Pukapuka 8, Nama 7
18720306

whārangi 52  (4 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua51
53titiro ki te whārangi o muri


 
52 TE WAKA MAORI O NIU TIRANI. taha, te taha rawhiti o Amerika, e anga mai ana ki taua rerewe hui ai. He nui nga maunga e pikitia ana e taua rerewe. Te teitei o nga wahi e taea ana e te rerewe (ara te hurihanga ki tetahi taha) kai te ono mano, kai te whitu mano, kai te waru mano putu; ko etahi atu wahi o aua maunga e tae rawa ana ki te kotahi te kau ma runa mano putu te teitei—kia rua nga maunga penei me Tongariro, tetahi ki runga ki tetahi, katahi ka rite. E rua nga tau e whakahaerea ana te ara e nga kai ruri, hei tikanga mo taua rerewe, katahi ka kitea te ara tika. He: mea hanga haere tetahi wahi o taua rerewe ki te whare tawharau: kaha rawa kia ora ai i te huka tanuku o runga o nga maunga. He mea poka etahi o nga maunga puta noa atu ki tetahi taha; he mea arawhata nga awa. Kotahi te arawhata i rima mano e whitu rau e rima te kau (5, 750) putu te roa—kia te kau ma rua nga piriti penei me tera i Whanganui ka rite ai ki taua piriti te roa. Kotahi te kau mano nga kai mahi nana i mahi; he tangata no Haina (China) ratou —tenei ano etahi o taua iwi kei Po Neke nei ano e noho ana. Hui katoa nga kooti me nga kaata e rere ana i runga i taua rerewe e rua mano e waru rau ma toru (2, 803). Ka rere mai i Niu Iaaka i tera taha ka whitu nga rangi e haere ana ka tae mai ki te mutunga i te taha mai ki konei. Nga moni i pau i runga i te mahinga rerewe i Amerika e waru mano pauna o te maero kotahi—he mea ano i rahi ake, he mea ano i iti iho. Whakaaro ienei koutou ki te mahi a te iwi nui, a te pakeha ka whakapaua tona uaua me tona matauranga ki te mahi, ko te aha te mea e kore e taea e ia? Kia te kau rapea nga nupepa te taea ai te whakaatu i nga taone me nga mea katoa i te huanui e haerea ana e taua rerewe. Engari kia kotahi te mea miharo nui e korerotia e matou. Tena te motu rakau kei te pikitanga atu ki etahi maunga (Sierra Nevada), i tahaki atu o te huanui, e tu ana—he motu paku marire taua motu. Te teitei o te wahi e tu ana kai te wha mano e rima rau putu. Te rahi o aua rakau he mea ano e rua te kau putu he mea ano e toru te kau ma wha putu, te matotoru; te teitei o etahi e rua rau e whitu te kau ma rima putu, o etahi e toru rau e rua te kau ma rima putu. Ko- tahi te mea kua hinga, kei te whenua e takoto ana, na te ahi i kai—te matotoru o taua rakau e wha te kau putu, te teitei e wha rau putu! Me hono rapea kia rima kia ono nga kahika teitei, nga kauri ranei, o tenei motu, ka rite ai ki aua rakau te teitei. Kaore he rakau o te ao katoa atu kia rite. E ono tonu, tae ki te whitu, nga motu rakau i kitea ai taua: tu rakau—kei Amerika anake aua motu rakau, kaore i etahi whenua atu. Kotahi hoki te rakau kei tetahi o aua motu e takoto ana he mea tuwhera; haere tonu ai te tangata ki roto i runga i te hoiho puta noa atu i tetahi pito—e whitu te kau ma runa putu te roa e haere ana ka puta. No te tau 1854 tetahi i tuaia ai e te pake- ha; tokorima nga tangata nana i tua, e rua te kau ma rua nga rangi e tua ana ka motu! Taukiiri koe! Nui whenua, nui rakau! Ka rite ki te mahi a te maori o mua; ka ohua te tua o te rakau hei waka. Katahi, ka whakatikatikaia a runga o te putake o taua rakau kia tika, a rite ana ki te papa whare nei. Na, ko runga o taua putake kua waiho hei kanikaninga, hei pureitanga, hei haka- ritenga, mo nga tangata e haere ana ki reira mata- kitaki ai—ko nga nohoanga kei te taha ki waho mo nga kai whakatangi i nga mea tangi a te pakeha, ko te wahi hei kanikaninga kei waenganui. He papari- kauta i reira e tu ana i mua tata atu nei. Ko tetahi wahi o te hiako o taua rakau kua kawea ki Ingarani hei matakitaki ma nga pakeha o reira— he mea whakatako taua hiako, he mea koara. E mohiotia ana e rua mano nga tau o taua rakau e tupu ana; i mohiotia ki nga porotakatanga i roto i te kakano o te rakau. Ko aua rakau no mua, ko nga rangatiratanga me nga ingoatanga o nga iwi nui e noho ana i te ao katoa i tenei takiwa, no muri—a ka ngaro atu rapea enei rangatira- tanga, tupu ake he rangatiratanga ano he iwi ke, ngaro atu tupu ake ano he iwi, kai te ora tonu rapea aua rakau. Kai te hanga rerewe tonu ano nga tangata o Amerika i tenei takiwa—e ki ana tera e oti i tenei tau kia te kau mano maero, he mea hanga hou. Kua tae mai te rongo ki konei, i tenei takiwa tonu, kua tanumia i te huka tetahi wahi o te rerewe roa kua korerotia i runga ake nei. Ru- peke katoa nga tangata i eke ki runga ki te koko i te huka kia watea te ara—e toru o ratou ra i koko ai. Te kau ma wha nga ra e haere ana nga kooti i te nui o te huka katahi ka puta—tona tikanga kia whitu tonu rangi e haere ana ka puta. Ka whano ka mate nga tangata o runga i te mate kai. Tera atu etahi rerewe e meatia ana kia hangaia i taua whenua. Kotahi rawa te mea roa, e whaka- angaia mai ana ki nga kainga i te taha tonga o Amerika (Southern Pacific Railway.) He nui te whenua kei reira e takoto kau ana, te taea te mahi, te nohoia e te tangata, i te kore ara rerewe. Na, ma taua rerewe e meatia ana kia mahia nei, mana e whakatuwhera, ma reira e kitea ai te momonatanga o aua whenua e takoto huakore noaiho ana inaianei, ma reira hoki e tokomaha ai te tangata ki runga noho ai. Ka penei me etahi wahi whenua kei Niu Tirani nei e maumautia ana ki te waiho koraha noaiho; pera me Tamaki, me etahi atu wahi. E kore e riro ma ratou anake nga painga o nga mahi nunui e mahia ana i tera whenua i tenei takiwa—akuanei te tau ai ki runga ki a tatou tetahi wahi. Inahoki kua honoa to tatou motu ki taua whenua i o reira tima nunui e