Pukapuka 9, Nama 11
18730730

whārangi 82  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua81
83titiro ki te whārangi o muri


 
82

TE WAKA MAORI O NIU TIRANI.

Poihakena kahore he ua o te raumati, kia tae ki te Hotoke ka waipukea te whenua, koia nga kino o reira, kahore he pena ki Niu Tireni, no konei e pai ke atu ana i Poihakena; he maha no nga awa awa hei utanga mai ki runga ki te waka me te poti. Ko Hopetaone he whenua tera e tu pai ake ana i Poihakena, otira he kainga wa maunga, he wahi momona ano ia kei reira, notemea kahore e tata mai ki tatahi i he ai ano tera kainga. Te mea e nui ai te tangata mahi kai o Niu Tireni, ma tana mohio ki te mahi i te pamu ; na te pai o nga wai o tenei whenua e tae atu ai nga kaipuke miki hei uta mai i nga kai ki nga taone nui, ma tenei e ranea ai he moni ma te tangata ahuwhenua. Ko tetahi mea e nui ai tenei motu, ko nga utu o nga witi me whakahoki iho i to Poihakena, kia haere mai ai nga tangata whai moni o etahi whenua ke ki a tatou, ma konei e timata te hoko hei whakakotahi i te hunga ngaki whenua kia hua pai ai te moni; ka rangona te kaha o tenei whenua e te ao katoa. He ouou nga tangata pamu o tenei motu ; ko te whakamaoritanga o tenei kupu o te ' pamu ' he whenua e ngakia ana, e kore hoki te whenua huru e meinga he pamu, e kore ano hoki te whenua tarutaru haerenga kau, hipi ranei, e meinga he pamu, otira ko te maori e ngakia ana ki te kai te mea e meinga he pamu. Ko tenei mea ko te pamu, he whare tona hei nohoanga mo te tangata nana, rne te whare ano mo nga kaimahi, me nga whare hei patunga mo te witi, me te whare hei turanga mo te mira patu witi, me te taiepa hoki hei tupuranga puka. Ko te taiepa hei turanga mo nga whakapu witi, kia pai te hanga, ko tetahi taha mo nga witi, ko tetahi taha mo te whare patu witi; ko te whare me papa a raro, kia pai ki te patu,kia kaua e uru atu te paru ki roto mehemea ka patua te witi ki roto ki tenei tu whare, e pai ana kia takoto roai reira e kore e pirau e aha ranei;

ko nga papapa o nga witi hei kai ma nga manu, ma nga hoiho mahi ano hoki; otira, me mahi ano he kai tarutaru ma nga hoiho, kia nui; notemea kei te kai te kaha te maia ai te mahi. Mehemea ka mahia tikatia te pamu kia hua ai te moni, e kore e maumaua nga kakau o te witi, ka whakaranua aua kakau ki te oti me te hei maroke, hei kai ma nga hoiho me nga kau mahi;

ko nga kakau e kore e kainga e ratou, ka pai ano hei whakamomona whenua. Mehemea ka kore e hoatu he mea hei whakamomona i te whenua, e kore e roa ka whetengi te pamu. Inhahoki he pamu ano i rongo ai matou, e toru tau i ngakia ai, otita kahore i hoatu he whakamomona; e 800 tana taewa o te tau tuatahi, i te rua o nga tau ka ouou haere te taewa, a i te toru a nga tau 150 tana taewa ngote ; mehemea i whakamom-

onatia te whenua, kua kore i pera te whetengi o taua pamu. Tetahi pai o te pamu, he nui no te kai mo nga heihei, me nga pipipi me nga parera, me te poaka hoki, ko nga witi ngahoro i te patunga, me nga mea ngahoro i te taataringa, mehemea ka kore he tikaokao o te pamu ka maumau era. Ko tenei mea ko te heihei e nui ana te utu ki nga taone, koia matou i mea atu kia kaha te whangai manu, haunga te heihei anake, otira i nga manu pakeha katoa. Tetahi mea ano o te pamu, he pata, he heki, he poaka whakapoa; he aha ra te kore ai e kite te maori, he mea utu nui enei kai, kia mahi ai ratou i aua kai ? He whenua pai a Niu Tireni, he wahi atahua te wa ngaki kai; he iwi mohio te maori, he maha noa atu ona pai i o tawahi; no konei matou i mea ai, e oho koia pea ki te mahara, kia kaha ki te mahi pamu, notemea he maha nga pakeha hei hoko i o koutou kai e ngaki ai, ahakoa mano tini nga kai, e pau katoa. Ko te take hoki tenei i mea atu ai matou me mahi a pakeha te whenua kaua e mahia a maoritia, me parau kia pai ai te oneone, kia nui ai te maori. Mehemea ka timataria te ngaki pakeha, hei reira koutou te kite ai , ka whiwhi koutou i te taonga, ka rangona tenei whenua, he whenua kai.

He nui noa atu te whenua pai a koutou a te maori ngari he wahi iti kua ngakia ; hei aha te whenua ngaherehere kua homai nei ki te tangata? Hei mahi ra ma te tangata, kia whiwhi ai ia i te oranga, kia ngakia paitia ka meinga he whenua. He iwi whai rawa te maori, otira he kaha kore ki te mahi i tana taonga i te whenua te take i noho pohara tonu ai Ahakoa nui noa te pamu, mehemea ka ahua mangere te mahi e kore e puta nui mai he moni; tena ko te pamu e mahia nuitia ana, e whakaputa nui mai ana tera i te moni ki te tangata nana. Ehara hoki te mea na te nui o te pamu te nui ai te moni. Mehemea ka ngakia kinotia te pamu he maumau whenua he mau- mau mahi, tena ko te ahuwhenua ngaki tika i te whenua, ko tera te tino ritenga o te kupu pamu. Me whakaaro etahi o a koutou tangata whai moni., kia mahia e ratou a ratou pamu ki te tikanga mahi a te pakeha. Ko tetahi mea tika hoki me kimi ratou i etahi pakeha hei eko i te maori ki nga mahi pamu ; ara, ko nga mahi enei, ki te whakamomona i te whenua, ki te mahi pamu karaihe hei kai mo nga hipi, ki te keri awa awa wai, ki te mahi tika i te witi i ona marama e tupu pai ai, ki te whangai hipi, kau, hoiho, poaka, heihei me nga mea katoa o te pamu, kia mohio ai nga maori ki nga mea katoa e whakaputa nui mai ana i te moni ki nga pakeha mahi pamu o tenei motu, & Ingarangi hoki.

E hoa ma, whakaarohia enei kupu, whiriwhiria a e koutou enei korero, he ako tenei na matou, inahoki he iwi kotahi taua te pakeha me te maori, mo tatou enei pai e rapua nei. Mehemea ka kaha koutou tera te puta nui mai ai te moni i runga i tenei tu rnahi; ko ta matou tino hiahia kia rite tahi nga mahi a te pakeha raua ko te maori, kia whakarerea atu nga tikanga o mua kia tango i nga mea marama hei whakarangatira i a koutou. Kua rongo pea koutou i te kupu " Kia heke te kawakawa i te rae o te tangata ka kai ai ia i te taro ;" a " ko te ringaringa o te ahuwhenua ka whiwhi i te taonga." Heoi ra, ata whakaarohia e koutou enei kupu.

HE KORERO MO NGA WHENUA KATOA O TE AO NEI.

UPOKO IV.

Heoi ano nga wahi o Awherika i mohiotia e nga tupuna o te pakeha ko Ihipa ; ko te taha o te moana o roto, ara te Meretereniana, kahore i taea atu te mata- kitaki i te tuawhenua, i te tahora onepu. Ko te taha ki te rawhiti i mohiotia tera, notemea he rere haere tonu no nga kaipuke i te moana whero ; engari ko nga taha ki te hauauru ki te tonga kahore i mohiotia, kahore he tangata i kaha ki te rere ki waho ki te moana nui, ko te ngakau i hiahia, otira na te miki o nga kaipuke, na te kore kapahu (compass) i wehi ai;

engari no te kitenga i te kapahu katahi ka kaha ki te haere ki waho. Ko te tikanga o te kapahu he roratona (loadstone), he kohatu tera, he mea keri i raro i te whenua, e kitea ana ki Witau a, ki Nowei, ki etahi atu whenua o Oropi, ki Haina. Ka haehaea taua kohatu, muri iho ka whakatarewaina, a, ka tika tetahi pito ki te nota, ko tetahi pito ki te tonga, a ki te parea ketia te pito e kore e rongo, hoki tonu ki tana wahi i pai ai. Tenei ano tetahi mehemea ka whakapiria taua kohatu ki te rino, ka pera te rino me taua kohatu, te tika tonu ki te noto ina whakatarewatia. Koia te ngira o to kapahu, te take i mana ai taua ngira, he mea ara aka- piri ki taua kohatu; na tenei i tika ai te ara o te pakeha ki te moana nui, no reira i rere noa atu ai, mohio tonu ki te ara hei haerenga ; he aha te ngaro noa ai te rangi me nga whetu, te kakati ai te kohu, te kare o te moana, e keore he, ko te kapahu hei whaka