Pukapuka 6, Nama 32
19060518

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 (TE TAU TUAONO.) TE PUKE KI HIKURANGI (MEI 18, 1906. No. 32.) nga mahi a o ratau ringa i mohitia ai, i rite to ratau kaha ki te kaha o te hoiho, me te kaha hoki o te kau e huri nei i te whenu- a, a, i oti ai hoki ia ratau nga mira huri pa- raoa te hanga, me nga whare Karakia. I te tau 1855 he maha nga kaipuke o nga Maori i taua wa, ara, o nga iwi ki te takiwa o Akarana me o ratau waka ano e kawekawe ana ia ratau kai ki nga taone Pakeha hoko- hoko ai, a, he nui te moni i riro mai i a ra- tau i runga i taua mahi hokohoko a ratau, ara, he iwi tera i nui atu te matau, me te ora, me te ngahau hoki i to tenei takiwa i a tatau nei; otira me huri iho te titiro ki raro nei, hei kona mohiotia ai te kaha o te ahu-whenua anga iwi o mua i ta nga iwi o naianei ara:— I puta te whakaatu a te "New Zealander" Nupepa o Akarana, i te 27 o nga ra o Ha- nuere o te tau 1855, e whakaatu ana taua Nupepa, i nga mahi uta kai a nga Maori i runga i o ratau waka, haunga ia nga kaipuke Maori e rere ana i te akau, koia tenei taua korero, — "I ta matau Nupepa, o te 13, ka kitea ko nga pukapuka huihui o nga utu o nga kai o nga marama e toru i mutu ki te 30 o Hepetema (ara nga kai i kawea ki Akarana hoko ai, i runga i nga waka Maori i taua WH) ko ngamoni enei i puta mai e £4,580,,9,,0. Ko nga moni huihui i te mutunga o te Tihema i tana wa, e Timata i te 1 o Oketopa tae noa ki te 31 o Tihema, ko nga waka uta kai i u mai ki A- karana 328, ko nga taane o runga i aua Waka 1,082; ko nga wahine 480; ko nga u eanga o nga Waka, koia tenei;—380 kete taewa; 156 kete aniani; 1-19 kete kaanga; 4 kete kumara; 232 kete kapiti; 5 kete muka; kakati karaihe: tana wahie; tana ika; 130 poaka; 111 tikaokao; 48 puhera witi; 64 kete tio; 89 tana kapia;—kaati ko nga utu o enei mea katoa £'2,o43,,12,,4. "I taua wa ano ka n ki Onehunga e 71 nga waka Maori; nga taane o runga i aua waka 174; ko nga wahine e 71; ko nga utanga o runga tana wahie; 112 pauna ika; 107 poaka; 8 tana paroa; 13. tana kapia; kaati ko nga utu o enei mea katoa e £81G,,8,,6. Na, kia mohio ano koutou kaore i tuhia nga utanga o nga kaipuke, me nga mea hoki i riro ma te tuara tangata e pikau ki Akarana. He maha hoki nga iwi e ngaki ana i te kai, a, ko aua kai e pikauria ana ki Akarana ho- kohoko ai. Kaati ko te utu katoa o nga kai i tukua mai ki Akarana me Onehunga i ru- nga i nga waka Maori i te tau 1852, koia tenei:—E £6.460,,18; i tau 1858, £11,734,,»; i tau 1854, i'16,181,,13,,4. Huihui katoa nga moni i puta mai ki nga Maori i roto i tenei toru tau kua kiia ake nei, i runga i to ratau kaha ki te ahu i te whenua e £34,376,,16,,10. Na konei i whakaatu te tino kakenga ha- eretanga o te iwi Maori i runga i nga mahi ahu whenua, me to ratau whakaaro mohio, i takia mai ai enei korero mo enei ra ka whakapuaki ai. Ko nga moni i puta mai o nga kaipuke Maori i taua wa, tera pea e tae ki te penei te nui, ara:—I te tau 1852, JS12,921,,16; i te tau 1858, £23,46S,,10.; ite tau 1854, £82,363,,6,,8. Huihui katoa nga moni i puta mai o nga utanga o nga Kaipuke Maori anake, e £68, 753,,12,,8. Ka hui ai ki nga moni i puta mai i nga utanga o nga waka kua tohia ake ra, ka tae te kaue o nga moni ki te £103,130,,9,,6. No konei matau i whakaaro ai, kihei rawa i awhiwhiwhi nga mahi ahu-whenua o na- ianei ki nga mahi ahu-whenua o mua kua tuhia ake nei, engari ia a naianei he hoiho hei too i te parau e huri ai te whenua, tena ko tera wa ko te pakihiwi tangata tonu hei huri ite oneone, te putanga mai o nga hua he maha noatu nga mano pauna me ona rau me ona tekau kua kiia ake ra, he tohu tena no te kakenga haeretanga o te iwi Maori runga i te whakaaro mohio i roto i aua ra. Tena i oti, e pewhea ana koia te ahua i na- ianei? Kaore e hihiko ana ki nga mahi ahu-whenua e whai rawa ai e ora ai hoki tatau, engari he tokomaha o tatau e mau- mau ana i o ratau ra ki nga mahi hanga noa iho, me te amuamu ki nga mate na te ngakau nei ano i whatoro atu. A, ko etahi tangata ngakau whakararuraru e haereere tonu ana i nga motu, kauhau haere ai i nga tikanga o te motu, me te whakahe ki nga Ture, kiia ana nga Ture e aua tu tangata he peehi i te iwi Maori kia tino mate rawa, a. ko ta ratau mahi tonu he whakiki i nga iwi e whakarongo ana kia ratau, kia tipu ai te ngakau kino me te ngakau pouri i roto i te iwi, hei whakapororaru i te whakaaro ahu- whenua o te tangata. Kaati heoi ano te take i mahi penei ai ratau, he mea kia puta ai to ratau rongo ki te ao, a, kia kake ai ho- ki ratau i roto i nga iwi katoa. E mohiotia ana e te whakaaro te titiro, ko etahi tangata whakawai o te iwi Pakeha ano, e whakahau ana i aua tu tangata kia pera tonu he mahi ma ratau. I mua hoki i hiahia, tonu nga Kawanata- nga o mua, kia ora tonu te iwi Maori hei iwi mo te ao nei, a, kia horahia hoki ki ra- nga kia tatau nga tikanga o te rangimarie, me nga oranga katoa hoki e mau nei i ru- nga i te iwi Ingarihi. Otira e tino mohio ana tatau kaore rawa be iwi penei me tatau nei me te Maori o era atu motu, i whakaaro- tia i arohatia hoki, heoi ano ko tatau anake. I tahuri nui hoki nga Kawanatanga o te Kuini i Niu Tireni i nga ra o mua, ki te arai atu i nga mate pera me nga mate i whakapangia ki nga iwi Maori o etahi atu motu, kia kaua e pa ki runga i te iwi Ma- ori, kaati rite tonu tena ahuatanga, a, tae noa mai Ki tenei ra. Kaati tenei nga kupu a Kawana Koa Paraone i korero ai ki nga rangatira o te iwi Maori, i te hui i tu ki Waitemata Akarana, i te IO o nga ra o Hu- rae o te tau 1860, ara:— "He kupu tenei me korero nui atu e au kia koutou. Kia rongo mai koutou; ko Niu Tireni nei anake te whenua i nohoia e te Pakeha, he aroha, he atawhai, he manaaki anake nga tikanga i whakahaerea ki runga ki te iwi kainga. A, koia nei anake hoki te Ko- roni i karangatia ai te iwi kainga kia piri tahi ki te iwi Pakeha hei iwi kotahi, hei noho tahi hoki i raro i te mana o te Ture kotahi. Kei etahi whenua atu, waiho ana te iwi kainga hei tau tangata hei iwi ke noa atu; no reira he nui nga he i tipu mai i ru- nga i tenei tikanga, a, na te aba ranei ka tipu he pakanga, muri iho ka maringi te toto, tona tukunga iho ko te iwi kainga ka wha- kangaromia, ko nga morehu ka peia atu ano be manene, i runga i tenei ahua katahi ka titiro nga tangata matau me nga tangata whakaaro nui o Ingarangi, ka mea ratau e he ana nga tikanga pera ki te iwi kainga i runga ano i nga ti kanga o te Whakapono. Heoi whakapuakina ana o ratau whakaaro mo ru- nga i tenei take ki te Runanga nui o Ingara- ngi, katahi ka mea nga tino kai-whakatakoto tikanga o te Kuini, kia whakarereketia te tikanga ki nga iwi kainga o nga motu katoa e nohoia ana e te Maori i raro i te maru o Ingarangi. Kaati ko Niu Tireni tonu te mataika tua-tahi, kua noho i runga i tenei tikanga hou whakaora tangata. Ko te wha- kaora tenei i te iwi Maori, me awhi mai ki roto ki tenei tikanga atawhai, ma kona hoki e ra ai koutou i roto i nga he kaa tau ki runga i etahi iwi Maori ke, kihei nei i penei me koutou te waimarire. Na runga hoki i te awhitanga mai a te Kuini ia koutou hei tamariki ma ana, na kona i kore rawa ai e ahei te iwi Maori te pana hee i runga i to ratau whenua, a, te tango pokanoa ranei i o ratau taonga, note- mea he wahanga hoki te iwi Maori no Inga- rangi i naianei, a, tona kai-tiaki ko taua Ture kotahi ano e tiaki nei i tona hoa piri- pono ia Ingarangi. Ko te take hoki tenei i rite ai nga kupu mo te rangimarire me te pai ki a tau ki waenganui i nga iwi e rua, e kauhautia nei e nga Kawana katoa kia kou- tou, ara. ko koutou te iwi e tirohia nuitia mai ana e te Kuini. Notemea he taha ko- utou no tona iwi ake. No reira ko tona tino hiahia nui, kia tahuri nga iwi katoa o Nui Tireni ki te whamarire i nga mea o ratau e kaka ana nga whakaaro, ki a kotahi ai te ngakau ki te hapai i te rangimarire kia tau ki waenganui i nga iwi e rua, i runga i te hononga o te iwi Maori ki roto ki te mana huihui o Ingarangi." Ka mutu i konei nga kupu a Kawana Koa Paraone; no reira ko to matau hiahia nui, kia ata whakaaro tatau ki nga kupu a taua Kawana:—Notemea he kupu tika aua kupu, he kupu pono hoki; tutuki mai ana te Hono- retanga o aua kupu ki tenei ra. Hei kupu mutunga ake, ko te hiahia nui o te ngakau, kia penei tonu te noho tahi o te iwi Pakeha me te iwi Maori i ranga i te ngakau hari me te ngakau-koa, me te titiro whakamuri ano te whakaaro ki nga kupu kua tuhia ake nei. Heoi kia ora koutou katoa. "Te Puke Ki Hikurangi."

Hui ki Waimarama. No te Mane te 19 o nga ra o Pepuere I90G.