaetia e nga tangata matau e noho mai ra ite Whare. Kaore nei hoki e whakaae nga tangata matau ki te kawe i te whakaaro e tupu ai te painga ki te Koroni me ana mahi. E hoa ma, ki taku rongo i riria a te Hetana me tona Kawa- natanga mo te tononga i tetahi roona (Loan), hei whakapai i nga mahi, i nga reriwe, me era atu mahi o te " Tominiona o Niu Tireni," a, i rongo ano hoki ahau i riria ano a Ta Hohepa (Sir Joseph Ward) mo tana tononga ara (Loan) hei whakapai mo nga mahi o te Tominiona. Kaati, ko aua putake kua waiho tonu hei korero ki runga ki aua tangata. Na, tenei ano tetahi waahi o taua patai. Me titiro tatou ki nga reiti, me nga taake. I enei wa kua mahue ake nei e whakapakia ana te taake, te reiti, kite Pakeha, kaore ki nga Maori. Ko nga moni a nga Pakeha e riro ana hei utu i nga mahinga o nga rori me era atu painga. Enei painga kaore rawa atu he moni a te Maori i riro mo nga taake, reiti hoki. E ngari e haere ana te • Maori i runga i ana rori. Na, kua tino kite te kai-tuhi i te whanuitanga o te whakaaro a te kai-patai, tae atu hoki ki te whakaaro a te "Kawanatanga Hou." A, kei te mahia pea i roto i te " Whare" tenei take me te muru i nga whenua o te Maori. Na, i te timatanga mai o te noho o te Pakeha i tenei Tomini- ona. He maha nga whenua i hokona ki te Kawanatanga o te Tominiona. He maha hoki nga whenua i riro i nga kamupene hoko whenua. (Ko etahi o nga rangatira Maori i tapae whenua kia Kuini Wikitoria). Ko etahi o nga whenua i takohatia. Enei takoha kaore i riro mai i nga tangata nana enei hoko. Pera hoki i nga whenua i riro i nga Kamupene. Kaore he takoha i hoki mai ki nga Maori. E hoa ma, He aha ra koutou i amuamu ai i runga i tenei patai i runga ake nei. Na, me korero atu ano te kai-tuhi, i aku i kite ai, i rongo ai. I te tau 1865 ka tu te (Kooti Whenua Maori) ki te upoko o te motu nei. He maha nga whenua i uru ki roto i whakatairi e te Kooti Whenua Maori ki nga tangata i ki toa te tika, a i tangohia hoki etahi wahi o ana whenua hei rori, e tae ana ki te 10 eka, ki te 20 eka ki te 30 eka, ki te 40 eka, ki te 50 eka. Kaore he moni i homai hei utu mo enei waahi kua riro nei hei rori. Kaati, i whakaae nga Maori, a, i te tau 1889 ka whakawatia ano etahi o nga whenua o nga Ra- ngatira ote Upoko ote Motu nei. Te whakataunga ki nga rangati- ra nona te whenua ka riro ano etahi onga eka hei reri, kaore he moni i riro mai hei utu. Heoi ano, riro tonu atu ena waahi hei rori mo te katoa. Kaore i haere ko nga Maori anake i runga i nga rori nei. Kati, keite utu reiti ano nga Maori ara nga rangatira o aua whenua i riro ra hei rori. Kei te utu hoki i nga Pereti, ahakoa, kore he hipi, kore he kau a te Maori, utu tonu. Ko wai te tangata—o te tanga- ta kore taonga, raua ko te tangata taonga. E nui ana te mahi i runga i nga rori nei, ki taku whakaaro ko te Pakeha ano te iwi nui nga mahi i runga i nga rori me nga pereti hoki. Na, ki taku nei whakaaro, kaore he Ture o te Pakeha i kore te uru o te Maori ki roto—me ta raua utu reiti, utu taake hoki. Ina hoki tetahi, kei te pahiatia tonutia nga hoko—a te Maori ki nga Pakeha paraiwete noaiho— ara e te Poari Whenua. Kati tena, Tenei tetahi rarangi " o te Ture" "o te wira tupapaku " 143 o te waahi tua- rua o taua Ture— Ko nga rawa ote Maori ara Whenua, taonga ranei, i tua atu ra i ona paanga (freehold) i roto ita Whenua Maori ina mate ia— ka ahei kia rira hei utu i ona nama, me ona taumahatanga ano, me te mea nei he pakeha ia. Kati ra, mehe- mea keite he aka whakaaro, aku kite, kua korerotia nei e au i runga ake ra, a, me unu ki waho. Otira i runga i te tika tonu— me mutu te amuamu, me te korero kino ki te iwi Maori— waiho i runga i te kotahitanga o te iwi Maori me te Pakeha o mua iho, tae noa mai ki naianei— Otira, keite marama noa atu i a tatou nga mea hei whakaaro- tanga ma tatou, kaore i kootitia etahi o nga whenua, kei te papa- tipu tonu. Ko ena whenua kaore e kore te riro o etahi waahi o aua whenua hei rori, i runga i te kore utu, ina uru ki roto i te Ture Kooti Whenua Maori. Otira, ko nga whenua kua whakataua e te Kooti Whenua Maori e noho hui- hui ana te katoa i roto. Ki te awangawanga o te kai-tuhi kua waiho ko nga upoko o nga rarangi ingoa o taua whenua hei whakataunga atu i nga reiti kia atua, kei te pena te Ture ki taku rongo, mo nga whenua e topu ana. Kaati ikonei aku whakaaro. Heoi ano na te AROHA NUI. Gladstone.

PAREMATA.

Koinei etahi o nga kometi kaa whakaturia hei whakahaere i nga patake e whai aka nei :— Mo nga pitihana (A ki te L) : Brown, Bradney, Campbell, Dickson, Escoth, Isitt, Malcolm, Payne, Roberson, me te Honore Piha (Tiamana) Mo nga pitihaua (M ki te Z) : Bollard, Okey, Clark, Craigie, Davey, Dickie, Laurenson, Scott, Wilson, me te Honore Routu (Tiamana.) Mo nga mahi Maori: Bell, Macdonald, Mander, Ngata, Parata, Reed, Seddon, F. Smith Te Rangihiroa, Wilson, Young, Ta Timi Kara, Hon Pomare, Hon Herihi (Tiamana) No te Paraire 2 o nga ra ka hui nga mema o te Paremata ki te whiriwhiri i te pire kua motinitia e