Pukapuka 2, Nama 23
19000130

whārangi 3  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
. [NAMA 23 O TE TAU 2.] TE PUKE KI HIKURANGI, HANUERE TUREI 30th 1900. [Wharangi No. 3] mohio ratau e tino ngawari ana, katahi ka whakapaua e te Mete tona kaha ki rangai tana hoe ki te huri i te pane o te Tohora ki a pare ki te Tua-whenua, i mauria mai nei ratau e te Tohora nui o te Moana, he roa, ano te Tohora e riri ana e taringa-hoi ana kihai i roa kua pare te pane o te Tohora ki te Tua-whenua o Aotearoa, i kona te Tohora hoi ai e hoea ana e te tokowhitu ko Pi- tone nei ano, puta mai a ratau mea katoa i roto i te puku o te Tohora hanga ana hei Whare, hei Paamu, hei Kaipuke mo ratau, a ka ora a ratau potiki me a ratau Wahine. I muri mai ka tu ko Omaara M. H. P.. he Mema hou tenei no tenei pootitanga ano i tu ai mo Pahiatua, he nui ana korero me te umere ano te Iwi, me te kata me te koa noa iho. I muri mai ko Honepi M. H. R. Mo Wairarapa, i te tuunga ake ano ka mahi te ringaringa me te waha ki te hamama, he nui nga kupu a tenei Mema, he atawhai tamariki ana kupu, me te ahu ano ki nga Whenua o nga tangata taonga, kia tangohia i runga i te utu tika e te Kawanatanga ka roherohe ka reti ai ki te hunga iti, hei ora mo nga tinana hei pai mo te Koroni. Ka tu ko Hakete te Mea o Kereitaone he whakamutu, ka tangohia nga ahua o nga Mema i runga i te paparewa korero. Ka takoto te kai tuarua ka mutu ka hoki te Pirimia, me ana Minita i te 4. 3O. p m ka hoki mai te Maori ki tona kuhunga, ka noho ko te Iwi ano nana te ra ki te whakatutuki i nga takaro koanga ngakau, o nga taane me nga Wahine. Ko nga kupu ki a Tamahau me haere atu ki Poneke mo etahi o nga Kaumatua, ki te tuku i nga Hoia o Niu Tireni e haere ana ki Awherika ki runga ki te paenga o te Paka- nga. Tuarua o aua kupu : E nui ana te whakapai mo te ahua o nga Pakeha me nga Maori o Wairarapa, hei tohu tenei e mohiotia ai kaore he mauahara a tetahi ki tetahi, mai ano i era tau tae noa mai ki tenei ra, e kite nei matau i nga wa katoa i te pai o a kou- tou hui, he konohi Pakeha he konohi Maori.

"Te Puke Ki Hikurangi." E whakanui atu ana matau ki a koe e Ihaia Hutana o Waipawa, i Heretaunga, he korona he honore he maungarongo ki runga ki te Whenua ha whakaaro pai ki nga, tanga- ta. Koia tonu tenei te whakaatu e hiahia atu nei to koutou Maunga Oneone a "Te Puke Ki Hikurangi" hei mauranga atu mana ki nga marae mo nga Taupahi, he whakaaro hoki enei na te tangata kua kite kua mohio kua heke te Iwi ki te po, a, e mahara ana e whakaaraara ana i nga, hinengaro kua moe, e pupuri ana i te Toi Taketake e tuku ana i te Toi Taepa kia rere i te hau o te whakaaro nui ki nga mano, me nga mano i heke ki te po, kaore nei ano i whakaapia ki te kikokiko ki te wheua tangata. E hoa he tika o kupu katoa, i te mea kua kiia tatau he kahui Hipi e tiakina ana e nga Hepara i te ra i te ra, whakapau rawa te kaha o nga Hepara ki te titiro i te ahua o te kahui, mehemea e tipu ana ki runga e heke ana ranei, ko te Ranga- tira ia o te kahui ko tona tino mahara kia tipu whakarunga tana kahui, ki te kitea e nga Hepara he hakihaki kei te patu i te kahui, he ngarara ranei kei roto i te kahui he kino no nga kai he mano ki te matenga, ka tere tonu te haere ki te ariki o te kahui ka rapu taua Rangatira i te take mai o taua mate, ki te kore e mohiotia e ia katahi ka karanga i nga tangata matau o te Iwi ki ena mate, ka ata tirohia marietia i runga i te whakaaro pai, ka kitea e ratau nga rongoa tika katahi ka mahia ki te kahui ora ake, ka timata te whakatipu i nga uri hei wha- kaapi mo era kua ngaro, ko te whakaaro nui o te Hepara ko tona Ingoa kia pai me tona ngakau aroha ano, ahakoa he kararehe ki te huna te Hepara i te heke o te kahui ki raro e mea ana ia i te Rangatira -kia puta atu tenei kupu, nau aku mea i huna, i ngaro ki roto i tou ringa taku kahui, ko te Hipi ianei kia rahi ake te tiaki me te whakahaere, ko te tangata i mahia i hanga hei ariki mo nga kararehe me te Whenua, kia iti to. tatau maharatanga mo tenei kahui tangata ka ngaro nei ki te po? Kua pirau nei te rito kua maroke haere nei te oneone hei tipunga mo te rito o te kaakano, kua rite nei ki a "Mikara tamahine a Haora, i moe i a Kingi Rawiri, a tutakina, atu ana tona kopu koi whai tamariki." • -Kia ora koe me tou Whare katoa. "Te Puke Ki Hikurangi."

HE WHAKAHOKI. Kai-Iwi. Hanuere 22. 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" E hoa tena koe i roto i te tau hou, ma te Ariki o te ao tatau e tiaki, be kupu ruarua nei mau e uta atu ki a "Te Puke" hei kawe atu kia Eruera Whakaahu. E pa tena koe, tenei kua kite iho i o kupu whakautu mo nga kupu i eke atu ki runga i a koe o taku panui whakautu i te panui a te Ao-turoa. E ki ana to kupu na te pia au i peehi ki te auripo a Tuhinapo, kia wawara te tai o te koata-ihu, e penei ana tera kupu i te moe ahau i te naahi a te pia. E pa, e Kahu kia ora me to kupu, notemea he Minita hoki koe, kaore nga Minita e korero tito, ko tenei kua kite ahau kua tito koe, tena i ana ka patai ahau ki a koe, e whia o kaake pia ? a e whia o kaake whehike ? a e whia o kaake parani i hari mai ai ki taua, hui ? i tu nei ki Whangaehu i te 14 o nga ra o Hepetema 1899. Me utu rawa mai e koe tenei patai aku, notemea e tika ana taku kupu kaore koe i utu i nga korero a Tarana Utiku, mo te panui a te Ao-turoa, e Kaha ehara i a au i whakakino tou Ingoa, na korua ano ko tou taokete ko te Ao-turoa, ehara i te mea kai te kuare koe, otira e kore e nui aku kupu i naianei, kia ea mai i a koe taku patai katahi ka utua e ahau o kupu, notemea kaore rawa he waipiro i te ra i tae mai ai koutou ko Ngati-apa, ao ake ka hoki koutou nga tanga- ta o Turakina. Koia ka kaha ahau ki te patai ki a koe e whia o kaake pia whehike parani i hari mai ai i taua ra ia koutou ? ki a kite ai te ao katoa, nei i te tika o tau whakatauki. Kaati iho i konei me tatari atu. Waaka Hakaraia.

Hanueri 12th 1900. Ki te Etita o "Te Pake Ki Hikurangi" Tena koe tukua atu aku kupu torutoru nei ki to tatau Pake mo te kaha o tamariki tane o Ngai Tumapuhiarangi ki te katikati Hipi. Tamaireia ona tau 17 tau ka tora ona tau e katikati ana tau tuatahi e whitu tekau matoru, tuarua o nga tau kotahi rau e wha, tuatoru o nga tau kotahi rau e wha tekau matoru Noema 19th 1897,73, Tihema 13th 1898. 104, Tihema I0th 1899. 143. ko tona kaha tenei Kahutia-te-rangi he teina no Ta- maireia Rawhira Paku, Tihema 16th 1899. kotahi rau e rua nga Hipi 102, ko to raua papa ko Mane Tamaiwaho, ka rua o na tau e katikati ana kei waenganui tona kaha i ona Iramutu he maui hoki i a he taha ngoikore te maui ki te whakaaro, otira kei te haere mai nga ra e katau ai tona ringa, he uri hoki i a no Tu-whakawhiurangi te tangata nana nei i hui nga tai maana anake, ko tai ki Tura- nga ko Niho-tete ko Kahu Kaka-kotai ki A- ropaoa ko Makopare ko tona whakapapa te- nei. Ko. Tuwhakawhiurangi Kiore " Turongorau " Tuohungia, ka noho i a Hinetira ko te Rangi-ta-menewa, ka noho i a Tama- taupoki ko Horonga-i-te-rangi, tatao i muri ko Tane ka noho i a Rohutu ko Hinekai ka noho i a Raho ko Teokioretau-whare-takahia Ko." Wehi. " Te Hopu. " Harawira. " Tamaiwaho. " Mane, he taina noku ko ahau nei te tamaiti kaha o enei Hapu ki te katikati te kaa maono oku tau kihei ahau i hinga ite pakeha me te maori mutu noa tera mahi i au aku tare kaha i te ra, kotahi rau e iwa tekau matoru he ra tuturu tenei no te tau 1886 no te tau 1887 kotahi rau e iwa tekau ma- rima no te toru onga haora tenei tare aka no taua tau ano kotahi rau e rua tekau ma waru e tora nga rana i mutu ki te tina, heoi ko tooku kaha i te Wiki kotahi mano Hipi tuarua e iwa rau e whitu tekau mawha haunga a raro o te kaha kei te whai enei ta- mariki o Ngai Tumapuhiarangi kia mau toku kaha ia ratou ki taaku mahara me penei ka- toa nga tamariki o Wairarapa nei kia huri ki tua o tooku kaha ina hoki kua kite iho au ite tere o nga tamariki o Nepia mo te Mihini e rua rau e rima tekau ma toru. Na te Kapura-ote-rangi. Home Wood, HE PUHAEHAE.

Ruatoki. Hanuere 6th 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," tena ra koe kia ora koe te reo kaha ki te ko- rero ki nga pito e wha o te motu o Niu Tireni tae atu ki te Waipounamu, heoi nga mite. Tenei aku korero ruarua ka tukua atu kia koe, maau e mau atu ki nga waahi katoa, hei titiro iho maaku Mokopuna Tamaiti Tuakana Taina Tuahine Koka Papa Kuia Koroua Ti- puna, ara, me era atu karanga huhua o tenei hanga o te tangata. No te 14 o Noema 1899 ka haere au ki Turanga, ki te mau i te pooti o Kereru, ka tae maua ko Tepurewa ki Mootu ka kite oku kanohi tauhoa i tetahi Hoteera kei reira, kei rongahere e iu ana me tetahi paaka nohanga Tuna kei ro wai, na te Ra- ngatira o taua Hoteera i mahi hei hopukanga mai mo nga Tuna nunui o roto o Mootu, ka waiho i roto noho ai, engari taua paaka kei ro wai e takoto ana, ki te tae nga ope Maori ki reira ka haere ki te matakitaki, e noho ana. nga Tuna nunui i roto, me te hoatu i etahi kai maua Tuna, he Hipi he Poaka, he mea patu ka hoatu ki roto hei kai ma nga Tuna, i timata ake te utu o te Tuna kotahi i te 1/6 tae atu ki te 5/- ka ahu atu, ka mutu taku whakamarama mo ena painga i kite ai au, ka tae au ki Kaitara waahi o Turanga, ka kite au ia Kaa Pahoho i moe nei i a ia a Ho- ri Winia, ka ruihi a roto i ahau moona, he kaha ki te whakaputa i nga korero e koakoa ai te ngakau o te tangata haere, ka rongo au i tetahi tangata i Kohurutia e tetahi atu ta- ngata, te take he kiinga kia moea e ia tetahi Wahine, akuanei kaore te Wahine e pai kia- ia, ka pouri tetahi o nga tangata nei, note- mea e hiahia ana te Wahine nei ki tetahi ke, ka tipu te pouri i tetahi o nga tangita nei, katahi ka haere te mea e hiahiatia ana e te Wahine nei ki te Taone ki Waerengahika ki te mau i nga titi o tona Parau kia mahia e to Parakimete, ka oti ka hoki mai, ka tutaki i te Taane e pouri ana kia ia, katahi kaki atu tatau ka tomo ki te Hoteera, ka tomo ratau, katahi ka inu wai whakahaurangi na wai ra ka ahiahi ratau e noho ana ka pouri, katahi ka hoki ki Pakohai Pa kainga o Heemi Te Auraki Tuahine o Tepeka Kerekere, ka mutu i konei te mea e tino mohiotia ana, ka mate i konei te tangata nei, tona Whare moe kat roto i te Wuruheti, no te po ka tahuna ki te ahi, ao nor» te ra kite rawa ake nga tangata kua paa i te ahi e ka ana, ko te waahi i te tangata nei e ka ana kore rawa he mea i toe i te ahi te kai nga Riwai maoa katoa, ka ha- ere atu nga tangata ki te matakitaki, ka kite atu i nga kai kua maoa katahi ka haere atu tetahi Wahine ki te kai i ngaRiwai, kaore e mohio ana he Tupapaku kai reira, katahi ka haere atu a te Make ki te tihore i te waahi e auahi ana ka kitea ehara he tangata ka karanga te tangata nei e ta ma e, he aha ra tenei, na katahi ka hui atu nga tangata ki te titiro ehara he tangata, katahi ka ruaki ha- ere te Wahine i kai nei i nga Riwai maoa, katahi ka uiuia haeretia ko wai ra tenei ta- ngata, ehara kua kitea ko tetahi ano o ratau i wareware i ahau te Ingoa. Engari ki taku rongorongo noa he mea Kohuru na nga ta- ngata, no Ngaati Porou, a, i peia atu aua ta- ngata kia haere ko te take i kore ai e tino mau aua tangata he kore i tino hopukia, no konei ka kiia e whakapae ana, kaati tena. No te 17 o Tihema ka haere au ki Opotiki ki te tiaki i te Whare pooti onga Mema Ma- ori mo te Tairawhiti, ko au be kai whakaha- ere no te pooti o Kereru, no te 19 ka tuhera te Whare pooti te Mema nui i te Whare Whakawa hara i Opotiki ka roa e pooti ana ka ki ake a Area Te Waitauwhi, he Wahine no te Whanau a Apanui tetahi taha no te Whakatohea tetahi taha, ka mea e nga Iwi whakarongo mai, kia kotahi he Mema ma tatau e pooti ai ko te Hurinui Apanui anake kaua ki etahi atu, notemea kua mate* tatau i etahi atu Mema, ka tu mai ko Taipa tangata o te Whakatohea, me pooti tatau kia Tame Haweti kaua e pooti ki etahi Awhekaihe atu, engari tenei ka pai, notemea no runga ia Ma- tatua, ka waiho hei mea tautohe ma raua ko te Waitauwhi ka pata te kanga ataua tanga- ta mo to tatau pakeke mo Wi Pere penei ta- ua kupu heiaha te Awhekaihe a Wi Pere, ka ki atu Area e ta he porangi koe, na wai koe i si atu kia kanga ki a wi mehemea, kai konei a Wi me hoatu ena kupu ki te konohi ka pai, a, henui a raua kupu kikino, heoi tena. Kia rongo mai a Wi Pere i te