Pukapuka 1, Nama 21
18981227

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 21.]__________TE PUKE KI HIKURANGI TIHEMA TUREI 27th 1898.______[Wharangi No. 3J A. Kaore, kei konei ano kei tooku takiwa nga Whenua, na nga Rangatira i hoko. Q. I ki koe mate Komiti e mahi nga whakatautau Whenua me ata rehita marire pea e tika ai kia mau tonu ai mo nga tau inaha e haere ake nei? A. Ae. Q. Kei whea he Tari, he kai-tuhituhi hei mahi i aua mahi? A. Engari tena ma te Komiti e whakari- te he tikanga. Q. Kei te mohio koe kote Kawanatanga te mea tino kaha hei tiaki mo enei mea katoa ka pena ranei te Komiti Maori. A. Ae, ma te mate ra ano ote Maori e ngaro ai. Q. Kite pahemo atu te Komiti ka rapu nga Uri ki aua pukapuka mo 150 tau ki muri ake nei me pehea e kitea ai? A. Kaore e taea e aua tena te mohio atu. Q. Koia nei ra te uaua kaua e titiro kite taha kotahi engari me titiro nga taha katoa kaua te Maori e korero noa? A. Ma te Komiti ra e whiriwhiri tena mea. Q. Ko ia nei ra te uaua, kaua e korero noa ake. engari me tino marama rawa ki nga mea katoa mo a muri atu? A. Kaore au e mohio ki nga mea a muri ake nei. Q. I roto i nga korero katoa a nga kai korero, kaore rawa au i marama ki enei mea e korero nei koutou, me nga mea mo a mua atu? ' A. E tika ana engari rawa ko te Pire ne- i me tuku atu ki te hui ki "Waitangi." —Ka mutu nga patai.— Te Heuheu:— Kua mutu tonu nga kai korero. Tiamana;— Kei whea a Hare Parata. Tame Parata:— Ko tainahi nei te ra tae mai, tera pea ka tae mai i tenei ra. Te Heuheu:— Kua mutu tonu nga kai korero. Ka mutu te taha "Turaki."

Paratene Ngata. 18/10/98. —Te Taha Tautoko.— Tiamana:— Tokohia nga kai korero mo te taha Tautoko. Paratene:-— Ko au te kai korero tuatahi, maku e whaka- takoto nga korero katoa mo te taha ki a matou. Kaore e taea e au te ki tuturu e rua . e toru ranei nga tangata i muri ia au, kei aku koiero te tikanga, ki te poto ia au nga korero, ko nga tangata i muri ia au he Tau- toko anake. Tiamana:— Ko te mea pai kia tuturu e hia nga kai kore- ro, ki te mea he nui nga tangata, akuanei ka pau katoa te wa tae noa ki te mutunga o te Paremata. Paratene:— Me waiho tena kupu kia whiriwhiri matou. Tiamana: - E pai ana me whiriwhiri me whakaatu mai i te ata. P. Ngata:— Ko Ngati Porou toku Iwi tetahi Iwi nui ote Tai-rawhiti. He Ateha au no te Kooti Whe- nua Mauri, he kai whakahaere, whai raihana au i roto i te Kooti Whenua Maori, he ma- ngai au ki te aroaro o tenei Komiti mo nga tangata kua tuku pitihana mai hei Tautoko i tenei Pire; Tae atu hoki ki toku Iwi. Mo te Pire, ko te Pire i whakatokotoria e te Pirimia ki nga hui Maeri o te Motu nei tae atu kite whakatikatika a te hui nui i Papawai, ko taua whakatikatika kua Perehitia kite reo Maori, kite reo Pakeha, kua takoto ki tenei whare. Tenei nga kape kei a Te Kerehi etahi, (I whakaratohia e Te Kerehi nga kape kite Ko- miti i tena wa.) Ko tenei whakatikatika e mau nei a te hui ki Papawai, ko te Huihuitanga tenei o nga whakatikatika a nga Iwi katoa o etahi taki- wa o te Motu nei? I timata te whakatikatika o tenei Pire a te Pirimia i te hui ki te Waipatu, he hui nui tera no nga Iwi Maori i tahuri ki te whaka- tikatika, tenei ta ratou whakatikatika. (1 hoatu taua whakatikatika kite Komiti,) I takoto tenei whakatikatika ki te hui ki Papawai, na ko te whakaotinga ko tena kua , Perehitia nei. Na ko tetahi tenei o nga whakatikatika, no te taenga o Timi Kara ki Whanganui i te matenga o Taitoko, i muri iho ka tae ano • te Pirimia ki reira ki Whanganui i whaka- maramatia te Pire ki nga Iwi o reira koia nei te whakatikatika anga Iwi o Whanganui, me Tuwharetoa me etahi atu, hemea pitihana mai e ratou ki te Pirimia; Ko te kape tenei, i takoto tenei whakatikatika ki te hui i Papa- wai. (I hoatu ki te Komiti.) Ko tetahi whakatikatika na tetahi Hapu ote Tai-Ra whiti ara, o te Takapau, he mea whiriwhiri i roto i to ratou hui, i takoto tenei whakati- katika ki te hui ki Papawai. (I hoatu taua whakatikatika.) Ko tenei whakatikatika na. nga Iwi i raro atu i Nepia, timata atu i Petane Aropawanui ki Waikari, be mea whiriwhiri e nga Iwi o reira, i roto i o ratou hui, tukua mai ai ki te hui i Papawai; (I hoatu ki te Komiti.) Ko tetahi na nga Iwi o te takiwa ki te Wairoa, ara, ki Mohaka, he mea whiriwhiri i roto i to ratou na hui, tukua mai ai ki te hui ki Papawai. (I hoatu tenei ki te Komiti.) Ko tenei whakatikatika, na te Whatahoro me etahi atu ona hoa o Whanganui, i tukua mai ano ki te hui i Papawai. (I hoatu tenei ki te Komiti.) Ko tenei whakatikatika na nga Iwi o Po- rangahau, he mea mahi mai i roto i to ratou hui; i takoto kite aroaro ote hui i Papawai. (I hoatu kite Komiti.) Ko tenei whakatikatika na nga Iwi o Ta- rawera i waenganui o Nepia o Taupo, ara, na Ngati Hineuru, i takoto ano kite hui i Papa- wai. (I hoatu kite Komiti.) Ko tenei whakatikatika na tooku Iwi ake na Ngati Porou, he Iwi nui he mea mahi i roto i o ratou hui nui e rua, he mea tuku mai kia au i Papawai. (1 hoatu kite Kemiti kote rarangi 3 kua patua tena.) Ko etahi whakatikatika na nga Iwi ote Wairoa tae atu ki Nukutaurua, engari i riro tonu atu ite tangata nana i mau mai. Ko ena whakatikatika katoa, kote whaka- otinga ote Pire whakatikatika e takoto nei. Kati e whakatakoto atu ana au ite whaka- tikatika kite aroaro ote Komiti a nga Iwi e Tautoko nei i tenei Pire ko nga kai korero ote taha turaki ite Pire i uru ratou ki roto o ena whakatikatika ko Mohi koia te Tiamana o te Komiti i tu tuatahi kite whakatikatika i tenei Pire ite hui i Papawai, i uru ano ia ki roto ite whakatikatikanga whakamutunga a te Hui e mau nei. No te mutunga ote hui ka wehea mai au me oku hoa Rangatira ki Poneke nei hei tia- ki ite whakatikatika i oti ite hui ki Papawai, no te putanga mai o nga Pitihana whakahe ka kite au i a Mohi me etahi atu i uru kite whakatikatika ite Pire, kua uru kite whakahe Ko nga putake tautohe i te hui i Papawai, i wehewehe ai te Iwi, e toru, ko tetahi wehe- nga o te Iwi. I mea me whiriwhiri te Pire a te Pirimia. Ko tetahi wehenga i mea me waiho te Pire, engari me whai ite mana mo- tuhake. Komiti:— He aha te mana motuhake. A. He Kawanatanga Maori he Paremata motuhake. Ko te toru o nga wehenga kote tono Kau nihera Maori a te Kiingi mo te Iwi Maori ka toru enei take i wehewehe ai te Iwi Maori ite hui ki Papawai, na runga ite whawhai ki ena take e toru ka wehe te hui ka pakaru, ko au me oku hoa Rangatira me nga hapu e whai ana i runga ite ahua o te Pire, kaore au e korero, nui atu mo te ahua o tenei whakati- katika me te Pire a te Pirimia, engari ka to- no au ki to koutou Komiti kia titiro kite ahua o enei Pire mehemea ka pakeke nga tikanga o tetahi me ahua whakangawari. E mea ana au kaua e tangohia atu o ma- tou mana ki o matou Whenua. T. Parata:— Mana pehea. Ko matou naana Taitara ki o matou Whe- nua, waiho ano kia matou te mana, engari ko te mana whakahaere mo nga Whenua e tukua atu ana ki te Poari i runga ite whaka- ae, e tika ana tera, engari me whakariterite tahi nga tangata ote Whenua me te Poari ka marama nga mahi. Mo tenei Pire, e penei ana to matou wha- kaaro mo nga whakahe a tetahi taha nao tenei Pire, ko te mea-tika nae ata wehe atu o ratou takiwa ki waho, me whakatau tenei Pire ki o matou Whenua ki te hunga e Tautoko nei i te Pire. Tiamana:— Ko te Pire ate Pirimia, ko te Pire whaka- tikatika ranei ate Hui i Papawai, ko taua Pire e ki nei koe. A. Ae, ko te whakatikatika kote Pire a te Pirimia e 28 nga rarangi o ta te Pirimia e 45 o ta te Hui, i whakapaua katoatia o ratou whakaaro ki tenei, mehemea e 5 tonu nga rarangi o ta te Pirimia, ka pena tonu ta nga Maori, ka 45 neke atu ranei Tiamana:— Kite kore te Pirimia e whakaae kia uru a koutou menemana me pehea. A. Ma tenei whare e whiriwhiri e paahi ki ta ratau i kite ai, Q. Mehemea kaore te whare e pai me pe- hea? A. heoi ano Me paahi ki tana i kite ai. Q. mehemea kite kore e whakaae te whare kite paahi tenei pire, he kino, ka wha kaae koe. A. Kite kore e whakaae te whare ki tenei whakatikatika ka ki au nae paahi tenei ture ahakoa tana kino, kaore aku tikanga, kote ta- ke, he mea tono ete Iwi Maori kite Kuini, He mea whakahoki mai ete Kuini, ma ana Minita ote Kawanatanga, i konei; e whakaa- ro kaati kua mahia mai tenei pire e nga Minita ote kawanatanga hei whakarite i taua inoi Me te kupu a te Kuini mehemea koi ana te otinga he kino, e pai ana, heoi ka tono, ano matou ki te Kuini kia whakaarohia mai ano he ture e ora ai matou. Otira heoi ano taku kote whakatikatika a te hui ki Papawai, ma te Paremata e whiriwhi- ri mana e paahi, e kore ranei e pai ana. Taku whakaaro kaore e taea te mahi kia ko- tahi he ture mo nga motu e rua note mea kei te rereke te ahua o nga whenua kei raro i nga Ture maha e takoto ana. Ko nga whenua he pai etahi wahi, he kino etahi wahi, he kino rawa atu etahi takiwa, ahakoa whaia kia kotahi he ture mo nga motu e rua e kore rawa e taea. Ko nga whenua ote Waipounamu e tata ana kite 200,000 eka e toe ana ki te Maori, rere- ke nga whenua o reira kua wehewehe te takoto 14 eka kite tangata, e 8 eka etahi, e rite ana kite oranga mo ratou kaore he take e tau ai tenei pire mo tera motu, taku wha- kaaro Kiiti mea tera me waiho hei oranga mo ratou. Ko te Tai-Hauauru e 200,000 eka kei raro i te mana o te Kai-Tiaki o te katoa kei waho o nga mana o tenei Pire. Ko te takiwa o te Heuheu ara ko Taupo, kei roto i te Ture o te Paaka o Tongariro e 62,800 eka, kei taua takiwa ano e 29 mano eka kei raro i te Ture Ngawha, me etahi waahi o rei- ra kei raro o te Ture Taone, kei waho ena whenua o tenei Pire, kei Rotorua e 616 mano eka i te takiwa o te Arawa kei waho tena whenua o tenei Pire. E 656 mano eka te whenua o Tuhoe kei waho ano i te mana o tenei Pire. Kei te takiwa o Hauraki kei raro i te Ture Maina Koura, Puihi Kauri, he pera ano te ta- kiwa o Ngapuhi he nui nga whenua kei raro i te "Ture Puihi Kauri." He nui etahi whenua kei te Motu nei kei raro i te mana o etahi Kai-tiaki i whakaturia i mua i runga i te tikanga Tiiti, kei Waikato etahi whenua pera me etahi atu waahi o te motu nei, kei roto etahi whenua i nga tikanga o te Hahi, ko etahi whenua papai kei roto i nga riihi ki nga Pakeha e mau ana he waahi itiiti rawa nei nga waahi kei nga Maori e mau ana, he maunga te nuinga he kino, ko etahi he tahora nunui, pera i Taupo, he pungapu- nga, me etahi whenua i te takiwa o Ngapuhi he whenua tapuhi, koi ana nga tu whenua kei nga Maori e mau ana i naianei, koia au i mea ai e kore e taea te whakakotahi he Ture e whakaae ai te katoa. E Inoi ana matou me whakatikatika tenei Pire me paahi mo Tai-Rawhiti mo nga Iwi e tautoko ana i te Pire, ka kitea nga mate a muri ake nei me. whakatikatika e nga Pare- mata e haere ake nei, kaore ano hoki he Ture i hanga e tenei Paremata i pumau tonu. Ko to matou hiahia me whakatau he rahui mo nga whenua, mo te hoko, mo etahi atu tikanga pera, mo te muru hoki. Tuarua. Me whakatu he Poari, pena i te whakatikatika e mau na, kia 4 nga mema Maori, ko te Komihana o te Karauna hei Tia- mana, koi ana to te Maori hiahia, mehemea e he ana tena mate Komiti e hoatu tetahi Pa- keha kia 3 Maori kia 2 Pakeha, engari e ui ana matou, he aha te take o te Pakeha i uru