Pukapuka 6, Nama 33
19060911

whārangi 1  (7 ngā whārangi)
2titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
TE PUKE KI HIKURANGI. (No. 33 o te tau tuaono) Kereitaone Wairarapa N.Z. Hepetema 11, 1906. (Wharangi No. 1) TE PUKE KI HIKURANGI

[PUTEA]

[Ahakoa kua hori te wa hei putanga mo enei kupu mihi, engari na te ngakau i kuku- me mai mo tenei wa whakapuaki ai.]

TE MATENGA O RIHARI HOANI HETANA.

He mihi he tangi roimata.

I te 11.59 a.m. o nga haora o te 12 o nga ra o Hune nei ka tae mai te rongo, kua ma te to tatau Pirimia (a te Honore Rihari Ho- ani Hetana.) Te matua o te Pani, o te Pouaru, o te Rawa-kore, me te kai hautu i te hunga-iti, e kupapa nei i raro i te mana huihui o Kiingi Eruera Vll, i roto ano hoki i te rohe potae o te Koroni o Niu Tireni. Tenei ra e te iwi, kua pa te mamae, me te pouritanga nui ki nga iwi katoa i marara ki nga topito e wha o te ao, a, he mea wehe mai nei hoki tatau tona iwi Maori i roto i taua kahui ki tenei taha o nga moana wha- nui, hei tau tangata hei manene ki te ao, na nga toto o to tatau Ariki o Ihu Karaiti i paihere tatau ki roto i te Ture tangata me te Ture Atua, a, noho ana tatau i runga i te rangimarie me te Rongomau, ko te aroha te pou toko-manawa o enei mea katoa, i taea ai e tatau te pupuri i tenei ao whakauaua. No reira, Haere atu ra e pa. te mata-hii- taua me te toa mata-ara, nana nei i rauhi nga iwi e rua te iti me te rahi, e hoe nei i runga i te waka o te rangimarie me te aroha nui, mai i te tau 1893 ki te tau 1906, i te wa e tu ana koe hei kai hautu mo o iwi e rua e noho nei i Niu Tireni. Haere atu ra e pa, te oha a nga rangatira e te iwi Maori, kua whakahemo atu nei ki te po. I tauto- kona nuitia hoki e ratau o tikanga katoa i whakahaere ai mo te iwi Maori, i te wa e kori ana o ratau tinana ora i tenei ao, ina nga rangi i hee ai, ka kore he hepara mo te kahui, ka marara noa atu ki nga kuaha ma- ha o Aotearoa me te Waipounamu, ana tika ana hee koia tera, i te mea kaore he kai a- rahi, e tika ai te haere i runga i te matua-a- iwi o te tika, o te pono, o te honore. Haria atu ra e pa, te mana, te kaha, te poutokomanawa o te hunga-iti, me te oki- , okinga hoki o nga kupu o te whakaaro nui me te mohiotanga. Haere i runga i te ra- ngi marire, me te Honore o au mahi nunui i mahia e koe i te wa e kori ana tou tinana i roto i nga tau maha o tou oranga i tenei ao, Kua maha ou tau e kopikopiko ana i waenganui i to iwi Maori, kua kite koe i nga tika i nga hee, me nga pororarutanga i hee ai i nga ra kua taha ki muri, a, he mea . whakatikatika nau enei hee katoa, ka takoto i roto i te aio piropiro, kua whakahemo o hoa rangatira ki te po, nga kai tautoko i a | koe ki runga i enei mahi nunui au, no tenei wa kua whai atu koe i muri ia ratau, ka waiho koe hei kopani mo te puna o te ma- tauranga. No reira matau to iwi Maori ka roihi a- poroporoaki atu ki to tinana mate, kua wehe atu nei i tenei ao, mo au mahi nunui me au tikanga papai hoki i hora ai ki waenganui ia matau, i noho ai matau i runga i te ra- ngimarire, me te ngakau aroha o tetahi ki tetahi i rite ai te noho o te iti raua ko te rahi i runga i te whakaaro kotahi. I whakapau nui hoki nga rangatira o te iwi Maori ki te tapai i au tiknga nunui i whakahaere ai hei painga mo nga iwi e rua. a, hei takiri i te ingoa o te Koroni o Mu Tireni, i a koe Kawana ana i o u iwi e rua i roto i nga tau 13 kaa pahure ki ruuri, a, kihei i mutu- mutu mai te hiahia nui o to iwi Maori ki a koe ; kaati na runga i te ringa kaha o aitua koe i tango atu i roto i tenei ra, katahi ka hee nga wawatanga a te ngakau mou. Kowai ka hua e penei ranei te whaka- haere a to kai Riiwhi i to iwi Maori e pe- whea ranei ? Otira he ra kai tua hei tiroha- nga atu ki te ahua o ana whakahaere, e rite ranei ki a au whakahaere te ngohengohe e taikaha ke atu ranei ? no reira i mamae nui ai te ngakau o to iwi Maori. Hei mihi mutu ake; Haere atu ra e te Pirimia, te matua o te pani o te pouaru me te hunga-iti, te putunga o nga kupu me nga tikanga, haere atu me te kii o te wha- kaaro nui, me te matauranga hohonu ki ru- nga ki te Ture tangata me te Ture Atua, e rauhi nei koe i te iti i te rahi, waiho ko te aroha pumau ki to iwi ngau kino ai i roto i te ngakau, me te tangi koingo nui hoki kia koe. Haere me to aroha tohutohu ki te tanga- ta, i te huarahi o te tika me te mohiotanga nui ki nga mahi a o hoa rangatira Maori kua rupeke atu nei ki te po. I heke mai nei hoki to ratau pito mohiotanga i te puta- nga o nga matauranga nunui ki te ao; i te wa i horahia ai te whakapono ki runga ki enei moutere, a, e mohoao ana hoki nga iwi Ma- ori o enei motu, na nga toto o to tatau Ariki i whakahoki mai te ngakau mohio kia ratau, koia tenei e noho nei tatau i runga i te ra" ngimarire me te ngakau aroha. No reira e kore e wareware nga kupu i puaki i tou ma- ngai ki nga marae kainga katoa o te iwi Maori i tae ai koe i runga i te motu nei; ihapai ai koe i te hunga tamariki me te hunga-iti, kia piki ki nga turanga nunui o hou o te iwi Pakeha. Na reira nei i mau ai nga mahi ahu-whenua ki runga ki enei motu, e ahu ai te ringa ki te ngaki i te oneone hei oranga mo te tinana, tae noa atu ki era atu mahi huhua, e kore nei e taea e matau te tatau, otira e puta katoa mai ana he oranga mo te tinana i roto i enei ina pai te whakahaere- nga. Ko tenei haere ki tou nui ki tou mano i te po mana koe e powhiri mai, haere ki o hoa aroha kia Tamahau kia Tomoana, me era atu rangatira maha o te iwi Maori e ha- utu mai ra i te reinga; kaati iho nga poropo- roaki ki a koe. Ka ahu atu nga mihi ki te pouaru me tana whanau katoa, e noho mai ra i roto i te whare potae ki to ratau matua, kua wehi atu nei ia tatau i tenei ao E whae tena koe me te ahuatanga o to Koroheke, te ma- tua o nga iwi e rua e noho nei i runga i enei motu o te moana-nui-a-kiwa. He tangata ia e tino rongona nuitia ana tona ingoa e nga topito katoa o te whenua, tae noa ki te whenua Matua, ki te puputanga mai o nga Ture a te iwi Pakeha, i ruia mai nei ki ra- nga ki enei motu i tenei taha o nga moana whanui, i roto i nga tau maha ona e whaka- haere tikanga ana mo nga iwi e rua e noho nei i Niu Tireni. Otira e whae, kaore i te wareware i te ngakau a ana kupu nunui i whakatakoto ai ki te marae o Papawai i enei tau ka hori nei ki muri, i te wa i haria ai e ia nga tai-tama o te iwi Maori ki te wha- kanui i te Taimana Tiupiri o to tatau Kuini atawhai o Kumi Wikitoria. Tae noa ki te whakakaraunatanga o tana tama o Eruera VII hei Kiingi mo Ingarangi, kihei rawa ia i wareware ki te poropoaki iho ki tona iwi Maori, i mua atu i to ratau whakawhitita- ko ona tamariki ki Ingarangi. Otira he ma- ha ano nga hui o mua atu i enei; i tae mai ia korua ko to koroheke, me era atu Minita hoki o tona Kawanatanga ki Papawai nei; i reira ka tukua e Tamahau me nga morehu katoa o Wairarapa a Aotea me te Waipou- namu whare hui e tu ana ki Papawai, ki te ringaringa o te Kawanatanga o te Hetana, hei tohu mo nga tikanga hou i whakaarotia nei e ia mo te iwi Maori, i ene: wa ka hori nei ki nauri, a, taea noatia mai tenei wa, ko enei whare i whakaarahia ai, hei whiriwhi- tanga i nga take e pa ana ki te iwi Maori, a, hei whakaoti hoki. Na tona kaha me tona Kawanatanga ki te whakahaere i nga tikanga hou, i kotahi ai te iwi Maori, me tona kaha hoki ki te rapu