Pukapuka 1, Nama 20
18981213

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 20.]___________TE PUKE KI HIKURANGI, TIHEMA TUREI 18th 1898._____ [Wharangi No. 2] Q. Ma taua Runanga e whakatu aua Komiti e whakamana hoki nga whakatau me nga Ti-iti, tuku ki etahi atu tangata? A. Ae, heoi ano te mea e uauatia nei ko- te mana kia homai. Q. Ma ratou ano e rehita i roto i tana Runanga? A. Ae. Tiamana:— He Maori taua rehita? A. . Ae. H. Kaihau:— Ma taua Runanga ano e whakatapu o ratou Whenua Hei tuturu mo ratou me nga tangata rawakore me nga Whenua Kura? A. Ae, ka taea e ratou ena tu ahua te whakaoti. Q. I penei te tino hiahia onga Iwi o te Motu nei? A. Ae, ahakoa nga Iwi e whakatikatika nei, a Wi Pere nei a H. Tomoana, koi ana nga tangata, tino kaha kite kauhau inga tau maha ka taha nei tae atu kia Taiaroa mo enei tikanga. Q. Ko tehea te Kooti hei titiro ko te Pa- remata, ko te Hupirimi Kooti ranei, mehe- mea ka puta ake tetahi raruraru nui i waenganui i nga Iwi e rua i taua Runanga ranei? A. Kote mea pai ma tenei Paremata, e whakaoti ma te Hupirimi Kooti ranei. Q. E ki ana koe koia nei te whakaaro o nga Iwi o te Motu nei, tena ranei e whakaae katoa nga Iwi o te Motu nei, ki enei take e korero nei taua? A. Ae, ka whitu tau i tu ai nga huihui ote Kotahitanga, a, e tae katoa ana nga Iwi ki aua hui koia nei o ratou whakaaro. Q. Mehemea kei roto katoa aua tikanga nei, o taku Pire ka whakaae katoa nga Iwi o te Motu nei? A. Ae. Q. Tena pea i rongo koe, kotahi rau kape i te Mema o Ngapuhi o rau i te Mema o te Tai-Rawhiti? A. Ae, engari kaore au i tino marama. Q. E penei ana pea to korero kei roto i taku Pire aua take, a, kaore nei i tae mai he whakahe mo taua Pire i te mea e marama ana kia ratou. A. Ae, pea he pena, engari ko tana 100 anake pea i kite i aua kape he pena ranei. Tiamana:— Kei pohehe a H. Kaihau, ko tana Pire, kao- re i mua i tenei Komiti e takoto ana ko te Pire ke a te Pirimia, e whakahaerea nei inaianei. H. Kaihau-- E tika ana engari he whanui rawa no nga patai a K. Rahera, mo nga mea e uia nei e an, na reira au ka mea kia whakamarama- tia. Tiamana:— He penei pea, ko koe ano e whakamarama aha e hara i te mea he patai, engari hei wha- kamarama mo aua patai a K. Rahera. H. Kaihau:— He aha te ritenga o tenei Ingoa o te Kotahi- tanga. A He whakahuihui inga Iwi Maeri ka- toa kia kotahi i raro ite mana o te "Tiriti O Waitangi," e whakapumautia nei e te Tekio- na, 17 Act 1852, me te "Tiriti," o Kohimara- ma, i timata mai i te tau 1840, apiti mai ki nga Iwi i huihui ite tau 1856, i karangatia ai e taku koroua nga Iwi katoa ki Taupo, i tu te Hui ki Pukawa, i tae mai a Potatau, ki reira ka kiia kia whakakotahi nga Iwi katoa, whakaturia ake ko Potatau hei Kiingi hei pou herenga kupu herenga Whenua hoki i raro ite mana ote "Tiriti," he mea herehere kinga maunga, nga kupu aia Rangatira aia Rangatira, whakapumautia iho taua Kiingi- tanga kia Potatau, e taku koroua; no reira a tae mai ki naianei taua Kotahitanga. Wi Pere:— Ka roa tatau i tenei ahua o nga patai me te roa o nga whakautu, tetahi he rereke ano te- nei Kotahitanga. H. Kaihau:— E te Tiamana i runga i nga whakahehe a taku hoa kati kua mea au me mutu aku patai. T. Parata:— I korero koe ki te Komiti kaore koe e wha- kaae ana ki tenei Pire, ko to hiahia me kore rawa atu tenei Pire? A. Ae, a, mehemea ka mea te Komiti me whakatikatika, a, te mea pai me nuku atu ina te Hui nui i "Waitangi," e whakatikati- ka. Q. Kaore koe e pai kia whakatikatikaia tenei. Pire? A. Ae, kaore hoki e mohio mai nga Iwi o nga Pitihana whakahe kia matou whakati- katika engari me neke atu ki te Hui, a, Maehe nei. Q. Mehemea ki te kore e rite he whakaaro ma ratou me pehea e kotahi ai tenei Iwi te Maori. A. Mehemea ka pera, a, kia tu ano taua Hui e mohiotia ai. Q. E hara ranei i te mea kua ono kua whitu tau e mahi ans taua Runanga kaore ano he mea i kitea? A. Ae, engari kote mana hoki te mea nui e tonoa ana, mei riro mai kua oti nga tikanga. Q. Kaore ranei etahi wehenga o te Iwi e putaputa ana ki waho? - A. Kaore, heoi ano ko nga Iwi ote Whiti raua Tohu, me etahi pea ote Waipounamu. Q. Kei te mohio koe kote nuinga o te ra Motu kaore i te whakaae ki tena Kotahitanga? A. Kaore, ina hoki ko Taiaroa ko Taare Tikao, ko Timoti, nga Rangatira o tera Motu e hapai ana i tenei Kotahitanga. Q. Heoi ano ranei nga Rangatira o tera Motu ko ena e korero na koe? Kaore i te pe- nei he Iwi ano, he takiwa ano, ko ona Ranga- tira ko ona Rangatira? A. Kei te pena pea, engari heoi nei ano aku Ingoa e rongo ana au. Q. Kaore ranei ratou i puta ki waho i ta- ua Kotahitanga i naianei? A. Ae, kua puta, engari na te ahua puhaehae i mahue ai i a ratou, no te tononga kia tu te Hui ki tera Motu ka tautohe mo nga wahi hei tuunga; Na reira ka wehewehe. Q. Ki to whakaaro me Maori anake te Poari me tuku rawa nga Whenua kia ratou? A. Ae. Q. Kaore koe e mohio kei te wehe ke etahi o nga Iwi o tenei Motu? A. Kaore ko te Whiti ma anake. Q. Kua tae mai nei nga Pitihana tauto- ko i te Pire nei, e wehe ke ana i a koutou? A, Ae, engari e tautoko ana aua Pitihana i a ratou whakatikatika i te Pire tuatahi. Q. Mehemea ki te paahitia tenei Pire, ka uru aua whakatikatika, kaati kua wehe te Iwi Maori ne? A. Ae, i ki au i nga patai a Wi Pere me- hemea ka kore atu nga rarangi, i timata ite 11 tae noa kite mutunga ka whakaae au . kia tau ki nga Iwi e tika ana. Q. I ki koe kaore koe e whakaae kia paa- hitia tenei Pire mo tetahi waahi anake o te- nei Motu, mehemea ka hiahia etahi Iwi kia pera, kaore koe e whakaae'? A. Ae, i pena au, engari kaore au e pai kia uru ana rarangi. Timi Kara:— Kaore koe e pai kia wehe ke tau Pire, kia wehe ke te Pire ki tetahi takiwa? A. Ae, ka whakaae au mehemea ka patua nga rarangi 11 tae ai u ki te mutunga. Q. Mehemea ka patua ana rarangi ki wa- ho o tau Pire, hei aha mau te uranga ki ta tetahi Pire. —Kaore i hoki tenei patai.— T Parata:— Mehemea ka tono mai etahi hapu 10 pea mo ratou tenei Pire, ka pehea koe? A. Ae, ka whakaae noa atu au. Q. I korero koe mo te Hui i tu ki Taupo i whakaturia, a Potatau hei Kiingi, hei pu puri ite Whenua, e hia tau te roa o tena tikanga e mau ana? A. E whitu tau, i muri iho ka raruraru i te whawhai ote tau 1863. Q. Na wai i timata taua raruraru? A. I timata ki roto o Waikato, kei reira hoki te kainga ote Kiingi. Q. I tae ranei etahi o Ngaati Porou, o Ngaati Kahungunu ranei ki te Hui i Taupo? A. Kaore, engari a Ngati Kahungunu, engari he kupu whakatikatika ano i waenganui ia te Heuheu me te Kani-a-Takirau, i ki atu ia ki te Kani-a-Takirau kokoe hei Kiingi kaore ia i whakaae. Q. Kaore koe e whakaaro, ahakoa tu taua Hui e ki nei koe kaore nga Iwi Maori e ko- tahi? A. Ae, me ki noa ake e au tera e pera, engari meheme kua whai raana kua kotahi raua. Q. Mo awhea rawa ka kotahi ai tenei Iwi te Maori? A. Mo aianei ano ka kotahi, kua 37 mano tangata kua haina ki o te Kotahitanga. Q. E tika ana pea to koutou hiahia kia riro ma koutou ano e whakahaere o koutou whenua? A. Ae whiti atu ano ki te Waipounamu. Q. Kei te mohio ranei koe e tino rereke ana nga whenua i tera Motu i o tenei Motu?. A. Kaore au e mohio. , Q. Kaore koe i mohio ki nga tangata o tera motu i uru ki te Kotahitanga no muri ka kite ite he ka unu atu ia ratou ki waho? A. Ae engari he puhaehae i pera ai. Q. E penei ana to kupu he pai ake te Pire a H. Kaihau i ta te Pirimia? A. Ae. Q. E hiahia ana koe ko tera he Ture mo koutou? A. Ae mehemea ka whakaritea e taua Ru- nanga o te Kotahitanga. Tiamana:— E rua nga patai e hiahia ana au, engari kua tae ki te taima. Mema Pakeha:— He hiahia ano tooku ki te patai. Tiamana:— Ka nekehia tenei Pire mote Paraire 11 a. m. Ko nga Pitihana mote 11 a. m. Apopo.

Paraire 7/10/98. 11. a. m. Te Heuheu by H. Kaihau. ' Q. I penei te patai a Tame kia koe mo to ko- rero i te hui i tu ki Pukawa i Taupo i whaka- turia ai a Potatau hei Kingi hei pupuri i te mana o te kupu mo nga whenua ko te patai i penei, pehea te roa i muri iho ka rarurau, i ki koe e whitu nga tau, i patai ano a Tame i timata ki hea te raruraru, i ki koe i timata ki Waikato kei reira hoki te Kiingi, kaore ranei koe i mohio i timata ki tera motu ki Wairau te raruraru i te tau 1842? A. I rongo au engari e hara mo te wha- katunga Kiingi tera whawhai, engari taku e korero nei i te tau 1868. Q. Kaore ranei koe i rongo i tu ki Wha- nganui tetahi pakanga i te tau 1843? A. Ko Moutoa te mea e mohio ana au kei te mau ano hoki te tohu o tera pakanga, engari kaore au e mohio, no tena tau no tehea ranei, e hara tena i te raruraru mo te whaka- tunga Kiingi. Q. Kaore ranei koe i rongo ki te whawhai i tu ki Waitara i te tau 1840 ko te tino paka- nga tena ki te Pakeha? A. I rongo au ki tena whawhai, ua Kiri- kumara raua ko te Rangitake me te Teira Minita. Q. Kaore koe i rongo i te tau 1S45 i te raruraru ki te takiwa o Ngapuhi? A. I rongo au ki ta H. Heke. Q. Ki tau i rongo ai ki te whawhai ki Waikato i te tau 1863, he aha te take o taua whawhai ki tau rongo? A. Ko taku i rongo ai ko te pohehe o etahi Pakeha ki taua Ingoa Kiingi, i mahara he takahi i te mana o te Kuini, kaore i ara he tautoko i te naana i homai e te "Tiriti O Waitangi" i pena hoki te kupu a taku papa i te hui i Pukawa me here te Kiingi raua ko te Kuini ki runga i te Ture kotahi, ko te kupu a Potatau ahakoa miro whero pango ma ra- nei, kotahi ano te puare o te ngira e kuhua ai, i • mana tonu taua kupu kaore he take o taua whawhai ki Waikato me te murunga o o nga whenua. Tiamana; Pera ano nga whawhai katoa i pohehe ona-timatanga. Q. I tae mai ranei he kupu a te Kuini ki nga Pakeha kia whawhaitia te Maori? A. Tera ano pea, engari kaore au i rongo. Q. Tena ki to mohio i tika ranei te patu- nga ate Pakeha i te Maori? A. Kaore he he. Tiamana:— Kaore he take o enei patai nao nga whawhai, kaore hoki he paanga mai ki tenei Pire e whakahe ana au ki enei patai. H. Kaihau: E te Tiamana tenei ano te tikanga i patai ai au, maku ano e patai, ka tika ranei te tango atu a tenei Pire i te mana o te Iwi Maori i homai nei e te Tiriti o Wai- tangi ki te Maori ano te mana ona mea? A. Kaore i tika. Tiamana; Kaore aku whakahe mo patai, engari mehemea ka tukua e au a Kaihau kia patai tonu nao nga whawhai kaore hoki au e kaha ki te arai i nga mema o te Komiti ki te hiahia ratou ki te patai. Engari kaore au e mohio ki te paanga mai ki te Pire. T. Parata; Ki taku.whakaaro~ka.ore he kino o aku patai mo te takiwa o H. Kaihau i maaka ai ia i aku patai ki taku mohio e whakahe ana ia i aku patai. H. Kaihau Kaihau; Kaore engari e mea ana au kia marama te takoto o nga utu a te Heuheu. . T. Parata; Ko te tikanga o aku patai mo-