Pukapuka 1, Nama 22
18990110

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 22.]___________TE PUKE KI HIKURANGI HANUERI TUREI 10th 1899.______[Wharangi No. 2]__ A. Ma o ratou Komiti e whakarite ka tu- ku mai ai ki te Poari. Q. E whakahe ana koe ki tenei me muru noa e te Poari nga whenua? A. Ae mehemea hoki ka pena ka tu wehi nga Maori, ahakoa pea he painga mo ratou kei taua tikanga. Q. Mehemea ka penei te ahua o te Pire me to hiahia, me tau ranei ki tou takiwa ana- ke ki te Tai-rawhiti, ki te katoa ranei? A. Toku hiahia mo te motu katoa kaati i runga i nga whakahe ka mea au nae tau ki to- ku takiwa, maku e whakamatau, ara me tau kia au ki te Tai-rawhiti, me etahi o te Tai- hauauru e tautoko nei i tenei Pire, ki te kite etahi Iwi i te pai kei a ratou te tikanga kite uru mai ki roto kaati kite peke etahi Iwi ki waho ka ki au mo toku takiwa anake tenei Pire mo te Tai-rawhiti, he Iwi nui toku he nui hoki o ratou whenua. Q. Kaore e tika te Poari, ki te mahi noa i taua mahi engari me haere i runga i nga to- hutohu a te Komiti Poraka ka tika? A. Ae. Q. Ko nga mahi a te Komiti Poraka me haere i runga i nga tohutohu a te Iwi. me nga mahi a to Poari me haere i runga i nga tohutohu •a te Komiti? A. Ae kite kore hoki te Poari o whakarongo Ui ta te Komiti Poraka ka he. Tiamana:— Ka nekehia i naianei mo apopo 11. a. m. 21/10/98. i1. a. 111. Wi Pere:— Kaore aku patai e toe ana. H. Kaihau:— Kua tino korero pea koe i nga tikanga ote Pire a te Pirimia? A. Ae. Q. Ki to mahara e rite ana nga tikanga i roto o taua Pire ki nga mahara o nga Iwi o Niu Tireni hei ora mo ratou? A, Tetahi wahi ara te Kahui ko te wahi tera o te Pire i rite atu kito whakaaro oto lwi Maori, ko etahi take mo te Mana Motu- hake, mo te kaunihera Maori kaore i uru mai ki roto i te Pire Q. Ko te hea wahi ote Pire o kore ana o rite kite hiahia ote Iwi Maori? A. He maha ona wahi he Pire hou hoki tenei me ona tikanga engari he pai-ano eta- hi wahi kei ona whakahaerenga pea e kitea ai ona kino a ka tono mai kia whakatikatika ia. Q. I mea mai koe kote tino wahi e rito ana kito hiahia ote lwi Maori kote kati ite hoko? A. Ae me to ratou whakaaro kia Puihitia nga Whenua. Q. Ko ngu kupu pea i roto o te Pire i tua atu i tena e kore rawa e rite kite hiahia o te- Iwi Maori? A. Ae, o whakaatu penei ana au katahi ano tenei Pire ku mahia mo te Iwi Maori. kite paahitia tenei Pire tera pea e kitea ona painga. Kaihau-— Hei whakaatu noa maku kite Komiti kote korero kia Rahuitia, ko te hoko hoki kia ka- tia te wahi i roto i tenei Pire. A. Ac, koi ana nga wahi i roto i tenei Pire me etahi atu tikanga me nga tikanga mo te Kooti, me te tikanga mo nga moni nama me te whakamutu ite hoko me te tika- nga mo te riihi i nga Whenua mete whaka- haere moni mo runga i nga ruuri i roto i tenei Pire, e pa katoa ana tena kite Iwi Maori. Q. . Kaore koe i whakaatu i tena i te tua- tahi, engari i ki koe i te tuatahi e rua ano ko te kati ite hoko me te tikanga mo te riihi? A. E tika ana, engari kaore pea koe i rongo i aku korero ote ra tuatahi nae te ra tuarua kei reira e takoto ana aku korero; e- ngari mo te whakaaro onga Iwi katoa ote Motu nei i ki ai au mo te kati ite hoko rue te riihi i rite ki o ratou-hiahia. H. Kaihau:— Ite mea kua raruraru tena patai a maua me whakarere tena patai. Q. Ite Hui ki Papawai, i tae koe ki reira? A. Ae. Q. I penei pea koe i nanahi i tae etahi o Waikato ki reira me nga lwi o era wahi atu ote Motu nei? A. Kaore au i pena, engari i penei ke au i ko tetahi wahanga o taua Hui i tu ki te taha i tono Kaunihera Maori. Q. I whea tetahi wehenga? • A. I. tono tetahi wehenga i te mana mo- r tuhake (Home Rule) ko totahi wehenga i tu ki te whakatikatika. Q. Kaati ko korero enei i runga ake nei mo nga wahanga nei? A. Ae. Q. I tehe taha koe o enei taha e toru? A. I te taha au mo te whakatikatika mo te Pire, i haere au i runga i oku whakaaio ake me nga whakaaro o toku Iwi. Q. I tonoa mai koe e to Iwi mo te whaka- tikatika, kaore ranei koe i tonoa mai mo te Mana Motuhake me te tono Kaunihera? A. Kaore, kore rawa atu, ko te take ko toku Iwi i piri pono ki raro o te mana o te Kuini me ona Ture o mua iho tae noa ki na- ianei, he hoia tuturu no te Kuini, me au hoki he hoia. Q. Pena tuturu te whakaaro a to Iwi me tau? A. Ae e korero pono ana au e hara au i te mema no te Kotahitanga, kaore au i haere mai mo ena tikanga Mana Motuhake, tono Kaunihera tae noa mai ki au e noho nei. Q. Mehemea i pena tau take a e rereke ta te Pirimia i te whakatikatika ka whakahe koe ki ta te Pirimia? A. Ahakoa te Pirimia kore e whakaae ki te whakatikatika, ma te Whare e titiro, ki te kore te Whare e whakaae, ma te Whare e pa- ahi ki tana i kite ai hei ora mo te Iwi Maori. Q. Mehemea ki te riro ma tetahi tangata e mahi he Pire, kia kore e riro nga Whenua ki te Poari mana e whakahaere, a ka paahitia e te Whare, ma tetahi ropu e rite ana 1d te Poari e whakahaere ka whakaae koe? A. Kaore au e utu noa i tena patai kia ki te rawa au i te Pire me ona tikanga ka mohio au. (I tautohe noa iho i tena takiwa.) Tiamana:— I penei a Paratene ko tona hiahia kia wha- kauruhia nga Menemana i penei hoki ana kupu. (Ponuitia ana aua korero. A. Ae. . Q. Mawai e whakatikatika? A. Ki te kitea ona mate i roto i tenei Pi- re a tona wa ma te Paremata o whakatikati- ka. Q. Mehemea kaore te Paremata e wha- kae ka pehea? A. Kei tera wa te tikanga mo nga mahi o reira. Q. Kaati kua ki mai koe ki te kore te Pire e rite, a kaore e rite ki ta tou Iwi i hia- hia ai a kaore hoki e tirohia e te whare ka pa he mate ki to Iwi? A. Kaua koe e hanga noa ake i tetahi kupu maku; Maku ano e kororo a ku kupu, Ko tenei Ture me waiho mo tooku takiwa ake o nga Iwi e Tautoko ana i te Pire, me wehe atu ou waahi ki waho, i ki au ko nga Iwi e whakahe ana me wehe o ratou takiwa ki waho. Q. Ka paahi noa iho koe i tenei Pire e hara nei i tou Iwi i ki mai kia pera? A. Kua takoto katoa aku korero, ki te kore te whakatikatika e uru me paahi te Pire ma tooku takiwa, notemea kaore he ora mo tooku Iwi i tua atu, i etahi atu tikanga ranei, ko tooku takiwa kei te puare noa atu, kaore ho Ture rahui aha ranei hei arai atu, he nui nga Whenua kei reira, Papatipu, Karauna Karaati, kaore aua Whenua e puta he painga kite kore he Ture hei tiaki hei whakahaere koi nei tooku kaha e noho nei au mo tooku Iwi, me te hunga Tautoko i te Pire, kaati ki a rite ai te hiahia o taku hoa e patai nei, me wehe atu ona takiwa ki waho, e mea ana au kaore pea he take e patai ai ia kia au, note- mea kua wehe atu ona takiwa ki waho. Q. E mea ana au mo te 3,000 tangata mehemea, he reta ta ratou kei a koe, ki mai kia paahi koe i tenei Pire? A. Ko au he mea whakahau mai aa na toku Iwi hei tiaki mo te taha kia matou, ko au tonu te mangai o tooku Iwi i roto i nga tikanga nunui o mua tae mai ki naianei kao- re he painga o to patai kia koe. • Tiamana:— Ko nga kai korero katoa ite aroaro o tenei Komiti he mea whakamana mai e o ratou Iwi. I runga i nga tautohetohe mo runga i tenei patai ka. tono a Kaihau kia whakarerea tana patai. Q. I rongo au e ki ana koe he tangata koe kua mohio ki nga tikanga katoa, kua whaka- haere i nga mahi Whenua? A. Ae i pena. Q. E mohio ana koe kite whakahaere i nga Whenua ou Iwi? A. Ae ko aa tonu te tangata e whakaha- ere ana i nga Whenua i roto i nga Komiti i i waho i te Kooti ka hoatu kite Kooti mana e whakamana oti tonu atu, kei te mohio nga Tiati ote Kooti e tae ana ki tooku takiwa. Q. E ki ana koe he tangata mohio koe na kite riro mai ma te Kotahitanga, mate Komi- hana ranei e whakaturia ana e whakahaere nga Whenua Maori kaua ma te Poari, a ka whakamana ete. Whare, ara ma koutou ma nga mea matau e whakahaere ka whakaae koe. A. Mehemea e rite ana ki taku nei ka Pai au, mehemea ka tu te Poari me te Ko- miti me waiho kote Komihana ote Karauna hei Tiamana ka pai au, engari me Maori anake kaore au e pai, ko tetahi Pakeha atu ranei e whakaritea ana hei hoa mo taua Po- ari ka pai au. Q. Kei te kuare koia koe? A. He mohio au *e ta, kaati e kore e puta tooku mohio i oku hoa, engari e kore e puta. he moni mehemea he Maori anake; ma te Komihana ote Karauna e tika ai e whakapo- notia ai hoki nga tono moni. Q. Ka whakaae ranei koe mehemea nou ake nga Whenua ma taua Komihana e wha- kahaere? A. Ae, naku taua tono na, mo matou Whenua. Q. E hara ranei tena i te mea he kuare nou i riro ke ai ma te tangata ke e whakaha- ere? A. Kaore na te nui o toku mohio ki te huarahi tika, e hara i te pena me tau. Q. Kote Sex 7, ote Pire e takoto nei ite aroaro ote Komiti, mehemea e 5 nga Mema, kia hia nga Mema Maori, a, me Maori anake I ranei, me aha ranei kia rite ai kite hiahia o I to lwi? A. Ko te whakatikatika ate Iwi e wha nga, Maori kotahi te Pakeha ko te Komihana J ote Karauna. I Q. Kite koro e whakaaetia? I A. Kua waiho e au ma te Whare tena e titiro. I Q. Mote Sex 19, e pehea ana to whaka- I aro mo tera, mote rarangi rua? I Tiamana:— I Kaore i pena. i Q. Mote Sex 13:— I A. Kotahi tonu taku whakautu ahakoa I patai mai mo nga Tekiona katoa ote Pire 1 kua takoto a matou whakatikatika mo te I Pire nei ma te Komiti mete Whare e whiri- I whiri, i korero au ko matou taitara Whenua I me waiho ano kia matou, kua takoto enei I korero aku ki te Komiti kaore ano matou i I kite noa i nga mate o te Pire kia mahi pea e J kitea ai te mate te ora ranei kite kitea he mate me whakatikatika ano, koi na taku utu mo enei patai katoa. Q. I rongo au e ki ano koe tera koe e marama ki te whakahaere i nga Whenua Maori, he mana ake ranei nga mahi ate Po- I ari i nga Ture e haere nei i naianei? I A. Ae, mo nga Whenua o tooku takiwa, ki te tu he Poari ka mana, nga mahi katoa. Q. Engari e mohio ana pea koe ko tetahi taimaha ko te Poari ko te Kooti ko nga ruuri ko nga utu mote Poari me nga raruraru mo nga riihi me te mahinga rori, he mama ra- I nei tena mo nga Whenua Maori, he nui nei enei taimaha?, A. Ki te tu te Poari ka mama, ka mutu te Kooti ka riro raa nga Komiti Maori te nuinga o nga mahi kei roto enei mea katoa i ta matou whakatikatika. Na rao nga rori ko te mate nui tena o tooku takiwa he kore rori. T. K:— Q. He aha te utu mo te eka ote riihi mou Whenua? A. He 1; 1/3; he kore rori te mate i iti ai nga utu, mehemea mate tahi ropu i wha- kamanaia, e haina nga Tiiti Riihi whakaha- ere mo aua Whenua ka piki nga utu. Q. Ka tae. nga utu o nga Whenua rakau puihi kite 10/ kite putaputa nga rori? A. Kaore engari ko nga Whenua pai I anake. T. K:— Q. Ko nga Whenua kua whakapaingia kua puta he rori ka tae kite 10/ te utu mo te eka? A. Ae. Q. Ae, mo nga Whenua pai ano he Nga- here etahi-wahi he rarauhe etahi wahi kota- hi hereni te utu? A. Ae. H. Kahau:— Mehemea, kite whakamahia taua kotahi oka ka pehea te utu?