Pukapuka 1, Nama 19
18981120

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
__[NAMA 19.]_______TE PUKE KI HIKURANGI, NOEMA TUREI 29th 1898.____[Wharangi No. 2] Ture e" te" Paranihi i te tau 1886. E rua tau e tutaki ana te hoko, ka whakatika ano te Iwi Maori, ka whakahengia taua Ture, ara, e nga Iwi ano o te Tai Hauauru e whakahe nei i tenei Pire. Te hinganga o taua Ture ka hoki nga Whenua, pau atu, ko te Pire nei e Rahui ana i nga Whenua Maori, kaati me tino Rahui rawa ma ake tonu atu, aha- koa e kore pea tenei Pire e paahi i naianei, otira ko te hoko me tino tutaki rawa i te Tai Rawhiti, ahakoa, tekau mano te hunga wha- kahe e toru mano ano te taha kia matou, otira ko taku kupu hoatu taua ki a ia, ara wehea atu o ratou takiwa ki waho, me pahi tenei Pire mo matou mo te hunga tautoko. Tera atu te roanga." Paratene Ngata, ko aku kupu katoa mo te Pire nei kua poto katoa atu ki te aroaro o te Komiti, e tautoko ana au i nga kupu aku hoa kua takoto atu na ki to aroaro, e tono ana hoki kia paahitia tenei Pire i naianei mo te Tai-Rawhiti me nga Iwi e tautoko ana i te Pire, notemea "ki te neke atu mo tera tau, tera pea e pakarukaru nga Iwi o toku takiwa i nga mahi whakararuraru a etahi tangata whakahe tenei ano tetahi mea nui e mahara tonu ana au, i nga wa katoa, ara ko te tono a Ngati Porou kia rahuitia to ratou wahi ngahere ma- nu hei oranga manu Maori hei painga mo ratou. He nui nga waahi o aua whenua kei te Ka- wanatanga me nga Pakeha, i taua takiwa ki te kore e whakaritea he tikanga tiaki i naianei, a ka puare tetahi o aua whenua e ngakia ai te ngahere, ko te ngaromanga atu tena o te manu i taua takiwa. Te Pirimia; kanui taku koa, mo taku kite- nga ia koutou i tenei ra, me nga kupu kua puta mai ia koutou ki au, pena tonu taku koa i nga ra e tae mai ai nga rangatira Maori ki au, ma, te nui hoki o a ratou kupu whakama- hara mai ki au mo nga mea e pa ana ki te Iwi Maori, ka marama ai aa ki nga mea e hiahiatia ana e ratou mo o ratou Iwi, me ta- ku koa i nga wa e tae ai au ki nga hui Maori, e rongo ai au i o ratou whakaaro. E tika ana nga kupu a Tamahau, mo nga whakahe a te Maori, otira e hara aua whaka- he i te whakahe tika, he kore marire ano kaore i mohio ki aua mea e whakahetia ra, ehara i te mea ko te Maori anake, he pera ano te pa- keha i mua, he maha nga mea i whakahengia a muri iho ka kite he pai ka mutu te whakahe, i mua ka kite atu tetahi tangata i te mamaoa e puta mai ana i te ngutu o te Tikera, ka ' whakaaro ia he mea kaha tena hei whakahaere i tetahi mea nui, ka whiriwhiri ia ka oti, ka panuitia tana whakaaro mo taua mea, no te kitenga o te tini o te pakeha i te whakaaro o taua tangata ka whakahe katoa, ka ki he pora- ngi taua tangata, no te otinga kaiahi ka kitea he tino taonga nui, ka mutu te whakahe, he pena haere tonu te ahua, a, kei te pena ano i naianei mo nga mea e whakaarohia ana, otira mo nga whakahe a te Maori, he pohehe ma- rire ano ki nga mea e whakahengia ra, engari ko te he, he whakaturikore e kore ai e tae wawe atu ki nga painga mo ratou, kia mohio ra ano ka mutu ai te whakahe. Na mo te Pire nei, ahakoa kaore au e noho tuturu ana ki roto i te Komiti, i te nui oku raruraru, ki roto i etahi Komiti i roto i tenei Whare, otira kei te kite au. kei te mohio ka- toa au ki nga korero i roto i te Komiti, aha- koa i te ao, i te po, e whakaaro katoa ana au ino nga mea e pa ana ki te Pire, ko nga kai whakahe kua puta a ratou korero ki te Ko- miti, e kore hoki ratou e taea te arai atu, kia kaua e whakapuaki i a ratou kupu, mo nga take i whakahe ai ratou, engari me whakau- tu ano a ratou korero katoa e koutou, kia mau i roto i nga pukapuka a te Komiti ko nga kai whakahe, ehara i te mea e hapai ana ra- tou i te ora mo te Iwi Maori, engari e tautoko ke ana ratou i nga painga ma te Iwi Pakeha, ina hoki i etahi patai i roto i te Komiti, "'Ehara ranei i te mea ma te wehewehe o te Whenua kiia tangata kiia tangata, kia mau ki a ia ake, te tikanga o tona Whenua, pera me nga Whenua Pakeha, kei a ia te tikanga ki te pupuri ki te tuku atu ranei ki ta ana i pai ai, pera ano me te Pakeha, ma tenei ti- kanga e ora ai te Maori?" " Ka utu atu te kai korero "ae ko te hiahia tena o te Iwi Maori" kia mohio koutou ko te huarahi tena e hohoro ai te ngaro atu o kou- tou Whenua, ki roto i nga ringaringa o te Iwi Pakeha, no te mea ka taimaha pea tetahi tangata i te nama, ka hiahia ranei ki tetahi moni nui, ka taea e ia te tuku -atu te Whe- nua i runga i aua tikanga engari ko te hua- rahi e mau" ai o koutou~ Whenua inaianei, ma te riro o te mana ki tetahitangata pupu- ri ai, ara, ki te Komiti ki te Poari ranei, e kore ai e tutuki te hiahia hoko o te tangata nona ake, e mau tonu ai te Whenua. Mo te hunga whakahe ahakoa tekau mano te hunga turaki me te nui o nga korero kua puta i nga kai-korero ki mua i te Komiti kaore i marama nga take i whakahe ai ratou ko koutou te hunga toko iti, he kaupapa ta koutou kua takoto, ko nga korero o to -kou- tou taha, he korero marama hei tohutohu i nga tikanga e tika ai kia mahia hei Ture e pai ai ki te Maori, ko te mea tika, ma nga take e whakatau te tika ki tetahi taha. Kia mutu nga korero o te taha kia koutou ka uru au ki te Komiti, ka whakatakotoria e au enei kupu. (1.) Me paahi tenei Pire. (2.) Me paahi tenei Pire mo te Tai-Ra- whiti anake. Ki te kore e whakaaetia, e te Komiti ka ki au me whakatu he Komiti Maori mo te Tai- Rawhiti, ka araitia nga hoko i taua takiwa ma taua Komiti e whakaae e whakakore ranei nga tono hoko whenua e tae mai ana ki te Kawanatanga, a ko nga whenua he hoko a te Kawanatanga kei runga ka tukua ki taua Ko- miti te tikanga. Ki te kore e whakaaetia e te Komiti o te whare tenei, he mana ano kei au mo te pera, heoi ano au i mea ai me tuku atu ma te Ko- miti e whakaputa mai ki te whare, ka whaka- haerea e au a, ka panuitia ki te Kahiti tenei tikanga, a ko era takiwa atu o te motu nei, ka mana tonu nga Ture katoa e inana nei i naianei ki era takiwa, ko enei tikanga hei whakamatau maku ki te Komiti, ma enei ti- kanga pea e whiriwhiri ai ratou mo te Pire kia paahitia. Wi Pere, ko taku kapu, me tino paahi tenei Pire mo te Tai-Rawhiti, kaua e whakaarohia nga whakahe a te Tai-Hauauru, notemea ko nga raruraru katoa o te Motu nei i puta katoa mai i te Tai-Hauauru, kanui nga tikanga o hapai ana te Tai-Rawhiti hei ora mo te Iwi Maori, ko ta ratau mahi he whakaha tonu kaore au e pai kia waiho tonu te Tai-Rawhiti hei takahanga ma to Tai-Hauauru, me paahi tenei Pire mo te Tai-Rawhiti. (Tera atu te roanga.) Pirimia. Ko toku whakaaro kia pa tenei Pire ki te motu katoa, note mea ki te pa he mate ki nga Whenua o nga lwi e whakahe nei, ina kapea atu ki waho, ka haere mai ki te Kawanatanga inoi ai kia whakaorangia ratou i o ratou mate, engari ki te kore e whakaae te komiti, ka tono au mo te Tai Rawhiti anake tenei Pire. Paratene Ngata. E te Pirimia, kia ora tonu koe, nui atu to matou koa mo nga kupu kua puta mai na ia koe, katahi ano au ka mohio, tera e tau he ora ki nga Iwi o toku takiwa, me o ratou Whenua, note mea he Iwi nui kei toku takiwa me nga Whenua. kaore he Ture hei pupuri i aua Whenua e maa ai, a, e taea ai hoki te whakamahi, nga Whenua takoto noa, kaati i pouri aa ki te kore taima e paahi ai tenei Pire, a, inaianei kua marama au, ahakoa te nui o taku pouri i au e noho roa nei ki koae: mo tenei Pire, ko aku mahi nui moku ake, kua mahue noa atu ki muri, ko toku hoa Wahine me aku Tamariki, kua mahue noa atu i au ki te Whenua ke toha noa atu ai, i runga i taku whakaaro ki toku Iwi, a inaianei i te mea kua kite atu au, kua whakaarohia matou e koe, no reira, ahakoa ka ono aku marama ki konei, ano me te mea nei ka kotahi ano taku ra ki Poneke nei i te nui o taku koa, he ra pai tenei hei koanga moku, kia ora tonu koe. Ko Tamahau, me Hoani, me Wi Pere, i whakapai katoa ki nga kupu ma a te Pirimia. Te Pirimia, kei te koa tahi tatou i tenei ra ki nga kupu kua puta nei ia tatou, me titiro to tatou ra. Katahi ka titiro katoa atu ki te taha o te Ruuma e piri mai ana te Maramataka, ka kitea ko te 22nd Oketopa 1898 ka ki mai ia, me tiaki to tatou ra me ona korero. Tera atu te roanga o nga kupu. Heoi ano. Na te Komiti o te Tai-Rawhiti.

Mo TE PIRE A TE PIRIMIA I ROTO I TE KOMITI. Turei Oketopa 1st 1898. (B) I te nohanga o. te Komiti ki te whiriwhi- ri i te Pire a te Pirimia, ko nga Mema o te Apitihana i korero i o ratou whakaaro, i pe- nei te ahua, ko te mea pai me wehewehe nga Whenua Maori kiia tangata kiia tangata, me rahui nga Whenua hei oranga he mahi- nga ko nga Whenua i waho atu, kei te tangata ' te tikanga mo te pupuri mo te tuku atu ranei i runga.i tana i pai ai, ko te Pirimia i mea, i runga i te kore taima, hei whakauru i nga whakatikatika, me neke tenei Pire mo tera tau, a me paahi mo te Tai-Rawhiti, mutu ana nga korero, a kia puta te ripoata o te Komiti ka tuku atu ai. .• Wenerei Oketopa 2nd 1898. • I korerotia te Pire whakawhiwhi Whenua ma nga Maori kore Whenua, he maha nga korero tautohe, a nukuhia ana mo tera tau, heoi, kaore he tino Pire motuhake mo te Iwi Maori, i paahi i tenei tau, ko te Pire mo nga Whenua e tiakina ana e Timi Kara, me Wi Pere, me te Pire tono Kaunihera Maori a H. Kaihau, me te Pire a Pirani, me etahi atu Pire, kua whakamoea ki te moenga huruhuru takoto ai, heoi ano nga Pire i paahi, e pa mai ana ki te Maori, ko te Pire Pane Kuini, me te Pire Penihana Korouna, engari kaore noa he painga mo te Maori i taua Ture Peni- hana. Heoi. He nui nga Pitihana i oti ko etahi i wha- kaaetia ko etahi, kaore, ko te nuinga kua nekehia atu mo tera tau, a ko nga Pitihana whakaara whakawa tuatoru, kua peneitia te whakatau a te Komiti mo nga Pitihana kua whiriwhiria e ratou, i runga i te taupatupatu o nga whakatau a nga Kooti, no reira ka tu- kua atu ki te Tumuaki Kooti, i runga i tona mana ake i raro i te Tekiona, 43, o te Ture whakatikatika i nga Ture Whenua Maori, 1895, kia whiriwhiria e ia aua whakatau mu- tunga mehemea i whakataua i runga i nga take Maori, me ona tikanga o te Maori. Heoi. Na te Komiti o te Tai-Rawhiti.

I ROTO I TE KOMITI Mo NGA MEA MAORI I ROTO I Te PAREMATA. Te Komiti whiriwhiri mo te Pire Poari whakanohonoho Whenua a te Pirimia. (11 a m.) o te Wenerei Hepetema 28th 1898. I noho te Komiti i tenei taima, ko nga tangata Maori i uru ki te ruma, no te taha turaki i te Pire, Te Heuheu Tukino, Taupo. Mohi Te Atahikoia, Waimarama. Te Ra- whiti Maaka, Waikato. Herepete Rapihana, Ngapuhi. Hare Parata, Wairarapa. Niniwa Heremaia.

No te taha tautoko i te Pire i runga i to whakatikatika i Papawai. Paratene Ngata, o Ngatiporou. 1 whakahaerea ko te taha ki nga kai turaki o te Pire i te tuatahi, ka tu ko te Heuheu;— Te Heuheu Tukino. Ka korero au i naia- nei mo te Pitihana i tukua mai e nga tangata tokowhitu, no Mangakahia te Ingoa tuatahi i runga whakahe mo tenei Pire. Hei muri ka pa he kupu maku mo te Pire, ka korero au i naianei mo te take tuarua. Tuarua. I panuitia taua take e te Tiama- na, kua kore he tikanga i pena ai te take, oto Pitihana, no te mea ko etahi o matou kua whakatikatika ite Pire i Papawai, i mahara matou ka uru taua whakatikatika kite Pire a te Pirimia, note putanga nei o te tino Pire ka kite matou kaore i uru taua whakatikatika note korenga ka mea matou he kotahi tonu matou. Ka whakamarama au mote kupu i roto o te Pitihana mo nga tangata kaa tau he Ture ki o ratou Whenua, ara;— Ka korero au nao. Wi Pere, tora ano. he Ture kua paahitia mo Mangatu Poraka mo Wi Pere tena Ture. Ko te tahi ko te Ture ote 1897 na te Piti- hana a Wi Pere me ona hoa tokorima i paahi ai tena Ture hei oranga mo ratou Whenua. Na ko Henare Tomoana, ko ona Whenua kei runga ite tikanga riihi e mau ana kei roto ite rahui o te karamu. Na kua ronga matou ko nga Whenua o Tamahau Mahupuku kei te Kai-Tiaki o te katoa e whakahaere ana, ara;—• Koia tenei nga Rangatira nana i akiaki nga Iwi nana i mahi taua Pire i Papawai. Mo te kupu mo nga tangata kore Whenua kaore e ahei ia au te korero mo era. Take III (A.) E whakahe ana au ki tenei Pire no te mea ko tenei Ture, kei te tino tuku rawa atu i o matou. Whenua ki te Poari. Kei te Sex. 7 o taua Pire e mea ana e rua Meina Maori,.e rua Mema Pakeha me te Tiamana, e rua pooti inana ka wha pooti