Pukapuka 3, Nama 3
19000330

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 

[NAMA 3, O TE TAU 3]____TE PUKE KI HIKURANGI MAEHE HATAREI 31st 1900._____[Wharangi No. 21 E aku hoa Taane, Wahine, te iti, me te rahi, kia ora tahi tatau i roto i te aroha o te hunga kua moe i roto i te Ariki. E whaka- ata ana ahau i konei kua eke te tumanako a o tatau Kaumatua Rangatira ka ngaro ake nei, no tenei tan i tino eke ai to tatau, hoa i Honore a-Timi Kara Minita mo te taha mao- ri, ki runga i te kurupae whakamutunga iho o te arawhata, he tanga Maori-no Niu Ti- reni, he whanaunga tonu no tatau, kua tino marama te takahi o nga waewae o tenei Ka- wanatanga, ara, te waewae maui ki te Iwi Pakeha, te waewae matau ki runga ki te Iwi Maori, be mea na nga Rangatira ka ngaro ake nei ki te po, ehara i te hua o a tatau nei matauranga e ngaki nei, engari no roto i a ratau nei tikanga i pakanga ai ki nga Kawanata- nga o mua, kua awhinatia e tenei Kawanata- nga e tu nei, naana nei koutou i tango hei hoa mahi-tahi mona, i roto i te Paremata nui o te Koroni, mo runga i nga tikanga e pa ana ki te Iwi Maori, e mau mai ra o koutou Ingo- a i roto i nga Paipera, o te Paremata nui o Niu Tireni, no reira e aku hoa kua eke nei to koutou whanaunga ki te kurupae whaka- mutunga iho o te arawhata, ko toku whaka- aro tenei, kia manaaki tatau i a ia, kia tua-- whakaiti, kaati te Pongaa-ihu takiri, no tatau tenei Kawanatanga, me tenei tangata, no nga, tangata tua-iti, kai te mohio tonu tatau ki nga Kawanatanga o mua, he Kawanata- nga Rangatira, kaore rawa koa tou e tukua atu kia mahi tahi, me ratau kaore ano hoki e tukua mai etahi tikanga e pa ans ki te Iwi Maori kia tirotiro tahi, kore rawa atu kia iti, no reira ahau i ki ai i konei, kia whakaiti ta- tau i raro i te Minita Maori me o tatau Me- ma kua tu nei, kia pai kia mahaki te ngakau kia manawanui, e taea ai e tatau te tomo ra te kuwaha whaiti, ki hei nei i rite mai mo tatau, i runga i tenei ara i te ngakau whaka- iti, notemea kua riro mai ia tatau te kii o te Tatau, e uru ai tatau ki roto, e riro mai ai nga mea ano e rite ana mo a tatau nei mea, otira ki te haere tatau i runga i a tatau ma- hara e taupatupatu nei kia tatau ano, e hoa ma, ka pupuhi kau o tatau tinana, e kore e uru atu ki roto o te Tatau, e kore ano hoki . tatau e kite i nga taonga, me nga painga o i" roto, e tumanakotia nei e tatau i nga wa ka- toa, kaati pea te whakapupuni i o tatau tina- na, ki o koutou mohiotanga, kei puare kau te Tatau i ta tatau kii, ko te uru e kore rawa e uru atu ki roto, kai te mohio tatau ki nga huarahi waingohia, ne mea miri te hika ka paare te Tatau, he mea whakate te whewhe ka rere te nganga ki waho. • Pai ke ki ahau me mate tatau ki raro i te- nei kupu, ara, i te whakaiti, he ahakoa to koutou tetere, he tetere i roto i te aho nohi- nohi o te paru, koia ia, ko te tangata e wha- kakake ana ka whakaitia, ko te tangata e whakaiti ana, ka whakahirangia, pai rawa tenei hei weeti mo tatau. Hei konei mutu ai. Na to hoa I. Hutana. Waipawa Pepuere 17th 1900.

Pamoana Kura Maori. Koriniti Taite. 29/ 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" Tena ra koe he mea atu tena kia koe kia panuitia atu enei korero e whai ake nei i na pai koe. I ue 1 o nga haora o tenei rangi ka tae mai te Popa ki Koriniti, ki te uiui ite matauranga o nga Tamariki o te Pamoana. Kura, i mua atu o te taenga mai o te Popa. ka mahia e nga Tamariki o te Kura a roto i te Whare Kura, ki te Putiputi, ki te rau Ni- kau me era atu rakau o te ngahere, tae atu ki te rori haerenga atu ki te Whare Kura, me te mau hoki o nga tamariki i o ratau kahu pai, ko Pamoana Haki i waho mai o te Whare Kura e iri ana ara e puhipuhia aha e te hau, i te mea e haere mai ana te Popa, me te Iwi nui o Ngaati Pamoana ki te Wha- re kura, ka rima tiini pea te mamao mai o te Popa i te Whare kura, ka waiputia mai e nga tamariki o te kura e rua waiputanga mai ka- mutu, ka whakatutu hoia nga tamariki, e 81 no te tatanga mai o te Popa, ka ta maro nga tamariki kaore e korikori e 5 iari te mamao atu o te Popa i nga tamariki-o te kura. ka tu mai ia ki te mihi ki nga tamariki, he roa ia e korero ana e whakapai, ana ki te tu me te a- hua Rangatira o nga tamariki me te kore e paruparu, me te ki ano te Popa he nui rawa nga tamariki Maori e kitea;ana e ia i etahi kainga maori kaore nei he kura, e haere ana i roto i te paruparu, kaore i te. rite ki enei ta- mariki e tirohia ake nei e tatou te ahuareka mai ki te titiro atu i te mutunga o nga kore- ) ro a te Popa, ka haere ia ki te kai i te 2 6 nga haora ka whakataki hoia ano nga tamariki he haawhe haora, ka mutu ka ki te Popa ka > homai e ia te tohu Whetu (star)hei maaka mo te pai o te whakatutu a nga tamariki o te Pamoana kura, i muri o tena ka wha- kawaiatatia nga tamariki e te Popa, homai aria ano taua tohu (star) mo te pai o nga wa- iata Pakeha, me te tika o nga rangi, me te tika o nga kupu o nga waiata, i muri o tena he korero pukapuka Ingarihi, he korero Ma- pi, te mahi a nga tamariki, ka mutu i te 9 o nga haora i te ata o te Paraire ka timata te uiui a te Popa i nga tamariki tae noa ki te 10 o nga haora i te po katahi ka mutu, ko nga tamariki i uiuia i te tuatahi o nga ma- tauranga o te kura e 26, tekau mawha nga tamariki i paahitia te 12 kaore i pahitia to- korua nga tamariki i eke ki te tohu Whetu (star)ko Tamawhiro, ko . Eruera Tangaroa, ara, he 7 to raua nama, ko nga tamariki i uiuia i te 2 e nga matauranga e 55, e 45, i pahitia te 10, kaore i pahitia, ko nga tama- riki Wahine i eke ki te tohu Wheta, ara, (star)ko Ita Pokiha, ko Rangihikitia, he 8 to . •-• raua maaka, ko te nuinga kai raro i enei nama, ko nga tamariki Taane i eke ki te to- hu Whetu, ko Tuka Peni, ko Nikorima Po- kiha, ko Pita Petaera, ko Kaporere, ko Pe- tera Kerei, ko Wiari Porokoru, ara he (8½) to ratau nama, ko te nuinga kei raro i enei, ka hui katoa nga tamariki o te Pamoana, kura i pahitia i tenei tau e 59 e 22, kaore i pahitia e te Popa, i mua atu o te taenga mai o te Popa, ka tukua mai e te Kawanatanga e- tahi taonga ma nga tamariki matau o te kura e rua nga paki takotoranga pukapuka, kotahi te Teki he Hiriwa a runga, kotahi te Pene Ingiki, ko te nama 1 o nga paaka i a Tuka Peni, ko te nama 2 o nga Paka ia Pita Peta- era. ko te Teki ia Nikorima Pokiha, ko te Pene Ingiki i a Tuu Potaka, ka 6 nga tau o tenei tamaiti, he nui rawa te ahuareka o nga tamariki o te kura i te taenga mai o te Popa, ko te maaka o te Pamoana i tenei tau 402½, te kupu a te Popa kaore ano he kura Maori i eke ki tenei maaka, ko te. maaka o Rangitukia kura i te tau i mahue ake nei . 342, kaore ano. i mohiotia i tenei tau, kaore ano hoki te Popa i tae ki reira, ko te maaka o te Pamoana i te tau i mahue ake nei 389, ko te kupu a te Popa, ka tonoa e ia tetahi Ha- moniana, ara, Okana, ma nga tamariki o te - Pamoana kura, ki te Kawanatanga tetahi kupu a te Popa, ko Pamoana kura, ka kiia i naianei ko Pamoana Kareti. Heoi ano. Ngarongo Pokiha. He haka monga tamariki o "Te Puke" E kore koutou e waihotia ki raro ka hiki- hikitia ki a tairanga e au.

HE WHAKAHOKI. Waipu, Turakina. Maehe 80th, 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" e hoa tena koe, koutou tahi ano ko nga mo- rehu o te Iwi me nga oranga ake hoki o nga Kaumatua o to tatau Waka, kia ora i roto enei marama o te tau 1900, he mea pai hoki te whakamoemiti mo o tatau hoa kua tae mai nei nga rongo toa o nga kai hapai i te Ingoa o to tatau Kuini; he mea pai hoki te whakahonore ake ki a Timi Kara raua ko te Hetana te Raiti Honore, mo to raua hihiko ki te kuku i o tatau hoa kia haere ki te hapai atu i to tatau Ingoa ki waenganui o nga Iwi nunui o te Ao tena koutou kaati aku mihi taurangi. Tenei ahau ka whakahoki i te panui a Raumati Pomakariri, e mau nei i te Tiupiri nama 71 wharangi 11. E koro e Raumati taku tino hiahia mehemea ka karangatia he hui ki Pariroa, ki tetahi atu marae ranei o Ngaati-ruanui, o Ngaati-apa, ranei, o Ngara- uru ranei, me tutataki taua ki reira me whakapuaki o taua hiahia i waenga i nga Iwi i nga Rangatira ma ratau, e titiro to taua tika to taua he, kaati kai mea koe he, kore kupu tonu ano i kore ai au e tuku ki te Pepa haere ai, na reira ahau ka tuku atu i enei kupu ruarua i raro iho nei. E koro e Raumati kanui toou pai, ara kia kite koe i te koiwi o te tangata ka whakakakapa o ngutu ka whakanakahi o whatu kanohi, engari kia hoki ata koe ki to whare moenga whakarite ai i a koe ki te koukou i te waahi mokemoke, ka wawata to ngakau ki te rapu korero hei tuku; mau ki nga Pepa reo Maori nei, hei pohehetanga mo nga hoa i te Motu he pono KO ia tena ko koe te tangata, ne Kaumatua koe no ena Iwi o tana ata whakaaro kaati te whakarorirori i a koe, me penei atu ano au na korua tona hoki ko Kawana Ropiha nga tono tuatahi Ida an kia hoatu oku pooti mo taku-tokorua mo Hipango, i runga i nga, putake i korerotia "e, ia i te hui ki Hiruhara- ma, na kona ahau ka taku reta ki te Pepa hei hari atu kia korua hei whakaatu mo a korua, ka ki i naianei he kupu hou hoki tenei nau e mea nei ko koe te tangata tua- tahi ki tenei Motu, nau te kohatu tuatahi o > te rangimarie i whakatakoto. E. koro e Ra- umati whakarerea kautia atu to wawata pohehe, notemea ehara ia koe te tuatahi ki tenei Motu, engari pea ki te Tai-Hauauru nei ano, otiia na nga wairangi tena mahi te whakamanamana, mehemea mo te Rongo Pai o te Karaiti te kohatu e ki nei koe ka ki atu ano au ki a koe whakareroa kautia atu tena, titiro iho i ana ki o waewae kai runga i te toto tangata e tu ana, a kai te inu koe i te wai o Patea, e whero na i te toto tangata o roto i nga ra o te rangimarie e korero nei to panui, i tapahia koia ki whea a Taare Taraotene? i maoa koia ki hea te hangi Pakeha ? i kotia koia ki whea te Wahine a Wire? kaore koia i kotia ki te aroaro o te Kapenga? kai whea, to Rangatiratanga to ihi to mana to marutuna to maruwehi ? kia rongo atu au kia kite atu ranei e wehingia ana koe, kaore kau! E tino mohio ana au kaora kau he tamaiti kotahi o te Iwi hei awhina i a koe me o kupu e panui nei koe ki te Pepa Maori; heoi ano toou ahua kai te kitea atu e au he rakau momore. E kore ahau e whakautu i to patai mo te taha kia Hipango te take, ehara koe i te pa whaka- ruruhau no tera tamaiti, nawai i whakaoti ko koe hei patai kia au mo W. Hipango? mehemea hoki he mana toou kua rua kua toru ou hoa tautoko i te pooti o W. Hipango, he aha koia te hua o te mana o te Rangati- ratanga ? ehara koia i te Iwi i te Hapu hei awhina hei hapai i te kupu a tu Rangatira ? nawai o Ngaati-ruanui o Ngarauru o Ngati- pourua i hapai tan kupu ? i korero koe i to mohiotanga korero Tipuna i te hui ki Papa- tupu whakahetia iho koe e ou Iwi ake, e tou whare ake. E kore ano hoki ahau e utu i to korero mo 'Te Puke" notemea naku taka kia "Te Puke" he mea tono hoki na "Te Puke" ki nga Iwi ki nga Hapu ki nga Ra- ngatiratanga, ki nga mohiotanga ki nga tohungatanga, ki nga Kingitanga o tenei Motu, kia tahuri ki te rapu i te take i heke haere ai te tipu o te momo tangata Maori, engari utua e koe te taha ki a koe o te kara- nga a "Te Puke" i roto i te Ngakau-pouri e tangi tonu mai ra a "Te Puke" ki nga Iwi Maori o tenei Motu ; Na, rao to kupu ehara au i te Rangatira mo nga mahi a nga Minita a nga Haahi, ae, engari ehara ahau i te pena i a Raumati purehurehu, i mea hoki taua Raumati koia hei Rangatira mo nga Haahi. E koro e Raumati nau ra tena kupu te Ra- ngatiratanga kaore i a au tena kupu, heoi ano taku ko te iti ko te rahi, ko te rawa-kore ko te Pani ko te Pouaru, ki to aroaro nga morehu o te Whare pononga o Wharekauri, i hoatu e au ki to aroaro i runga i te Rongo- pai o te Karaiti, heoi ko Kaipo te marae i haere mai ai koe me ou hoa Minita -ki te pana ki te hopu ki te herehere i tou kiri Maori, a kiia iho e korua ko tou hoa Minita, ara ko te Peneha te Kawenata tawhito, he taewa pukeko, he aha koe i kore ai e mohio he rakau kotahi nga Iwi Maori Pakeha; o te tenei Motu i runga i te Ingoa o te Karaiti, kaati ehara koia i te mahi perepere nukarau piira moni i nga Iwi o te Tai-Rawhiti, te mahi a Raumati i haere ai i te Motu, nei, a te taenga atu ki Rotorua kiia iho ana taua Raumati na, kia akina te Ihu ki roto i te Ngawha o Rotorua, mo to korero mo te Wa hine atahua, ara mo te Paremata o tie Koroni maku hoki e ki atu kia koe, i tekena i tuato- ru ranei to hoiho, i korero ra i te Hui ki te Paku, i mea hoki koe mau e tekena, te kau- matua pohehe ko koe ki te tapuiora na ka hane koe, kore i tuarua kore i tuatoru, pa e koro e Raumati e kore ahau e whai kupu atu kia koe mo ta maua ko taku Papa hungawai, ara ko te Rangitakoru notemea ki te papa- . , ki te Papa i tona tamaiti, me te mohio iho ano ko tona tamaiti ano tera, a ka aroha nui ano ka whakaako hoki kia rite kia ia a kia neke atu ranei i a ia tona tamaiti, kauaka koe hei rere pohehe noa mai mo tenei, enga- ri me korero koe mo aku kia koe, e koro e Raumati kai te mohio tohu koe he taha rua