Pukapuka 3, Nama 6
19000531

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 6. o TE TAU 3.]___TE PUKE KI HIKURANGI, MEI TAITE 31st 1900.____[Wharangi NO. 3] Teneti, kua takitu katoa nga Pakeha ki runga ka whakatata atu matau, kai runga ake i te hope te wai, e toru nga kaata e haere ake ana i muri tae pea matau ki te 3O tangata nui ake iti iho ranei, ka whakawhiti- whititia e ngai-maua, hawhe haora, ka rupeke katoa, ka mahue ko nga Teneti i roto i te wai, he nui atu to matau aroha ki te oraiti- tanga o tatau hoa Pakeha i te wai-puke. He nui nga Aitua nui i pa ki te Iwi o Tuhoe i enei marama, e Koro e Tamahau kai whakahaere o to tatau taonga, kia pau enei korero i te putanga kotahi o "Te Puke" kia pai ai te titiro a oku hoa Maori Pakeha o nga Motu e rua te Waipounamu Aotearoa, ae, kua marama i te whakaatu i te timatanga o aku korero, ko ina te take i roa ai te tuku mai he raruraru. Te Pouwhare.

Ngatiki. Hawera. Taranaki 9/5/1900. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi." E hoa tena ra koutou, ko nga tangata ma- hi i to tatau taonga, heoi kia ora koutou i roto i nga ra o te tau hou, kua pahemo te tau tawhito me ona mate me ona ora, me ona kino me ona pai, kei roto tatau i nga ra o te tau hou e noho ana, i raro i te tau-ma- rumarutanga iho o nga Kapua mangu, me nga Kapua pouri-kerekere, e hipoki mai nei nga mahi a te Poa i runga i tera Iwi o tatau, heoi ra kia ora, kia ora, tena koutou. He kupu torutoru nei ka tukua atu e au, hei panui ma au ki runga ki nga whakami- nenga tangata, rae nga huihuinga Mataura- nga, koia tenei:— I te tau tonu nei, ara, i nga ra tonu o te marama nei o Pepuere tau 1900, ka tu nui te tukutuku a nga tangata matau, naana nei i hanga te taonga nei te Marama-taka, ara, te Omeneke, ka kitea tonutanga iho te heanga o nga tangata matau, naana nei i hanga aua taonga, i tukua mai nei hei whakaatu i nga ra o te Wiki, me te kaute o nga ra o te marama, rae te whika o te tau, kia marama ai ki te katoa. Kaati no runga i te rironga o etahi i nga tangata Maori, katahi ka kitea e ta ko- utou mokai e tu mai nei i te take o Taranaki, ara, a Tohu Kakahi, ka mea ia:—kei te hee te Whakaatu a nga Marama-taka, ko te tika- nga e 29 nga ra o Pepuere i tenei tau, ka ta- utohe atu nga tangata naana aua Marama- taka kia Tohu, ka mea ratau kia Tohu:— E kore rawa to te Pakeha matauranga e taea tewhakahe notemea mea kua oti i te Pakeha te ruuri nga maero o te Rangi ki te Whenua, a, kua takoto marama noa iho nga mea katoa, i tenei Iwi i te Pakeha, ka mea atu a Tohu, tena me hoki atu ta koutou kimi ki muri, whakahaere mai ai i nga tau Ripia mehemea e whia, akuanei pea e 475, nga tau Ripia ki tenei tau, ara, ki te 1900. Kaati no runga i te kimihanga peratanga, katahi nga tanga- ta ka marama, no reira ka mea ratau e tika ana ta te Kaumatua, no reira kei te kimi ka- toa te whakaaro o te tangata, mehemea he aha te take i ngaro ai i nga tangata matau te * ra kotahi o tenei, mei kore hoki te whakare- rea o te ra kotahi o Pepuere, kua tika te hae- re o nga ra o roto i te Wiki, ko tenei kua I- ngoatia te Paraire hei Ra-horoi, te Ra-horoi hei Wiki, te Wiki hei Mane, i runga ano i te pohehe o nga kai hanga i te Marama-taka, kaati ka marama tonu iho koutou katoa nga kai titiro o tenei panui. Kaati he patai hoki taaku kia koutou e nga kai titiro Nupepa, tena he aha te take i nga- ro ai i nga tangata matau te ra kotahi o te- nei marama o Pepuere, engari pea koutou kei te marana ki te tikanga, i ngaro ai taua ra kotahi nei, ko tenei patai e mea ana kia tino whakamaramatia mai nga tikanga o ro- to i tenei tau hoou. He whakaatu ano tenei mo tetahi panui pohehe, i puta mai i roto ia te "Puke Ki Hi- kurangi" nama 3 o te tau tuatoru, wharangi 5 o te 81 o Maehe 1900, kupu tuatahi ka whakahengia e au, ko te tau o te pahuatanga o Parihaka, taku whakahe tenei; ehara te, ta- 1881 i te tau Ripia, engari ano te tau 1880 ko te tau tena o nga Herehere o te taiepa, be tau Ripia te tau 1880, tuarua o nga kupu o taua panui ka whakahengia e au; Ko te kupu a te Ari e ki nei, ko tenei marama ko Maehe, kua waiho te 19 o Maehe hei 18, i nga tau katoa, e tino whakahe ana au ki enei kupa i runga ake nei, ko te tikanga o te marama o Maehe tata i mahue ake nei, no te taenga ki te 18, kaiahi ka whakaaturia mai e Tohu kia matau, i roto i te Whare-huihui i Rangikapuia, penei te kupu a Tohu, wha- karongo ake e te huihuinga nei, ko te 18 nei ka whakanukuhia e au ki te ra apopo, ara, ki te 19, notemea he tau Ripia tenei tau, ko te whakaatu a te Marama-taka e he ana, i te tuatahi e hipahipa ana a maua ra ko te Pa- keha, he 2 kia au, he 1 ki a ia, he 9 ki te Pa- keha he 10 ki au. Kaati kia tino marama koutou ki taua ku- pu a te Ari, mo te tika o taua marama o Maehe, kaore i te pena me taana e panui nei kua noho ki te 19 te 18 o Maehe mo nga tau katoa e haere mai nei, na e hoa ma e nga kai titiro panui, koia nei ke te tikanga mo te ra rangi anake te whakanukuhanga i te 18 o taua Maehe, kaore mo etahi tau, koia nei ta- ku whakahe ki te panui a te Ari mo taua marama, i runga i te whakarerenga a nga ta- ngata mahi o te Marama-taka i te kotahi o Pepueru, ka haere rite tonu te kaute o nga ra o te marama a te Maori raua ko te Pakeha. Kaati te whakahe mo tena taha, me te whakamarama hoki, he whakahe ano tenei naaku mo tenei kupu o te panui a te Ari, e ki nei te kupu a taana panui, kei te kimi tonu a Tohu i te tikanga o te Whawhai a te Ingarihi raua ko te Poa, kaati e penei ana taku whakahe, i tae taua-te Ari ki Parihaka i te 18 o Oketopa 1899 a i rongo ia koe ki te ku- pu a Tohu, i penei, ki te huri atu ki roto i nga ra o Hanuere 1900 e Whawhai tonu ana, Kei reira ka haere atu te tika hei hoa mo te Poa. Tuarua taenga o taua te Ari ki Pari- haka, i rongo ano taua te Ari, ki te pa kaka- ha o nga kupu o Parihaka i taua Maehe tonu i whakahengia nei e te Ari, tana panui ko te ra tangata e tu mai ra i te take o Taranaki, kaore he mea i te ngaro i a ia, no reira ka tahuri tonu au ki te whakatikatika i nga ko- rero o te panui a te Ari, me te whakahe hoki i nga mea e he ana. Heoi ka marama tonu iho koutou nga ta- ngata titiro panui, kaati i konei enei korero. E te Etita o te ''Puke,, ki te kite koe i te tikanga i ngaro ai taua ra kotahi o Pepuere me panui mai i roto ano ia te "Pake" ara, ki te kaha tetahi tangata matau ki te whaka- atu mai i te tikanga, i whakorea ai te rua te- kau maiwatanga o nga ra o taua marama o Pepuere, notemea he tau Ripia tenei tau, ko te tuawha hoki o nga tau he Ripia, ki ta te Maori whakahua he tau-raparapa te tau Ri- pia. Heoi ra kia ora kia ora nga kai titiro o te "Puke Ki Hikurangi," kia ora hoki te Etita me nga hoa mahi i raro i a ia. Na to koutou hoa pono i raro i te maru o te Ariki i te waahi ngaro. Na Takerei Te Hanataua.

Pamoana Kareti. Koriniti. Mei 16th 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," tena koe he mea atu tena kia koe kia tukua atu enei korero i raro iho nei, no te 8 o nga ra o Mei nei katimata nga ka mura, ki te mahi i te Whare o te Pamoana Kareti, ara, ki te whakanui, e rite ana mo nga tamariki 130, kei nga ra o Hune te oti ai, kaati tenei i tae mai nga Komihana a te Kawanatanga, me te Mema o Nepia me nga Karaka tokorua a Kawanatanga ki Koriniti nei, me a ratau Maori tokorima, i haere mai kia kite i nga. tamariki o te Pamoana Kareti, i te ahiahi o te 12 o nga ra nei ka timata nga tamariki o te Pamoana Kareti ki te whakatutu Hoia, ko Tuka Peni to ratou Kapene karangaranga, i muri mai kariro ma te Karaka o te Kawa- natanga e karangaranga, ka whakapai atu nga Pakeha nei, ki te mohio o nga tamariki ki te whakatutu Hoia, i te 8 o nga haora i te po katakoto te hakari a nga Pakeha nei ma nga tamariki o te Kareti, i rangona to- nutia ake e te Iwi o Ngaati Pa, engari haere mai ana nga Pakeha nei me a ratau Maori tokorima, tokorima hoki nga Pakeha, ko ta ratau Ngari katahi ano katahi ano ka tukua te kai ma te whanaunga katahi ano, ko nga tamariki o te Kareti kua hui katoa kei roto i te Whare herehere e tiaki mai ana i nga Pakeha Rangatira nei, ka tu te kai a nga Pakeha nei e 6 nga riihi pikete e 4 nga riihi rohi te 10 nga tini tiamu, ko nga tini pata e o, ka pa te pohiri a nga Wahine o Ngaati Pa ki nga Pakeha nei, ka puta hoki te aroha ki te hunga kua mate, i muri o tenei ka tu te tangata Whenua ki te karanga ki nga Pakeha Rangatira nei, i te mutunga ka waiata nga tamariki o te Kareti, e rima a ratau waiata Pakeha, ko nga Ingoa tenei o a ratau waiata. (1.) Hard times come again no more. (2.) Just after the battle. (3.) I'll take you home again Kethleen. (4.) The Soldiers of the Queen. (5.) God save the Queen. I te mutunga o te waiata ka tu mai a Ta- matea Komihana, ko Kapene Mea te kai whakamaori, e pouri ana au moku ka tu ake nei ki te whai kupu kia koutou, ara, i runga i taku aroha ki aku hoa Kaumatua o Wha- nganui kua ngaro katoa nei ki te mate, aha- koa ko ratau i mate kua ora mai, kua kite tinana atu au i te Iwi o Ngaati Pa, me nga tamariki o te Kareti, he nui atu to matau whakamoemiti ki nga tamariki o tenei Kareti, • i te mea ka rua ano nga tau e Kura ana ratau kua taea rawatia e ratau nga kupu uaua o te reo Ingarihi, kaati e kore au e korero i nga kupu momona kia koutou, engari ma Timi Kara ano e korero kia kou- tou, tera ano a Timi Kara e tae mai kia kite i a koutou, e ki ana nga Maori he reo uaua te reo Pakeha, ko au e ki ana he reo mama to te Pakeha ina hoki ka rua ano nga tau o enei tamariki e Kura ana kua taea rawatia nga kapu uaua o te reo Ingarihi, ka te 10, aku tau e haere ana i roto i nga Maori, kao- re ano au i mohio ki te reo Maori, hei kupu mutunga maku kia ora nga tamariki o te Pamoana Kareti. Kapene Mea, e tu ake ana au ki te whaka- pai atu ki nga tamariki o tenei Kareti, mo koutou i waiata mai kia matau i te waiata mo to tatau Kuini, me te waiata mo nga Hoia a te Kuini, e whawhai mai nei i Awhe- rika me to matau whakapai atu kia koutou, ka kaha ki te whai i nga matauranga o te lwi nei o te Pakeha, tena e tamama e hine ma puritia kia u kia mau kua ekeina nei e to koutou whanaunga e Timi Kara te kuru- pae whakamutunga o nga matauranga, kaati e aroha ana au ki aku hoa katoa kua mate nei mo ratau kaore i kite i tenei ahua o koutou i enei rangi. Kawhe Komihana, e whakamoemiti ana au ki nga tamariki o tenei Kura, notemea ko toku reo ko to te Pakeha kua riro atu ia ratau, engari me puta ano e whakawhetai maku mo te Mahita o tenei Kura, e tino mohio ana au na tona kaha me tona pai i tere ai nga tamariki o tenei Kura, ina hoki kua mama ia ratau nga kupu uaua o te reo Pakeha, kaore rawa nga tamariki Pakeha e penei ana te kaha ki te hopu i nga kupu uaua i roto i nga tau e rua, kia ora nga ta- mariki o te Kareti, ko au ano tetahi tangata nana i whakakaha tenei Whare Kura, kaati ako enei ko au e mea ana ki nga tangata whai tamariki o te Iwi Maori kia tukua a ratau tamariki ki nga Kura, kaore he painga mo nga tamariki Maori, i runga i te noho kore Kura, kaati ko Pokiha e tautoko ana i tenei korero kia tukua nga tamariki Maori ki nga Kura, ko nga tamariki kei te Pamoa- na Kareti i naianei e 81. e ki ana a Pokiha kua kite ia i te painga o tenei taonga o te Kura, ina hoki i riro mai i tana tamaiti ake kotahi te teki he hiriwa a runga, i runga i tona matauranga, kotahi pauna te kau mari- ma hereni te utu e rite ana mo taua teki, i te tamaiti a tona tuahine kotahi te Paka takotoranga pukapuka e rua pauna te utu e rite ana mo taua Paka, i tona taina i a Tuka Peni, kotahi te Paka takotoranga pukapuka e rua pauna tekau hereni te utu e rite ana mo taua Paka e ki ana a Pokiha e kaha ana ia ki te ki penei atu ki nga tangata whai tamariki kia tukua a ratau tamariki ki nga Kura, kaati te here ki nga mahi Maori, kao- re nei e puta mai he painga, kaati iho kia ora nga tamariki o te "Puke." Ngarongo Pokiha.

Ohaeretahi. Mei 25th 1900. Kia T. Renata Etita o te "Puke Ki Hiku- rangi," tena koe me ou hoa mahi i to tatau taonga ia te "Puke." E hoa mau e uta atu kia te Puke enei whakaaro ruarua nei, hei titiro mai ma te- nei whakatupuranga i au nei, (1) kua wehe au i toku kainga kia motuhake mai i oku kaumatua i runga i toku whakaaro penei, kia tahuri au ki te mahi oranga mo toku ti- nana, (2) kua titiro au kaore he painga o te noho atu i o ratau aroaro, ma ratau e kimi he kai mo te Kopu, he uhi mo nga Pakihiwi, kotahi rawa te kupu o te Karaipiture i mau i au, ara, epenei ana taua kupu "Ma te we- rawera o te kanohi o te tangata ka kai ai ia