Pukapuka 3, Nama 17
19001115

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
'[NAMA 17 O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, NOEMA TAITE 15th 1900. Wharangi No. 2] hoki he oranga mo nga Pihopa, mo nga Whare Monaki, kihei i uru te Karakia ki roto ki te Whare Karakia, i te mea kaore ano kia whakatapua e te Pihopa, maana e whakaae te nohoanga o tetahi Minita, ki tetahi Pari- ha, me tona nukuhanga ki tetahi atu waahi, . koia i marara ai te noho o nga Mihita kiia Pariha, kiia Parihi, ko te Pihopa anake ra- tau ko ona hoa mahi kei te Whare Karakia nui o te Pihopatanga. J mua atu i te wa o Eruera, ka takoto nga rohe o nga Pariha ki te Whenua katoa. 13. He nui te whakahonore a etahi o nga Kiingi o tana wa, ki te Pihopa o Roma, he iti ta etahi. I te mea e anga ana a offa ki te hanga i te Whare Karakia i St Albans i ma- tua tae atu ia ki te rapu tikanga i a ia, ko Alfred ia, kihei rawa i pa atu kia ia i te ha- nganga o nga Whare Karakia o "Winchester

o Athelmey," ko nga moni i hoatu e nga Kii- ngi o Ingarangi, ki te Pihopa o Roma, he mea aroha noa na ratau, ehara i te in atako- ha. ki hei te Iwi i pai kia aurara mai te Pi- hopa o Koma ki nga mea o to ratau Haahi- E mau ana ano te reo Ratini i nga Kara- kiatanga, otira he mea whakawhiti ano ki te reo Ingarihi, kia mohiotia ai e te Iwi nga mea e korerotia ana. Na nga Kiingi i mari mai ia Eruera, i timata te tohe i te Iwi kia ura i nga tikanga a te Haahi o Roma, i pe- neitia ai ratau, he mea kia awhinatia ai ra- tau e te Pihopa o Roma. Ko te mutunga tenei o te Upoko III. "Te Puke Ki Hikurangi."

AKU I KITE AI, ME OKU WHAKAARO. Poneke. Morihana Tiriti. Oketopa 28th 1900. I ahau i Poneke nei, ka kite ahau i nga Rangatira o te Motu nei, i haere mai tenei tangata, tenei tangata, i te tai-awhiotanga o to tatau Motu, e huaina nei ko Aotearoa, i haere mai ratau i o ratau Iwi, ma o ratau hapu, a i toku kitenga nei. me te mea he tu- akana he teina, na tu whaea kotahi, ara, te tu me te ahua o te tangata, me te mea he ahua e rite ana, mo tenei wa ahu atu whakamua, tu ke i te ahua o nga wa kaa pahemo, i kite ai ahau nga haore nga noho me te reo e kihi ana, taipara tonu nga reo e rua ki te hamumu. Ko ahua hoki i titiro pouriuri kau ata, he ahua pehea ranei to era atu lwi e noho mai ra i te nuku o te whenua, ara, i o ratau noi kainga, otira no taku kitenga nei, taimaha ana oku whakaaro i te whakamiharo, i ahau ano e whakaaroaro ana ki oku pohehetanga, ka tomo ahau ki tetahi ruuma piriote, ka kite ahau e purei ana ka titiro ahau ki te mohio o to tangata, ki tena purei, tamariki, Kau- matua rite tonu te mohio, ka raruraru ano aku whakaaro, ko te take i raruraru ai ahau he kore noku e mohio ki taua purei katahi, ki te korero Pakeha ku. rua, i au ano e ma- hara ana ki oku kuaretanga, ka tae mai a Mahuta, me ona Iwi e 84 ratau, me ta ratau peene ano, katahi ahau ka whakarongo ki te tangi o tena peene, a, ki taku whakarongo pai atu i te tangi o nga peene i rongo ai ahau. Na runga ienei ahua, no reira ka waihotia nei e ahau hei kaupapa mo aku mahara, mo rangi i tetahi kupu hoou, ara. ko tenei tau ko te tau 1900, e rua nga kore o te whika, i te , "Tiriti o Waitangi," kotahi te kore o te whika, ara, 1810 i reira mai tae mai ki naia- nei, ka 60 tekau tau, kaa kitea e tatau nga hua o te kore tuatahi koia tenei, e ono tekau tan, te roa o te wa i maharakore ai te Iwi ki nga hua o te kore tuatahi, haere aua, na te kore o te 60 tau i arai, ka mutu tena ahua- tanga i kona, me ona tika mo ona hee, me te maoritanga ano hoki. Ka timata i tenei wa te tau 1900, kua rua nga kore o te whika nei, kua nukuhia atu te kaha ki te rau, ina kua rua nga kore, kua timataria i tenei tau, he ahua hoou no te maoritanga, ki runga ki to te Pakehatanga, kua tahangoi nga tikanga o te maori, me te reo ano hoki, me nga tino kupu nunui a te maori kua ngaro haere rawa atu, otira tenei te whika hei titiro nia te hunga whai whaka- aro, ara, ko te 40 tau e heke iho nei, e eke ai ki te 100 tau. mai i te "Tiriti o Waitangi" tau 1840 tae noa ki Le tau 1940, ko nga ta- mariki ka rua tekau tau, ka tutuki pai ratau • ki taua wha tekau, ka tino eke ratau, ki roto i te kaha o te rau tau, ka mahea atu te mao- ritanga o nga tikanga, ano me te kohu e memeha atu aria i runga i nga maunga, ka uru nga tamariki ki roto i te matauranga o te Iwi Pakeha, kua hopukia mai ra e nga Iwi o te ao, o mua atu i a tatau, na tenei whika 1900 o te tau, i whakaatu tona ahua ki te Iwi, tuatahi. (1) ko te Kura mahi aringa, (2) ko te Roia me te Takuta, (3) ko te Minita mo te taha Maori, ma nga Minita o te Haahi, (4) ko te whakakotahitanga o nga Iwi Maori o nga motu o Hawaiki, ki Niu Tireni, (5) ko te Kiingi, (6) ko te ture Kaunihera whenua, (7) ko te tura Kaunihera marae, enei katoa i puta mai i roto i tenei whika o te tau, tutaki katoa enei ahua i tenei ra, pono tonu ki to kupu, he tau no te whanautanga hooutanga i raro i te mohiotanga, ara, te matauranga me nga tikanga nunui o te Iwi Pakeha. Kua korikori nga wheua i roto i te putu 1d tona hononga ki tona hononga, kei te wha- kakarapiti nga uaua, kua tupu nga kiko, kua totoro te kiri hei taupoki mo te tinana, ka pupuhi nga hau, ka oho te manawa, ka wha- kakiia nga uaua ki te toto, ka ara katoa nga wheua ki runga he mea tinana, a, ka wairua ora te tangata, waihoki no tenei ra kua kapiti nga Iwi Maori, kua tinana kotahi, kua tu kei runga. Tera pea te tangata e mea mai, e ta kotahi ra te wheua kaore i hoki mai ki tona hono- nga, ko te Whiti raua ko Tohu, e pai ana ano, otira kia marama ano, kaore rawa he wheua i ngaro atu i tona tinana, he makawe ranei, ahakoa i whati te wheua kaore i ngaro, ko tena ahua ia te Whiti me Tohu, he mahi na te matauranga, hei whakapohehe i te ti- nana, ara, i te whakakotahitanga, i raro i te tikanga kotahi, kua hopu noa atu raua i te- nei ahua o te Iwi Pakeha, tirohia atu koia i te ahua o nga hua, ma nga hua hoki ka mohiotia ai te rakau. Kei te hea aronga te noho a te Whiti ma, te tu a nga whare, no hea te parani, ura te ahua he aha nga harakeke i houngia ai nga pakitara, he aha nga toetoe i hipokina ai a runga he tatau pehea nga tatau, he ahua pe- hea nga mea o roto, me ona ahua kai katoa? he aha te mea e whakapukaitia maina e te Iwi ki o raua aroaro i te marama, i te tau? i te tau? rua tenei e marama ai, kua hono ka- toa nga wheua ki tona tinana, ko te matau- ranga ia me te whakaaro kore, kei roto ena i nga kokinga o te hinengaro e mahi aua, kaati ake enei kupu. No tenei ra i to 23 Oketopa 1900 i tutuki ai nga mahi o nga Pire e rua, nga wawaha- nga mo nga Kaunihera whenua, me nga Ka- unihera marae, o nga lwi Maori o Aotearoa. Ko nga wawahanga o nga Kaunihera ma- rae, puta noa te motu nei, me nga Ingoa ano o ia Kaunihera, timata i Turakirae rere tonu i Tararua mau atu ki Ruahine, ka whati ki Nohiwuru, ka whati rere tika ki te moana, ara, ki te Wainui tona Ingoa ko Rongokako Kaunihera. Timata i te Nohiwuru, rere tonu i Ruahine whiti tonu i Taruarau Tarawera Rangitaiki, ka whati te matapuna o te Waiau, ka whati rere tika kite moana, ara. ki Waikari, ko Tamatea Kaunihera tena. Timata i te kauru o te Waiau rere tika ki te kauru o Ruakituri, ka whati ka rere tika kite moana, ara, ki te Paritu ko Kahungunu Kaunihera tena. Timata i Ruakituri rere atu ki te kauru o Motu, ka rere ki te kauru o Tunapahore, ka whati kite moana, ara, ki Tawhiti, ko Taki- timu Kaunihera tena. Timata i te kauru o motu ka rere whaka- raro, ka tapahi ki te moana, ara, te taha Ha- uauru o Tunapahore, ko Horouta Kaunihera tena. Timata i Rangitaiki rere tika ki Karatia, ka puta kite moana, ara, ki Matata ko Mata- tua Kaunihera tena. Otira tera ano te nuinga o nga roherohe- nga, o ia Kaunihera, a tena e taea te whaka- huahua nga Ingoa i konei a tena hoki ka puta, i roto i te Kahiti, koia tenei nga Ingoa, KO te Arawa Kaunihera, ko Maniapoto Kau- nihera, ko Tongariro Kaunihera, ko Taranaki Kaunihera, ko Whanganui Kaunihera, ko Kurahaupo Kaunihera, ko Raukawa Kaunihe- ra, ko Waikato Kaunihera, ko Ngatiwhatua Kaunihera, Wairoa Kaunihera, Whangarei Kaunihera, Hoanga Kaunihera, Tokerau Ka- unihera, Mongonui Kaunihera, hui katoa nga Kaunihera kai te rua tekau, ina wawahia to Waikato takiwa. Ko nga wawahanga mo nga Kaunihera whenua, e whitu wahanga, No 1 Tokerau, 2 Waikato, 8 Maniapoto, Tuwharetoa, 4 Wai- ariki, 5 Tai-Rawhiti, O Te Ikaroa-a-maui, 7 Aotea, ko nga Ingoa tonu tenei o aua Kau- nihera, a tera e whakaaturia i roto i te Ka- hiti, hei mohiotanga mo nga Iwi, kaati tenei waahi i konei. No te 25 ka hoki a Mahuta me ona lwi, no te 27 ka hoki nga Iwi o te Tai-Hauauru, mo ' te Tai-Rawhiti. No te wiki whakainu tunga o Hepetema nei i haere ai te Kawana, ki nga motu o Hawaiki, ki te kawe atu i te kupu whakaae o te wha- kakotahitanga o aua moutere, me te whiti hoki ki Niu Tireni, a ki te whakaaro tena e kohikohia nga Iwi Maori o konei, hei haere ki te whakawhanaunga ki era o te lwi Maori; i mahue atu ra ki reira, i nga tau maha kua pahemo, me nga tini whakapaparanga, i wehea mai ai tatau, he ra whakamiharo rawa tenei ki te hunga kua moe, ara, ko a ratau i • tumanako ai kia kite, na tatau i kite. He mea whakamiharo hoki te Kotahita- nga o tatau Mema i tenei ra, i tutaki ai nga hiahia kua timataria i nga tau kaa pahemo. he mea whakamiharo ano te eketanga o to koutou whanaunga o Timi Kara, ki runga o. te tuanui o te whare, he ahakoa ehara i a tatau a ia i hapai, i tae ai ki reira, engari na te Iwi Pakeha, otira titiro tonu" mai a ia kia tatau i roto i te pawa ara i ta auahi, a, ko tana kaupapa i whakatakoto ai i tenei tau, hei pai mo tatau i takahia e te Iwi, whaka- hokia ana ki te kaupapa u, o te tau 1899, he ahakoa i te Pire Kiore, ko te kupu tenei ho- pukia mahia koia tenei te uaua, me te toto o te iwi Pakeha, i maringi mai i roto i ona marae, ka tupu ki te nui ki te ora, haunga hoki te Pire whenua kei te hunga e whanui ana te whenua te painga o tena ma ratau e mihi, otira ko te painga nai kua pa mai ki te hunga paku te whenua, ko te kupu rahui hei tohu i tona iti whenua, he ahakoa kia mata- tu te ngakau, wherahia te kapunga o te ringa, kaati me whakapuku, kei te mohio tatau ma te rahurahu o te ringa ki te oneone ka ora te tangata, ki te mangere ka matu, ka rawa- kore, mo tatau nei mo te hunga iti enei kupu, kati pea i konei, ma ko Mohi i runga i te maunga i whakatirohia ki Kenana, a ko tatau te hunga kua eke nga tau ki te ono tekau, ki te whitu tekau, ehara i te hanga te rereke- tanga, otira i te maunga o tenei ra i ahau, me te mea tonu nei ko aku kanohi ake nei ano oku whakaaro, e titiro atu ana ki nga hua o nga tau e wha tekau, e kore nei e taea atu e toku kaha, ara, e toku ora i tenei ao ina mei koru nga wa hei tohutou mai i ahau, penei kua kopikopi kau oku mahara i roto, He ahakoa ehara i nga kupu te hee, engari he pakanga tawhito ua to mohiotanga, me te maharakore, no te orokohanganga rano o te ao, kaati pea i konei nga kupu, hoi wha- kaaraara kau ake i te pa. Na Ihaia Hatana.

Taueru. Oketopa 11 th 1900. Te Ohaki Te Mohio-tanga. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" tena koe, kia ora i roto i te tau o to tatau Ariki Amine. He panuitanga tuarua tenei kia mohio ai nga Hapu me nga Iwi, o te takiwa- o te rohe potae o Wairarapa, me nga Hapu o waho atu i tenei karangatanga, ko matau ko enei Hapu ko Ngaitumapuhiarangi me Ngai te-Ao-wheuru, e whakaae tuturu ana matau ki ta matau panui, o te 8 o nga ra o Pepueri, tau 1900 kia whakakorea atu taua, kai i roto i o matau takiwa, i roto hoki i o matau mangai, ara, te Wai whakahaurangi, i runga i taua panui a matau kaore he Ture i whakaturia e matau me te whakaatu i o ma- tau ingoa kia mohio ai nga Hapu o waho atu i a matau, i runga i te whakaaro e whakaae tuturu ana te tangata, kia neke ake ai hei whare tapu i roto i a te Karaiti, me te wha- kamarama a taua panui ki te hunga o waho, kia kaua e homai taua wai, hei mutunga mo to raua aroha, ina kite raua i te taha o te Paparakauta, ki taku whakaaro pai ke atu tu hunga o waho, i roto i tenei karangatanga, ko te hunga i ana ana nei taua panui, kua ripeka tuaruatia o ratau ingoa me o ratau arero e ratau ano, (tuatahi) ki te kitea tetahi o matau e te hunga o waho e inu Waipiro ana, me whakaata kia Tuhua ma te Hahi e whakaaro taua tangata aua tangata ranei, (tuarua) kaua hei haute mai te hunga o waho, me te hunga o roto ina kite raua ia raua i te Paparakauta, ki te kitea e te kai tirotiro o te Hahi, ka hamenetia raua ki te Ture kia mohiotia ai na wai raua i tono ki te kai Wai- piro, ki te mau i te Ture ho waho te hee ka. painatia ki ta te Ture i pai ai, (tuatoru) ko