| 2 (TE TAU TUAONO.) TE PUKE KI HIKURANGI (MEI 18, 1906. No. 32.)
nga mahi a o ratau ringa i mohitia ai, i
rite to ratau kaha ki te kaha o te hoiho, me
te kaha hoki o te kau e huri nei i te whenu-
a, a, i oti ai hoki ia ratau nga mira huri pa-
raoa te hanga, me nga whare Karakia.
I te tau 1855 he maha nga kaipuke o nga
Maori i taua wa, ara, o nga iwi ki te takiwa o
Akarana me o ratau waka ano e kawekawe
ana ia ratau kai ki nga taone Pakeha hoko-
hoko ai, a, he nui te moni i riro mai i a ra-
tau i runga i taua mahi hokohoko a ratau,
ara, he iwi tera i nui atu te matau, me te
ora, me te ngahau hoki i to tenei takiwa i a
tatau nei; otira me huri iho te titiro ki
raro nei, hei kona mohiotia ai te kaha o te
ahu-whenua anga iwi o mua i ta nga iwi o
naianei ara:
I puta te whakaatu a te "New Zealander"
Nupepa o Akarana, i te 27 o nga ra o Ha-
nuere o te tau 1855, e whakaatu ana taua
Nupepa, i nga mahi uta kai a nga Maori i
runga i o ratau waka, haunga ia nga kaipuke
Maori e rere ana i te akau, koia tenei taua
korero, "I ta matau Nupepa, o te 13, ka
kitea ko nga pukapuka huihui o nga utu o
nga kai o nga marama e toru i mutu ki te 30
o Hepetema (ara nga kai i kawea ki Akarana
hoko ai, i runga i nga waka Maori i taua WH)
ko ngamoni enei i puta mai e £4,580,,9,,0.
Ko nga moni huihui i te mutunga o te
Tihema i tana wa, e
Timata i te 1 o Oketopa tae noa ki te 31 o
Tihema, ko nga waka uta kai i u mai ki A-
karana 328, ko nga taane o runga i aua
Waka 1,082; ko nga wahine 480; ko nga
u eanga o nga Waka, koia tenei;380 kete
taewa; 156 kete aniani; 1-19 kete kaanga; 4
kete kumara; 232 kete kapiti; 5 kete muka;
kakati karaihe: tana wahie;
tana ika; 130 poaka; 111 tikaokao; 48 puhera
witi; 64 kete tio; 89 tana kapia;kaati ko
nga utu o enei mea katoa £'2,o43,,12,,4.
"I taua wa ano ka n ki Onehunga e 71 nga
waka Maori; nga taane o runga i aua waka
174; ko nga wahine e 71; ko nga utanga o
runga tana wahie; 112 pauna ika; 107
poaka; 8 tana paroa; 13. tana kapia; kaati
ko nga utu o enei mea katoa e £81G,,8,,6.
Na, kia mohio ano koutou kaore i tuhia nga
utanga o nga kaipuke, me nga mea hoki i
riro ma te tuara tangata e pikau ki Akarana.
He maha hoki nga iwi e ngaki ana i te kai,
a, ko aua kai e pikauria ana ki Akarana ho-
kohoko ai. Kaati ko te utu katoa o nga kai
i tukua mai ki Akarana me Onehunga i ru-
nga i nga waka Maori i te tau 1852, koia
tenei:E £6.460,,18; i tau 1858, £11,734,,»;
i tau 1854, i'16,181,,13,,4. Huihui katoa nga
moni i puta mai ki nga Maori i roto i tenei
toru tau kua kiia ake nei, i runga i to ratau
kaha ki te ahu i te whenua e £34,376,,16,,10.
Na konei i whakaatu te tino kakenga ha-
eretanga o te iwi Maori i runga i nga mahi
ahu whenua, me to ratau whakaaro mohio,
i takia mai ai enei korero mo enei ra ka
whakapuaki ai.
Ko nga moni i puta mai o nga kaipuke
Maori i taua wa, tera pea e tae ki te penei te
nui, ara:I te tau 1852, JS12,921,,16; i te tau
1858, £23,46S,,10.; ite tau 1854, £82,363,,6,,8.
Huihui katoa nga moni i puta mai o nga
utanga o nga Kaipuke Maori anake, e £68,
753,,12,,8. Ka hui ai ki nga moni i puta mai
i nga utanga o nga waka kua tohia ake ra,
ka tae te kaue o nga moni ki te £103,130,,9,,6.
No konei matau i whakaaro ai, kihei rawa
i awhiwhiwhi nga mahi ahu-whenua o na-
ianei ki nga mahi ahu-whenua o mua kua
tuhia ake nei, engari ia a naianei he hoiho
hei too i te parau e huri ai te whenua, tena
ko tera wa ko te pakihiwi tangata tonu hei
huri ite oneone, te putanga mai o nga hua he
maha noatu nga mano pauna me ona rau
me ona tekau kua kiia ake ra, he tohu tena
no te kakenga haeretanga o te iwi Maori
runga i te whakaaro mohio i roto i aua ra.
Tena i oti, e pewhea ana koia te ahua i na-
ianei? Kaore e hihiko ana ki nga mahi
ahu-whenua e whai rawa ai e ora ai hoki
tatau, engari he tokomaha o tatau e mau-
mau ana i o ratau ra ki nga mahi hanga
noa iho, me te amuamu ki nga mate na te
ngakau nei ano i whatoro atu. A, ko etahi
tangata ngakau whakararuraru e haereere
tonu ana i nga motu, kauhau haere ai i nga
tikanga o te motu, me te whakahe ki nga
Ture, kiia ana nga Ture e aua tu tangata
he peehi i te iwi Maori kia tino mate rawa,
a. ko ta ratau mahi tonu he whakiki i nga
iwi e whakarongo ana kia ratau, kia tipu ai
te ngakau kino me te ngakau pouri i roto i
te iwi, hei whakapororaru i te whakaaro ahu-
whenua o te tangata. Kaati heoi ano te
take i mahi penei ai ratau, he mea kia puta
ai to ratau rongo ki te ao, a, kia kake ai ho-
ki ratau i roto i nga iwi katoa. E mohiotia
ana e te whakaaro te titiro, ko etahi tangata
whakawai o te iwi Pakeha ano, e whakahau
ana i aua tu tangata kia pera tonu he mahi
ma ratau.
I mua hoki i hiahia, tonu nga Kawanata-
nga o mua, kia ora tonu te iwi Maori hei
iwi mo te ao nei, a, kia horahia hoki ki ra-
nga kia tatau nga tikanga o te rangimarie,
me nga oranga katoa hoki e mau nei i ru-
nga i te iwi Ingarihi. Otira e tino mohio
ana tatau kaore rawa be iwi penei me tatau
nei me te Maori o era atu motu, i whakaaro-
tia i arohatia hoki, heoi ano ko tatau anake.
I tahuri nui hoki nga Kawanatanga o te
Kuini i Niu Tireni i nga ra o mua, ki te
arai atu i nga mate pera me nga mate i
whakapangia ki nga iwi Maori o etahi atu
motu, kia kaua e pa ki runga i te iwi Ma-
ori, kaati rite tonu tena ahuatanga, a, tae
noa mai Ki tenei ra. Kaati tenei nga kupu
a Kawana Koa Paraone i korero ai ki nga
rangatira o te iwi Maori, i te hui i tu ki
Waitemata Akarana, i te IO o nga ra o Hu-
rae o te tau 1860, ara:
"He kupu tenei me korero nui atu e au
kia koutou. Kia rongo mai koutou; ko Niu
Tireni nei anake te whenua i nohoia e te
Pakeha, he aroha, he atawhai, he manaaki
anake nga tikanga i whakahaerea ki runga ki
te iwi kainga. A, koia nei anake hoki te Ko-
roni i karangatia ai te iwi kainga kia piri
tahi ki te iwi Pakeha hei iwi kotahi, hei
noho tahi hoki i raro i te mana o te Ture
kotahi. Kei etahi whenua atu, waiho ana
te iwi kainga hei tau tangata hei iwi ke noa
atu; no reira he nui nga he i tipu mai i ru-
nga i tenei tikanga, a, na te aba ranei ka
tipu he pakanga, muri iho ka maringi te toto,
tona tukunga iho ko te iwi kainga ka wha-
kangaromia, ko nga morehu ka peia atu ano
be manene, i runga i tenei ahua katahi ka
titiro nga tangata matau me nga tangata
whakaaro nui o Ingarangi, ka mea ratau e
he ana nga tikanga pera ki te iwi kainga i
runga ano i nga ti kanga o te Whakapono. Heoi
whakapuakina ana o ratau whakaaro mo ru-
nga i tenei take ki te Runanga nui o Ingara-
ngi, katahi ka mea nga tino kai-whakatakoto
tikanga o te Kuini, kia whakarereketia te
tikanga ki nga iwi kainga o nga motu katoa
e nohoia ana e te Maori i raro i te maru o
Ingarangi. Kaati ko Niu Tireni tonu te
mataika tua-tahi, kua noho i runga i tenei
tikanga hou whakaora tangata. Ko te wha-
kaora tenei i te iwi Maori, me awhi mai ki
roto ki tenei tikanga atawhai, ma kona hoki
e ra ai koutou i roto i nga he kaa tau ki
runga i etahi iwi Maori ke, kihei nei i penei
me koutou te waimarire.
Na runga hoki i te awhitanga mai a te
Kuini ia koutou hei tamariki ma ana, na
kona i kore rawa ai e ahei te iwi Maori te
pana hee i runga i to ratau whenua, a, te
tango pokanoa ranei i o ratau taonga, note-
mea he wahanga hoki te iwi Maori no Inga-
rangi i naianei, a, tona kai-tiaki ko taua
Ture kotahi ano e tiaki nei i tona hoa piri-
pono ia Ingarangi. Ko te take hoki tenei i
rite ai nga kupu mo te rangimarire me te
pai ki a tau ki waenganui i nga iwi e rua, e
kauhautia nei e nga Kawana katoa kia kou-
tou, ara. ko koutou te iwi e tirohia nuitia
mai ana e te Kuini. Notemea he taha ko-
utou no tona iwi ake. No reira ko tona tino
hiahia nui, kia tahuri nga iwi katoa o Nui
Tireni ki te whamarire i nga mea o ratau e
kaka ana nga whakaaro, ki a kotahi ai te
ngakau ki te hapai i te rangimarire kia tau
ki waenganui i nga iwi e rua, i runga i te
hononga o te iwi Maori ki roto ki te mana
huihui o Ingarangi."
Ka mutu i konei nga kupu a Kawana Koa
Paraone; no reira ko to matau hiahia nui,
kia ata whakaaro tatau ki nga kupu a taua
Kawana:Notemea he kupu tika aua kupu,
he kupu pono hoki; tutuki mai ana te Hono-
retanga o aua kupu ki tenei ra. Hei kupu
mutunga ake, ko te hiahia nui o te ngakau,
kia penei tonu te noho tahi o te iwi Pakeha
me te iwi Maori i ranga i te ngakau hari me
te ngakau-koa, me te titiro whakamuri ano
te whakaaro ki nga kupu kua tuhia ake nei.
Heoi kia ora koutou katoa.
"Te Puke Ki Hikurangi."
Hui ki Waimarama.
No te Mane te 19 o nga ra o Pepuere I90G. |
1