Pukapuka 3, Nama 18
19001130

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 18. O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, NOEMA PARAIRE 30th 1900. Wharangi No. 2] whakahe nga whakatika ranei, nga whaka- tikatika ranei, kia wawe tenei take te tatu ki raro. E nga Iwi tena ra koutou, ''Te Puke" tena koe, me ou Ariki arahi katoa. H. Mangakahia.

Whangapoua. Noema 3, 1900. Ki te Etita o "Te Puke" me panui tenei. I kite ahau i roto i "Te Puke mo te Tiu- piri" o whakaatu ana kua pa tetahi Aitua nui kia. te Whakatohea i te takiwa o Opotiki, tekau 10 nga tamariki kua mate i tahuri ki te moana, e whakawhiti ana ratau ki te kura mate katoa. He nui te pouri me te mamae, me te aroha o toku ngakau, i toku kitenga i te whakaaturanga a aua Nupepa i tenei Ai- tua, i runga hoki i te mate o te Iwi kotahi, o te motu kotahi, o te reo kotahi, o te kiri kotahi, i ranga hoki i te whakakotahitanga o te lwi Maori hei mea kotahi. Koia ahau ka tuku atu nei i aku mihi me aku tangi aroha, hei whakaputa atu i tooku mamaetanga ki nga matua o nga tamariki, me te Iwi nui tonu ; te Whakatohea Ngai- tai te Vhanau-a-Apanui. E Kui ma; E Koro ma, te Iwi tena ra koutou nga morehu Aitua o tena wahi o tatau; Tena koutou e noho mai na i roto i te poari i te pawera i te koingo i te tumatatenga, i te ruuha, i te taimaha i te mamae, e kore o taea te korero mo a koutou nei taonga i whakatupu ai mo te ao, kua tangohia hohorotia e Aitua, ma- hue noa te tau o te ate o nga matua kia puare ana ; Hei kona ra koutou whakamau atu ai te titiro ki te moana, ki te ara i haere atu ai te ope kahurangi kua wehe atu na ratau i a koutou ta te po tana riri, hei ma- mae mo te ao ; he ahakoa e aku whanaunga kia maia kia manawanui, ko reira ano hoki te katoa. Haere ra e Koro ma, te whanau wehe atu i o koutou matua i o koutou marae kainga, i te Iwi hoki; me inihi atu me poroporoaki utu koutou e au i runga i to kare o nga wai, kei reira nui koutou e tapuke ana, haere aope atu koutou ki te wahi kua tae na koutou. Haere i runga i nga take i Aitua ai kou- tou, kei a koutou ranei te hee, kei a wai ranei, e mohiotia ana o te katoa he Aitua kei nga Awa whakawhiti. Takoto mai ra e Koro ma i roto i tena urupa, he urupa tawhito ano no to wa i a Noa, he mano nga mano tangata i tapukena 1d tena urupa, i te wa i a Mohi, i te moana whero, he mano nga mano tangata i tapukena ki rona urupa. I te ra kangia i te ra toorua, i to moana waipu, i te whakaware aui a Whena, he mano te tangata i tapukena ki tona urupa, i te whakaware a to koutou Tipuna a Nga- toroirangi ko Maikukutea, ka tapukena te tini o Manaio, ki roto i te moana, kua tapu- kena mai na koutou ki roto. Ko nga huarahi tena o te mate o te tanga- ta i whakataukitia e o koutou Tipuna, he pa tahoro "he whare wera ki uta, he waka ta- huri ki te moana" kua haere atu na koutou i tetahi o enei huarahi pouri ; Haere ra ki to koutou Matua i te rangi, kua rite noa atu koutou mo te ra o te whakaoranga, e okioki ai nga wairua me te haringa nui whaka- harahara. Kia mahara ki o koutou matua i mahue i a koutou i te ao nei, Inoia kia whakamarietia o ratau ngakau e mamae nei mo koutou. Te lwi e Kui ma, e Koro ma, tena ra kou- tou me o tatau Aitua. H. Mangakahia.

Takurua Matenepara. Noema 19th, 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" • tena koutou, tenei kua hoki mai au i Poneke i runga i nga mahi mo te Motu nei, i wae- nganui o nga Iwi i tae mai nei ki Poneke, e whakarongo ana lu te tangi mai o te reo i waenganui o te huihuinga tangata, no reira . ka pakara nui te matauranga o te tangata ki waho, i runga i te reo kotahi me nga whaka- ritenga kotahi, kaati he nui te whakamoemiti o tooku ngakau kia Apirana Ngata, mo tona kaha ki te whakamarama mai ki te Iwi, inga tikanga o nga Pire i paahitia nei hei Ture, no reira te Tai Rawhiti kaore he korero, ka waiho atu maana katoa nga korero. Kaati e te Iwi kua rite pea nga hiahia o te tangata o te taane o te Wahine, i wawata ai i nga tau ka hori nei ki muri, kia paahitia mai he Tu- re, no tenei tau ka paahitia he Ture, kua oti te Pire Marae te Pire Whenua. Heoi te mahi nui kei te toe ko nga tohutohu mo aua Ture mo ia rarangi mo ia rarangi, kaati kia tukua rano ki roto i te Kahiti katahi ka kite nga Iwi, ko te mea tuatahi kia tae ki nga Minita a te Kawanatanga katahi ka tuku kia taia, kaati kei te haere marire, heoi ano te mahi i naianei he tatari, kaati tena. No te 12 o te Marama nei ka tae au ki Po- noke mooku raruraru ano, i reira ka rongo au kia Hoone Heke raua ko Apirana, kua puta a Waikato ki waho o nga Pire i paahitia nei, ka hoki ano a Waikato ki te ritenga Ma- ori rano noho mai ai, ko te hui ka tu ki Wa- ahi waahi o Hanatere, a te o onga ra o Tihe- ma, ko te ritenga o taua hui he whakarereke i nga robe mo nga takiwa o Waikato, hei tuunga mo nga Kaunihera, o taua takiwa, heoi i runga i ta matau whiriwhiringa oti iho te kupu me tuku atu tetahi reta kia Ngaati Maniapoto, kia noho -mahara ki taua hui a Waikato, a, kua tukua atu te reta kia ratau, tetahi o nga kupu i reira ko te hui ki Roto- rua a te Kotahitanga, ka ahu mai tera kapu ki au, kia noho mahara au ki taua hui, kaati kaore ano au i whakautu i taua kupu, tera pea kei te putanga onga panui ka mohio au ki taaku kupu tuturu ake, otira ka whakaa- turia ano e aa taaku haere ki reira, kaati tena. E te Iwi koi te haere mai nga ra e kori ai te tinana o te Iwi Maori, ki te whakahaere i nga mahi mo enei Ture ka oti nei te paahi mai e te Whare, ko tenei e nga Wahine kua •rite pea nga wawata a o tatau ngakau, i roto i nga tau ka hori nei tae mai ki tenei tau, ko te whakaaro ia o nga Iwi e hapai ana i le Kotahitanga i runga i nga Motu e rua nei, he kawe i te Mana Motu-hake ki Ingarangi, . ma te Paremata o reira e mahi mai he Ture mo tatau, kaati na te puka, na te hemanawa, noa iho o te ngakau hia paahitia mai he Tu- re e te Kawanatanga mo te Iwi Maori. Ka parau noa ake nga morehu Kaumatua o ru- nga i nga Motu e rua nei, nga taane me nga Wahine i hui mai nei i te tuunga o te Kota- hitanga ki konei, ko te mihi kia te Kuini, i ma rototia mai i reira enei Ture ka oti nei te paahi hei Ture mo te lwi Maori, no reira ka mihi taku ngakau ki oku hoa Wahine, ia matau e tutahi aua i waenganui i nga Iwi, i te tuunga o te Kotahitanga ki konei, e korero ana i o matau nei whakaaro, ko nga Iwi ka- ore e mohio ki te tu o te Wahine ki te korero kanui te whakahawea mai o te ngakau o nga taane, otira ko te Tai Rawhiti i tino hapai nui i ona Komiti Wahine, kaore e araitia nga hiahia onga Wahine ki te korero. Waiata. Hine-pare Hine-pare kiipitia ai to Whenua koi ai he ara uhinga mai mo te Kawana S hinawa, aua hiki te to, takiri takiri. Na Hinehauone 1 te haerenga o te mihi ko taana Waiata tenei:— Taku ripene pai e kakapa haere am ra i aku tau whaka-hingahinga, i taku te mania i tiawhe te hua nawa, aua hiki te to takiri takiri. Ko enei mahi he wawata na te ngakau, heoi ra kua tupono mai ki mua i o tatau aroaro i tenei tau, he ahakoa e hoa ma kotahi i taka kotahi i mau, naaku i kawe to tatau nei ahua ki roto i te Whare e tu mai ra ki waenganui i nga Iwi nunui o te Motu nei, i tetahi ra ka hai matau ki te Paremata, i muri o te paahitanga o nga Ture nei, kua mutu te Paremata ko te take e haere ana kia kite i te Pirimia mo nga rohe takiwa e te Motu nei, ka uru matau ki roto i tetahi onga, ruuma nui o te Paremata ka tatari ki te Pi- rimia, ka roa matau e noho ana ka puta mai te Pirimia, te mea tuatahi i mahia mai e ia he pukapuka, haehaetia ana e ia kia pakupaku ka tuhituhia a runga katahi ka whaona ki roto i te potae, kei te matakitaki atu nga Iwi nei, ko au nei kei te rapu noa atu he aha ra tera mahi a te Pirimia, ka mutu ka karangu mai kia au kia haere atu, ka ki mai te Kai- whakamaori me tango e au aua pukapuka, naaku i tango tango, ko nga wawahanga o te Motu nei, ko te Tai Hauauru he nama (1) ko te Tai Rawhiti he nama (2) ko waenganui o te Motu nei he nama (3) ko te takiwa kia Ngapuhi he nama (4,) ka mutu katahi ano ka korero, ka puta i reira nga tautohetohe a nga Iwi o te Tai-whakararo o te Hauauru, ko Henare Kaihau e tohe ana kia kotahi he rohe takiwa Kaunihera mo Waikato mo Ngaati Maniapoto mo Ngaati Tuwharetoa, kaore i whakaaetia te kupu a Kaihau e Ngati Maniapoto e Tuwharetoa, i kite ano i te pa- keke o Kaihau ki taua kupu, otira ko te lwi tera nana i whakaae te Pire a te Pirimia, i te tuatahi tonu, ko nga Iwi katoa i hui mai nei ki Poneke i runga ko i ta Timi Kara Pi- re e whakatikatika ana, ohorere te putanga mai o ta te Pirimia Pire, ka rongo matau kua whakaae a Waikato e 800 tangata naana i paahi te Pire a te Pirimia mo nga whakatika- tika a Waikato, heoi ka mahue ta Timi i nga Iwi nei, ka eke ki ta te Pirimia whakatika- tika ai, ko tenei kaore au i te mohio he aha ra te take o Waikato i puta ai ki waho, otira ko ratau ano pea kei te mohio. Hei konei mutu ai aku kupu mo tenei wa. Heoi tena koutou. Niniwa Ki Te Rangi:

Kauangaroa waahi o Whangaehu. Hepetema 11th, 1900. Haere atu ra e taku reta aroha, i runga i te taumarumarutanga o te ngakau pouri, me te ngakau mamae, ki tetahi Aitua i pa ki te- tahi Kaumatua, o to matau takiwa, i ohorere tonu taua mate, e 2 nga rangi Ka mate tenei Kaumatua, ara, a Haami Teriaka, kuti tena. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," o hoa tena koe me to tatau Kaumatua me Ta- mahau Mahupuku, katoa koutou nga kai- whakahaere i to tatau Waka, ma te Atua koutou katoa e tiaki e whakakaha. Kia ora kia ora. Katahi ka piki atu, me timata atu taku korero i to matau haerenga atu i Kauangaroa nei. I te ata o te Wiki o te Marama nei i te 9 onga ra o Hepetema 1900, ka haere ta ma- tau uhunga, koia tenei nga Hapa. Nga-Wa- iriki, Ngaati Apa, Te Arawa, Te Urewera, Te Whakatohea. Ko te mamao o te waahi e haeroa nei e 38 Maero. I te 8 onga haora ka haere ko au ko Wora Puhaki, i te hapahi o te 10 ka haere atu au, 10 Maero ka mau i au etahi, ka haere atu nei matau ko enei, ka tae ki to kainga i Mangawhero, ko te nuinga o matau i ma te puiti, rokohanga atu kua kare nga wai ki runga ki te rau o te Whiro, hei aha kaore i whakaarohia ake, e pirangi ana kia mau o matau Pakeke, ka karanga mai a Matiu Pirihira heoi taku e mea ana ko koutou tena ko au ko te aranga taku Pone, pena me te Waka e rere ana i te au, wera, ka mea atu haere atu tatau katoa i runga i te Ingoa o te Atua, naana nei i whakawhiti atu te Iwi o Iharaira i te Moana whero, heoi ano ko Kei- na rawa i te tuatahi, ruku tonui atu te hoiho puea rawa atu kua whiti man mai ko te Pone o te maia nei. mehemea koe he punga e pa- ngaia haeretia ana e te ia, ko te Pone o taua tamaiti rite tonu ki te Tia, na te kore Maire i kiia ai he hoiho, ka tae ki o Ngarue ka ki- tea i reira te Pone nei, kua. haere i te haerea te Tia, he pari tena mo te mea ano e haere ana i te waahi tika, rawe atu hoki te rain o runga o iaua Pone, ki taku mohio kai wae- nganui o te 3 putu me te 4 putu te ikeike o taua Pone, ka maa ia matau o matau Kau- matua ki Le Karo waahi o Mangawhero, ka tae matau ki te Wetaweta kai tua te ope nei, ka tu ra te hoiho o te Hina Paewai, patu noa patu noa kore kau ake e haere, wera, ka ki atu kauaka hei patupatua, roa rawa ka ki mai te autaia nei, me tiki nga Kipa ia Keina ka homai e Matiu nga Kipa, tena whakamaua tena werohia ehara kua haere, roa rawa e haere ana kua tu ano te hoiho o te autaia nei, katahi ka karanga atu kia Ruka, ha e tama ka tu ra te hoiho nei kua kata a Ruka, ka huihui katoa matau, roa rawa katahi ma- tau ka haere, katahi te maia nei ka karanga mai ko te Atua to tatau hoa haere, maana tatau tahi e kawe tahi atu ki te kainga, ka tae ki Otoko he pa nui tera, no nga tangata o Mangawhero, kotahi te timokumoku i toe iho ki te kainga ko Kero te Ingoa, tuku tonu te tamariki ki raro kua uru 1d roto ki te kiti- ni, kua tae te Kaumatua nei ki te tiki wai, uta tonu e 3 pire ti, e 2 paera miiti, ka kara- nga mai o matau Kaumatua haere mai e ta ma, hei aha ma te tamariki i te kawenga ake a te hiakai, ka toe nga Maero e 4, haere atu nga Kaumatua, ka rautu ta matau kai ka riro ki te whai inga Kaumatua, kino atu te rori nei, hei aha ma te tamariki, ka tata ki te kainga ka pa te poroporoaki a Paora, toku papa haere atu ra, haere atu ra, tua ruatia, ka tae mai te kaitiaki o te kainga a Rangi Kawheka, tai hoa e haere kai te raruraru ki te ope o Karioi waahi o Murimotu, roa rawa ka pa te powhiri a te tiaki whenua, e 3 tiini te mamao mai i te takotoranga o te Tupapa- ku ka mau ra i reira te mahi nei a te Wahi- ne ki te maemae, koia tenei ta ratau mae- mae:— Kaahu taku puta ko te ana e tutaki, ko te