Pukapuka 9, Nama 5
18730325

whārangi 30  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua28
31titiro ki te whārangi o muri


 
30 TE WAKA MAORI O NIU TIRANI. Kei ki koutou, e nga kai korero o tenei nuipepa kei te whakahe noa iho matou ki a koutou, kei te whakatikatika anake i a matou, kahore! Tenei ano a matou tangata kino, a te pakeha taha, ko a ratou mahi ia kahore i te puta, he wehi ki te ture; he kaha hoki no te nuinga ki te pehi iho, a tika ana ko te tika, he ana ko te he. Waihoki, ko koutou e pena ana ano, a ko nga whakaaro pai o te tini o te tangata e puta ana i enei ra, e haere tahi ana me a te pakeha. He nui hoki nga rangatira o te taha maori, kua piri atu inaianei ki te Kawanatanga, ki te whakahaere tikanga mo te Iwi e tau ai te rangimarietanga ki tenei motu; a kua kaha te whakaaro o nga tangata katoa inaianei o nga iwi e rua, ki te hapai i nga ringaringa o te Makarini me ona hoa rangatira maori, i a ratou e whakatakoto ana i nga tikanga e tau ai te rangimarietanga ki tenei motu, e puta ai nga mahi o te rongo pai ki nga pito katoa o to tatou tahi nei motu. Kei ki koutou e nga rangatira o te motu nei kei te ngaro o koutou mahi i nga tini iwi o te ao, kahore ra pea! Kua ingoa nuitia hoki tenei mota a Niu Tirani ki nga iwi nunui o te ao, he mea kawe atu e nga mera, e te waea hoki nga korero o konei, kua oti hoki te ao nei te whitiki ki te taura rino, ara ki te waea. A, kua whakakotahitia nga whenua katoa i runga i te ara korero. Meake ka tino puta rawa atu a te tangata mahi mohio, miharo, ki tenei ao. A, e tata ana te putanga tohu nui o Te Atua, e whiwhi ai te hunga tika ki te pai, ki te ora; a e kite ai te hunga kino i te otinga o ta ratou nei mahi, ara, te mate, te koingo ngakau, me te whakangaromanga tangata. Ko tenei, te iwi e! Kia mohio! Kaua e kuare i enei nga ra o te matauranga e puta ai te mahi o te tangata. Tahuri katoa koutou, te iti, te rahi, ki te kimi i nga tikanga pai, e ora tahi ai koutou, me o koutou uri e tupu haere ai koutou, e tupu tahi ai me o koutou hoa pakeha! TE KOOTI WHAKAWA WHENUA MAORI MANAWATU. Ko te whakataunga tenei a te Rokena raua ko te Mete nga kai whakawa, i korerotia i te aroaro o te Kooti. WHAKATAUNGA. HE tono tenei na Akapita Te Tewe me etahi atu, ara, na etahi hapu o Ngatiraukawa, e ki ana, no ratou tetahi papa whenua e takoto ana i te takiwa o te awa o Manawatu, o te awa o Kukutauaki, i te tai hauauru o te Porowini o Werengitana. Ko te moana te rohe ki tai, ko te taukaka o Tararua Maunganui te rohe ki uta. Kei roto i enei rohe etahi whenua kua oti te whakawa e tenei Kooti, ko era e kapea ana ki waho o tenei kimihanga. Ko nga kai tono, e tono ana ki te Kooti, kia whakahaua he pukapuka whakatuturu mo tenei whenua kia puta ki etahi tangata, ki etahi hapu hoki o Ngatiraukawa, i runga i ta ratou ki no ratou pu ake taua papa whenua, he mea tango i te rau o te putu tetahi, a he mau tonu no ta Tatou noho ki runga, no mua noatu o te Tiriti o Waitangi. E tu ana a Te Kepa Rangihiwinui me etahi atu aira, nga iwi e runa a Muaupoko, a Rangitane, a Ngatiapa, a Whanganui, a Ngatikahungunu, e whakahe ana i tenei tono, me te ki ano kaore o Ngatiraukawa take e whai tikanga ai ia ki tenei whenua, e meinga ai nona. Erangi e mea ana no ratou ke te whenua, no a ratou tupuna iho, a mau tonu ia ratou i nga uri taea noatia tenei ra. Kua whakarongona nga korero a nga kai tono, a o ratou hoa kakari hoki, me nga korero a nga kai whaki o tetahi taha, o tetahi taha. WHAKATAUNGA. Ko etahi hapu o Ngatiraukawa kua whai tikanga ki runga ki te papa whenua i korerotia ake nei, ara no ratou ano taua papa whenua i runga i to te tangata maori ture me tona ritenga, ratou ko Nga- titoa, ko Ngatiawa, e whakaaetia nei te urunga e nga kai tono; ko tetahi wahi e kapea ki waho o tenei kupu. Ko taua whai tikanga e hara i te mea riro i te rau o te patu, engari no te u tonu o te noho i runga, me te ahua whakaae o nga iwi nona ake te whenua i mua. Ko tenei whai tikanga kua tuturu i te tau 1840, kua whai kainga hoki etahi hapu o Ngatiraukawa ki taua whenua i taua tau; kua tau te noho, kahore he tangata whakaoho, e rua tonu nga wahi e kapea ki waho o tenei kupu, koia enei:— (1.) Ko tetahi wahi o taua papa whenua kei Horo- whenua. Ko nga rohe kaore ano i ata kitea inaianei, he wahi e kiia ana e Muaupoko no ratou; ki ta te Kooti titiro mau tonu te pupuri o mua iho ano, e noho nei. (2.) Ko tetahi wahi o taua papa whenua kei Tuwhakatupua, i te awa o Manawatu. Ko nga rohe kaore i kitea, he wahi e nohoia ana e tetahi wahanga o Rangitane, e whakaaetia nei e nga kai tono to ratou whai tikanga ki reira. Ko aua iwi, ko Ngatiapa, ko Wanganui, ko Nga- tikahungunu, kahore a ratou whai tikanga e kiia ai no tetahi o aua iwi tetahi wahi o tenei papa whenua; kahore hoki he uru ki roto; heoi te wahi e tata ai, ko nga tangata o Muaupoko e noho ana ki Horowhenua. Ko taua iwi ko Rangitane, kahore ona tikanga e kiia ai no taua iwi tetahi wahi o tenei papa whenua, heoi te wahi e tata ai, ko Muaupoko e noho nei ki Horo- whenua, ki taua wahanga koki o Rangitane e wha- kaaetia nei tona whai tikanga ki Tuwhakatupua. NGAPUHI. Ko nga korero enei o tetahi pukapuka i tuhia mai e te Wiremu kaiwhakawa o Waimate ki a te Kawana- tanga, he whakaatu mai i tona haeranga ki Whan- garoa, ki Hokianga, ki Whangape i roto i nga ra o Hanuere o tenei tau. E koa ana ia ki te tuhi mai, notemea he tino pai o te ahua o nga tikanga ki te taha maori i era takiwa o te motu nei. I tona taenga ki Whangaroa ka kite ia i te nui o te mahi kani rakau, tokomaha nga maori e mahi ana i taua mahi ma nga pakeha o reira, e utua ana e nga pakeha ki te moni. He tikanga pai rawa tenei. Ko etahi o nga maori e hoki ana ki te keri waro i runga i o ratou whenua. I Hokianga hoki, e nui ana te mahi rakau me te tokomaha o nga maori e mahi ana pera me Whanga- roa, te nui koki o te moni e utua ana e nga pakeha ki a ratou. E pai ana hoki te ahua o nga mahi i Whangape. Kua tae atu tetahi pakeha ki reira, no Merepone, e mea ana kia hokona katoatia e ia nga rakau (kauri) o taua takiwa. Mehemea ka whakaaetia e nga maori, hei reira ka whakaarahia e ia tetahi mira hei kani. E whakaaro ana hoki etahi ki te hanga i tetahi mira harakeke. Kia rite enei mahi, hei reira puta mai ai te rawa ki tera takiwa mo nga maori. Kua timata te mahi o tetahi mira harakeke ki Moetanga, i waenganui o Hokianga o Whangape. Mehemea e hiahia ana nga maori ki te mahi, e pai ana kia haere ki reira ki te tapahi harakeke mo taua mira. Ko nga maori o te Waima, o Waiheke e mahi nui ana i te waro. I kite ia i nga tangata tokomaha e hoki ana ki te mahi pera i te mutunga o to ratou ngakinga mara. E ora pai ana a Mohi Tawhai te rangatira kauma- tua, kua riro ia me etahi tangata ki te hi mango, kia toru pea wiki e ngaro ana.