Pukapuka 3, Nama 15
19001015

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 15. O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, OKETOPA MANE 15th 1900. Wharangi No. 3] Ko Hineniuturangi |] Tamaterangi. " Tamatehua to mua. " Hinetera. ,. " Whareanga. Rakaihakeke. " Tamaukiao. Kaati tena. Ko Takapau || Rahui. Ko Hinemoa Tupurupuru. Kaati tena. Me whakaae ahau ki tenei kupu e tika ana te he o nga korero a o tatau Tipuna, note- mea he nui o ratau Waka me o ratau Whare korero. Ina hoki ko enei Whare o tatou Ti- puna ko Tupapakurau, ko Rahiriterangi, ko Mairerangi, ko Uru, ko Ngangana. Waihoki ko aku whakahe i "puta mai i roto i enei Whare. Kaati tena. Mo nga Waka e tika ana tenei ki e rua enei Waka a Horouta a Taakitimu, ki enei o tatau Tipuna kotahi tonu tenei Waka, ko Taakitimu ake, ko nga tangata o runga, ko Ruawharo, ko Tupai, ko Tangaroa, ko Ro- ngokako, ko Tamatea, ko Pawa, ko Poura- ngahua, ko Kanoa, ko Paeaki, ko Matuato- nga. No te hokinga ki te tiki Kumara ka noho iho a Paurangahu raua ko tana Wahine ko Kanio. Mo tenei ki no Whakataane a Horouta, e he ana tera korero, engari a te Aratawha no Whakataane tena Waka, ko te Waka tena o Tamakihikurangi i hoe ai ki Hawaiki. Ko te tau o taua Waka penei:—Whanana- u ake e mata Teirihia ki te hau no tu mure- whenua rotowhenua tutawake turanga mao- mao ka tokia mehe huki toto e ara e Tita- pu e ara e Mare e ara e Tamakihikurangi. Anei ake te roanga. Kaati mo te whakaatu mo te hui o te Whare o to tatau Tipuna o Tamanuhiri, ka- ore aku kupu mehemea hoki kaore aku raru- raru ka tae atu ahau, notemea na Tamanu- hiri ahau. Ko Tamanuhiri ka moe ia Hinenui. " Tokanui ka moe ia Ruapueru. " Papauma ka moe ia Rakaihikuroa. " Takapau ka moe ia Rahui. " Hinemoa ka moe ia Tupurupuru. " Te Rangituehu Rakaitekura. Ko Hineiao to mua, ko Tuaka to muri. Na Hineiao Terangitaumaha. Ko Te Huhuti to mua, ko Te Manuitiatoi to muri. Ka moe a te Huhuti ka moe ia Te Whatu- iapiti. Ko Hikawera ka moe ia Te Rangimokai, Ko Huruhuru. Kaati tena. Ka moe a Te Manutiatoi ka moe ia Ta- mateao. Kaati ake nga kupu. E hoa koi hoha koe, na to hoa aroha. Hurae Puketapu.

Whangapoua. Akuhata 15th, 1900. HE PANUITANGA. He panuitanga tenei ki nga tangata katoa o roto i nga wahanga e 8 o roto i nga motu e rua i Aotearoa me te Waipounamu, ki nga Taane me nga Wahine o te Iwi Maori, kia rongo mai koutou kia mohio hoki, kua wha- kahaua mai ahau e te Runanga o te Parema- ta o te Kotahitanga o te Iwi Maori o Niu Tireni, i tu nei ki Rotorua i te 15 onga ra o Maehe 1900, kia panuitia ano e au te ra, te Marama te tau, hei Pootitanga Mema, Tane Wahine mo te Runanga o taua Paremata, na runga i taua whakahau i tukua atu ai e au kia panuitia e a tatau Nupepa, e te "Tiu- piri" e "Te Puke Ki Hikurangi" me te "Pi- pi Wharauroa," koia tenei kei te 10 o nga ra o Tihema 1900, te ra whakaaringa i nga Ingoa o nga Mema e whakaarohia ana e te Iwi e te Hapu ranei kia tu, ko te ra hei Poti- tanga, mehemea ia ka tautohengia nga Pooti kei te 17 o nga ra o Tihema 1900. I runga i te mea kua panuitia nga Ture i paahitia e te Runanga o te Kotahitanga, i roto i te Pa- remata, hei Ture pooti Mema mo taua Ru- nanga i te tau 1892, me te tau 1893 me te tau 1896 me te tau 1899, na runga i aua panuitanga i aua Ture pooti i maharatia ai kei te mohio nga tangata whakahaere i nga Whare whakaari, me nga tangata whakaha- ere i nga Whare pooti ki aua Ture, kei te mohio hoki te Iwi nui tonu ki nga ritenga pooti Mema o te Paremata o te Koroni, he pera ano hoki tenei. Ko nga takiwa pooti Mema me te toko- mah o nga Mema o ia takiwa, ka tuhia ki raro iho noi, hei mohiotanga mo te katoa. Mema. Rotorua, Maketu, Matata. ... ... ... 14. Taupo me Patea. ... ... ... ... 7. Whakataane me Ohiwa. ... ... ... 4. Opotiki me Tarakeha. ... ... ... 8. Tarakehe ki Potikirua. ... ... ... o. Ruatahuna te Whaiti me Maungapohatu. ... ... ... ... 10. Potikirua, Waiapu, Tawhiti, Maunga. 6. Tawhiti, Maunga, Tokomaru, Uawa me Tokaataiau. ... ... ... ... ... 4. Tokaataiau, Turanga, Paritu. ... ... 4. Paritu, Mahia, Nuhaka, Wairoa me Tiwhanui. ... ... ... ... ... 6. Tiwhanui, Heretaunga, Poroporo. ... 11. Poroporo, Wairarapa, Turakirae. ... 6. Turakirae, Poneke, Porirua, Waikanae. 2. Waikanae, Otaki, Manawatu, Aorangi. 8. Aorangi, Rangitikei, Parewanui me Turakina, Whangaehu. ... ... ... 2. Whangaehu, Putiki, Whanganua katoa. 6. Whanganui, Waitotara, Whenuakura, me Manutahi. ... ... ... ... ... ... 2. Manutahi, Opunake, Tenamu, rae Parihaka, Waitara. ... ... ... ... 2. Waitara, Turangi, Temimi. ... ... 1. Temimi, Mokau, Kawhia, Waikato, me Otorohanga. ... ... ... ... ... 4. Otorohanga, Patetere, Waotu, Aotearoa. 1. Tauranga. ... ••• ... ... ... ... 2. Ohinemuri, Hauraki, Moehau, Haratau- nga, Whangapoua, Karamaene, Whitianga. 4. Akarana, Kaipara, Otamatea, Opanaki. 3. Kua nukuhia ki Opanaki te Whare Wha- kaari. Whangarei, Ngunguru, Whangaruru, Wa- ikare, Karetu, Kaikou, Whaitomotomo, Ta- ngihua, me Waiomia. ... ... ... ... 3. Waima, Omanaia, Whirinaki, me Wai- mamaku. ... ... ... ... ... ... 3. I pooti tenei takiwa i te 9 o nga ra o Noe- ma 1899, ko Hoone Heke tetahi i pootitia ano hoki a Hoone Heke ki te takiwa o Ohae- wai, a kua tuturu a Hoone Heke ki Ohaea- wai, kua watea noa tana tuunga i Waima, koia ka whakahaua atu nei kia pootitia mai ano tetahi tangata hei tu mo taua tuunga o Heke i Waima. Mangamuka, Waihou, ki roto Oikura, me Motukaraka. ... ... ... ... ... ... 2. Waihou, ki waho Whakarapa, Wha- ngape. ... ... ... ... ... ... ... 2. Ahipara, Kaitaia, Awanui, Teaupouri. 4. Kenana, Taupo, Mahinapua, Matauri, Tu- mangonui, Kerikeri. ... ... ... ... 4. Ohaewai, Kaikohe, Mangakahie, Waita- ngi, Terawhiti. ....... ... ... ... 3. Takiwa Pooti Mema Waipounamu. Kaiapoi. Rapaki Pooti Riiwhi. Wairewa, Taumutu, Akaroa. Arowhenua. Waitaki, Waihao, Waimate. Moeraki. Waikouaiti, Purakaunui. Otakou, Taieri, Tekaroro. . Ruapuke, Rakiura. Waihopai, Oraka, Whakaputaputa. Ko nga takiwa i pooti i te 9 o nga ra o Noema 1899, ko Waima, ko Haeawai, ko Ahipara, ko Taupo, toko rima o Taupo Me- ma kaore i pootitia, ko te Heuheu Tukino anake ko te Rerehau Te Heuheu, na konei ka whakahaua atu nei ano kia pootitia mai ano nga tokorima o Taupo me Patea. He mea atu tenei kia koutou e nga Iwi me nga Rangatiratanga o roto i nga takiwa poti, kua whakaaturia i runga ake nei, tena ra e aku Rangatiratanga, pootitia mai o koutou tangata hei Mema mo to koutou Runanga, i roto i to koutou Kotahitanga. Ko te hui o te Kotahitanga a te tau 1901, ka tu ki Whanganui, ko te Marama me te ra he mea tuku atu ma nga Rangatira o Wha- nganui e panui, kia rite ai ki to ratau hiahia, i runga i tenei take, ko nga Mema katoa taa- ne, Wahine ranei e tu ana i te pootitanga a te 10 o nga ra o Tihema 1900, tae atu ki te 17 o nga ra o taua Marama ano, me whaka- pau te kaha kia tae ki Whanganui kei reira whakatakotoria ai nga take, hei mahinga ma koutou kio koutou aroaro, a ka mahi tahi ta- tau i runga i te pai me te rangimarie. H. Mangakahia. Ki "Te Puke,'' ki te "Tiupiri,"kite "Pipi." Tena ra koutou, nga kai whakaatu i nga whakaaro o te tini o te tangata, me nga ma- hi nunui a nga Iwi o te ao, me nga ora me nga mate, a Aitua i waenganui ia matau, i nga Iwi hapai ia koutou, tena koutou me nga Ariki Rangatira awhina arahi i te ora i te kaha i te manawanui, nga Ranga- tira nga Etita, me nga Komiti te kupu ki waenganui ia tatou e 494. H. Mangakahia. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," e hoa tena koe, maau e panui atu tenei panui ki nga waahi e haerea ana e "Te Pake," o nga motu e rua nei, he mea na to tatau Ko- tahitanga. Ki te puta te panuitanga tuatahi ka mutu te nuinga o nga korero, ko enei wa- hi anake e panui tonu. Kei te 10 o Tihema 1900 te ra whakaari kei te 17 o taua mara- ma ano te ra pooti, kei Whanganui te hui o te Kotahitanga a te tau 1901. H. Mangakahia. Kua kite ahau i te Tiupiri No 79 e whaka- tu ana, kua unuhia e Hone Heke te ra ki Whanganui, kua waiho hei te ra a Apirana Ngata kia Ngaati Porou, a te tau e heke iho nei 1901. Etita, kaore ano he whakaatu mai a Ho- ne Heke kia au a Tohi ranei raua ko Ihaka Rerekura, e marama ai taku tuku ki roto i te panui, hei mohiotanga mo te katoa kua tae mai te reta a Apirana kia Paratene Nga- ta, na Paratene Ngata i tuku mai taua reta kia au, e pera ana te kupu, ko te hui o te Kotahitanga kua hoki mai ki Rotorua. Ko te mea e marama ai tenei raruraru, ma Ho- ne Heke raua ko Apirana Ngata e tuka mai he kupu tuturu ki au, e panui tonu ranei e raua te Whenua hei nuinga mo taua hui. H. Mangakahia.

HE RETA MAI NO TE PITOWHAKATETONGA O AWHERIKA.

Ko te reta e whai ake i raro iho nei, he mea, tuhi mai i Mawhekiingi i te 12 o nga ra o Akuhata 1900, ki tona noa i Kereitaone, na Wheria Taare Ritiri, o te Ropu tuawha o Niu Tireni, ara:— Ko matau i naianei 1150 maero te tawhiti atu i Peira i te waahi i tuku atu ai matau i te Moana ki te tuawhenua. T Peira ki Ma- ranatarahe, e 375 maero te tawhiti, i eke atu matau i runga i te Tereina e 52 haora e hae- re ana to matau Tereina katahi ano ka tae, e korero ana etahi mo te puhoi o te Tereina o Kereitaone ki te haere, engari mehemea koe ki te eke ma runga i tenei Tereina era ano koe e mohio ki te mea mama atu o raua ki te haere, ara, ko to Kereitaone; he hanga uaua rawa mo te tangata raua "ko te Hoiho, e 41 tangata ki runga i te taraka kotahi, me nga kahu me nga Tera hoki, e rite ana ki te Pouaka tariini nei te whakapapatanga o nga tangata me nga kahu me nga tera hoki, ko- tahi o matau Hoiho i mate i a matau e haere nei, ko etahi o nga Hoiho i ahua mate hoai- ho i te rureruretanga, kaati i te nui rawa o nga Hoiho ahua mate, whakarerea ana e matau ki muri. I Maranatarahe ki Puruweio e 280 maero te tawhiti, ka haere matau ma te Whenua, i raro i te whakahaere a Kanara Hamawera, ko tona mahi he whakahau ia matau kia ara i te 3 onga haora i te ata, kia taea ai e matau te haere te 15 maero i te ra, kaati i te huri- nga ki tua o te 24 haora katahi ano ka tae matau ki Puruweio me a matau Wekena 12 mau kai me era atu mea hoki na nga Okiha i to mai, moe ai matau i te koraha inga Po kaore he teneti he nui rawa atu te kino o te makariri, no te roanga katahi matau ka waia ki te makariri, engari ko te mea kaore ano i reka kia matau, KO nga Miiti maro, me nga Pihikete maaro hoki e homai ana hei kai ma matau. Notemea ehara i te mea he Maori matau e waiho ai koi ara he ora mo matau. I to matau taenga ki Puruweio ka riro matau ki raro i te whakahaere a Meiha Tei- wiha, katahi matau ka haere ki Whooto-Turi me ia hoki; e o o matau ra ki waho, ka wha- kahaua matau, kia hoki ano ki Puruweio, ka noho matau i reira mo nga ra torutoru nei, i muri mai katahi matau ka neke ki Mawhe- • kiingi, ko te tawhiti e 500 rau maero, e 46 haora e haeretia ana e matau katahi ano ka tae, a he nui te ahuareka o matau, pai ke atu tenei haerenga o matau, i to matau hae- renga mai i Peira ki Maranatarahe, i to ma- tau taenga ki Mawhekiingi kaore i roa, ka whakahaua matau kia haere ki waho, ara, kia haere i te po a tae noa ki te awatea, a, he nui nga mea o matau kua mate rawa atu i te ngoikore i te mea e rua nga ra tuturu e noho ana i runga i te Tereina. I muri mai ka noho matau ki te Parakuihi, e rima o ma- tau haora e whakata ana i reira kia ta o ma-