Pukapuka 3, Nama 7
19000615

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 7, O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, HUNE PARAIRE 15th 1900.____[Wharangi No. 2] nui tenei i mua, ina hoki e mau tonu ana nga tohu o nga waahi mahinga kai o nga ra o nehe. Kaati tera tetahi koraha kohatu Rangitoto, ko te Ingoa o tenei waahi ko Puna, kei te Rawhiti o Hawaiki, he maha nga rau koea maero kai te ngaro i tenei ta ahua kohatu ara i te Rangitoto, ko taua tu kohatu he mea puha mai na nga Maunga Paia o "Kirauea me Maungaroa" otira ko • te ahua o tenei waahi o Hawaiki, e me ana ki Rangitoto i Akarana nei, ahakoa te kino o tenei Whenua, engari kai te mau tonu nga tohu o nga nohanga mo nga ngakinga kai, me nga huanui, me o ratau papa Whare hoki, a te Iwi nana i whakanoho taua waahi, i nga ra o mua; i a au e haere ana i runga i tetahi o nga huanui tawhito, ka whakaatutia mai e taku kai-arahi ki a au nga taiepa kohatu o nga Maara Taro, Kumara, o nga ra o mua. Ko te mahi a taua Iwi i a ratau Maara kai, he mea miharo rawa, i te moa he papa kohatu katoa tana waahi i tiria nei e ratau ki te kai, ara :— He mea kari te ko- hatu ka ope ki waho o te waahi e mahia nei, ko to roroa o nga waahi e karia nei te kohatu e S putu, e 5 putu te hohonu ka puare nga rua, katahi ka akina a roto ki te rau rakau, ki tu otaota noa iho, ki to maramara kohatu ki te puehu, hoi oneone mo aua waahi e mahia nei e ratau, ka mutu tera mahi, kata- hi ano ka tiri i te Taro, i te Kumara ki rato i aua rua i mahia ra e ratau, koia ra tonu a ratau Maara kai. Ko etahi waahi o taua Whenua e tipungia aua e te ngaherehere, ko te mea miharo kia au, ko te rite tonu o nga rakau o taua Whenna, ki nga rakau o Ra- ngitoto, ara ho Pohutukawa, ko te Ingoa o te Pohutukawa ki reira he Ohia, o rite ana tenei rakau ki te Rata, engari i ahua ririki iho, ko to kiri o te Ohia me ona pua i rite ki to Rata, a ko te tipu o te kiekie o taua Whenua i rite tonu ki to Niu Tireni nei kie- kie, engari ko te tawhara me te teeure, i ahua rereke to ahua. A i kite hoki an ki tenei waahi i tetahi Heiau tawhito, e kiia nei e Tahiti he Marae, ara e aranga nei te Ingoa ko te ahi a Rata, ko te ahua o te mahinga o tenei Marae e rito ana ki te mahinga o nga Marae o Morea, (kua puta ata noi i a "Te Puke" i enei putanga ka hori ake nei.) Kai le pito Whaka-te-rawhiti o Hawaiki, takiwa o Kapoho, tetahi Marae i runga i tetahi Hiwi e tata ana ki te Puia o Wai-werawera, ko te Ingoa o te Marae noi ko Tutiki, he Marae Ingoa nui hoki i nga ra o mua, a ko to Marae hoia tenei o te tino Rangatira o taua lwi, e kiia ana he Umi, kaore au i tae kia kite i tenei Marae, engari i ahua tata atu ano aa ki te taha, ka titiro atu an o tu iho ana i runga i te Hiwi, ko te waihanga i rite ano ki nga waihanga Pa o nga Iwi Maori o Niu Tireni nei. Ko to takiwa whakararo o Ha- waiki ko Waipio, ko tenei waahi he Whenna atahua momona hoki, otira he awaawa i waenganui i etahi Maunga, ko nga waahi parae i raro i aua Maunga, e nohoia ana e nga Maori o reira, ko o ratau Whare he Whare-papa, ara he mea mahi i runga i ta te Pakeha tauira mahi Wharo. Kai nga pukepuke onepu i te ngutu-awa o te Awa, o Waipio, kai reira te papa o te Whare o Riroa, he tangata Ingoa nui tenei i mua, a ko te matua hoki ia o Umi, he nui nga korero mo tenei tangata, e tata ana ki te tuunga o tona Whare tetahi Heiau, ara Marae, e kiia ana te Ingoa ko Pakarana, otira he Puhoma, ara he waahi whakaora i te Iwi i nga wa o te pakanga. Kai te takiwa Whaka-te-hauauru o Hawaiki; ko te Koko- rutanga o Tearatekua ko te waahi tenei i kohurutia ai a Kapene Kuki, i te 14 o nga ra o Pepuere i te tau 1779, a kai reira hoki te Marae i kawea ai te tinana mate o Kapene Kuki. I te kawenga i te tinana o Kapene Kuki ki roto i taua Marae, ka mahara taua Iwi ko "Rongo" a Kapene Kuki, ara ko te Atua o te Iwi Maori, no reira i kawea ai ki reira, hei koropikotanga ma ratau. Kai reira hoki e tu ana te kohatu whaka- maharatanga hei tohu i te waahi i mate ai tenei tangata nui o te Iwi Pakeha. Ko tetahi mahi whakamiharo a tenei Iwi i mua, he mahi awa, hei whakamakuku i nga Whenua maroke, i a au i te Motu o Kauai, ka whakaatutia mai kia au etahi o enei mahinga wai, a i tino miharo au, ki te nui nae te pai hoki o aua mahinga wai, ko te mea i kite au i te takiwa o Rihue, he maha nga maero te roa, i timata mai i runga i te Maunga teitei o Waiariari, e 4,000 mano putu te teitei o taua Maunga, ko te mahinga o taua awa wai, he mea whakakopikopiko haere mai i runga i te Maunga, a tae noa ki raro, hei whakamakuku i nga Whenua ma- roke o raro. Ko nga tino kai a nga tangata o Hawaiki i mua he Taro, ko nga Taro hoki o reira he nunui ke atu i o Niu Tireni nei Taro, a he pai ke atu hoki ki te kai, he maha nga tu ahua Taro e tipu ana ki taua Moutere, engari kaore i nui nga mahinga Taro i naia- nei, na runga pea i te nui o nga kai hou a te Pakeha, na reira i iti ai te mahi a taua, Iwi i te Taro. Kaati kaore rawa au i kite i tetahi o enei Motu e tipu noa mai ana te kai, e tika ai tenei kupu a te Maori ko Hawaiki te Whenua e tipu noa mai ana te Kumara me te Taro i roto te rarauhe" engari me ata tiri marie rano te Kumara me te Taro, ka tipu ai. He nui nga korero me nga Waiata a tenei Iwi mo Punga, mo Hema, mo Kai-tangata, mo Tawhaki, mo Wahieroa, mo Rata hoki. Ko nga tangata e mohio ana ki nga korero a te Iwi Maori o Niu Tireni o mua, kai te rongo ki tetahi Ingoa Iwi o nehe he Manahune te Ingoa, engari kaore i kiia i noho tenei Iwi ki Niu Tireni, ko taua Iwi e tino korerotia ana i Hawaiki, ki te whakaaro iho he Iwi nai ratau, o noho ana i runga i nga Maunga, engari e noho ana ano i raro i te mana o nga, tangata o Hawaiki, me te mahi hoki i nga mahi taimaha ma o ratau Rangatira, e kiia ana kaore tenei Iwi e mahi ana i te awatea, engari i te po, he nui nga Marae me nga Roto-ika i mahia e taua Iwi, he nui hoki nga korero a nga peka o to Iwi Maori mo tenei Iwi. engari kaore e mohiotia i ahu mai taua Iwi i whea, a ko whea ranei te Motu o tenei Iwi, engari ki te whakaaro iho, he Iwi i Raupatutia e te Iwi Maori i mua, a whakarauorangia ana nga morehu hoi kai-mahi ma ratau, ko to tokomaha o te Iwi Maori o Hawaiki e 39.000 mano. Koia nei te Iwi i tino rite tona ahua ki te Maori o Niu Tireni. E rua nga mea nui a taua Iwi kaore e taea o nga Iwi Maori katoa i raro i to ra. ara ko te mahi i nga kahu huruhuru mo o ratau Rangatira, me te mahi tapa he tu kahu ano tera no taua Iwi, engari kaore aua tu kahu e mahia ana i naianei, e taua Iwi, heoi ano nga mea kai te ora, kai roto i te Whare Whakakitekite o Honaruru.

"Te Puke Ki Hikurangi." Takurua. Matenepara. Hune 10th 1SOO. Ki to Etita o te ''Puke Ki Hikurangi," tena koutou, he kupu i mahue i taku panui uta i te panui a te Rahari Hapo, o Waikeke- no, ko tetahi o nga Wahine a Tahuahi, ko Awangaiterangi, nana a te Kohai, no te tae- nga mai o taku panui ka kite iho au, kaati tena ko te whakatauki, a to Rahari moku e raa aku taenga atu ki te whatitoka o tona, Whare patoto ai, ko taka rakau he maipikura, no reira ka puta mai ia ki waho ko tana ra- kau he mere, he wahaika, he rakau poto e hoa e te Rahari, ko te waahi tenei o to panui, i toe i au te whakaatu he awangawanga no- hoku kia te "Puke," kia uru mai ai nga reta a nga tangata ki roto i kore ai e whakapaua atu aku whakautu mo taua panui, ko to whakatauki tenei i te wa i nga tangata ma- tua ko to rakau he kai tangata, i a koe ka hapai mai nei moku, e kore au e pa i to rakau, a e kore hoki koe e kaha ki te whaka- atu i tau tino kupu rao to tatau Nupepa, i waho atu i taku e ki nei kia kotahi pauna i te tau, a me taku whakamarama hoki he moni te taonga hei awhina i o tatau Nupepa, kaati i a koe kua whakatika mai nei me to rakau poto tena whakaatutia, ki nga Iwi o nga Motu e rua-nei tau tino taonga, hei awhina i o tatau Nupepa i waho atu i taku e whakaatu nei, hei mohiotanga atu moku, koia ano kua whati taku maipikura i to rakau, heoi kua wini koe, tenei kei te kite iho ano i nga panui whakahe, a nga Iwi o nga Motu e rua nei mo taua panui aku, heoi kaore ano au kia kite i te tino take hei tura- ki i taua panui aku, pena hoki me koe kaore i whakaatu i tau tino kupu, heoi e hoa kaati aku kupu whakaata i tetahi waahi o tau panui. Niniwa Ki Te-Rangi.

Porangahau. Mei 26th 1900. Ko te Whero Tuhinga, kua moe i te moe- nga roa, e kore e ara mai ano, no te 23 o Mei 1900, i te 12 karaka o te po i moe ai, he

nui ona Whakapapa. He Kaumatua pai rangimarie kaore he riri, kaore he whakaaro nanakia i tona ngakau, kaore he hae he ma- uahara ranei, he nui nga tangata e mohio • ana o Wairarapa, o Heretaunga ki tona ahua ko ona tau e 72 nuku atu ranei, he kau- matua Rangatira i puta mai i nga Whaka- papa katoa o te Iwi maori o Aotearoa, heoi ra, mihi noa mai i kona ki to koutou matua Tipuna, tuatahi, tuarua, tuatoru. I whai kupu ano taua kaumatua ki ana Tamariki, Maata Heipora, me Perahama Tuhinga, koia tenei i te 22 o Mei 1900, i te 10 karaka o te awatea ka tono kia huihui ana tamariki ana mokopuna a Heta raua ko Tipene, me haramai kia rongo i taku kupu, i tae maua i taua haora ano patai me korero to kupu, ae, aku tamariki aku mokopuna kia whakawhaiti ia koutou, ahakoa kai waho etahi o aku tamariki mokopuna, me whaka- whaiti kaua e puta ki waho, kia aroha ki te Pani, ki te rawakore, ki te manene, tenei kupu aku mo taku hoa o Mangamaire pora- ka, kia rima tekau nga eka mo taku hoa, Porangahau No.1, kia rima tekau nga eka hui katoa kotahi rau ki tona hoa, me tenei waahi kaua taku hoa e pata ki waho me no- ho tonu i konei, kia mana ia korua taku ku- pa kaua o whakahengia, ka mutu ana kupu e hoa ma he nui rawa nga kupu a tenei ka- umatua, ko matau i rongo i taana ohaki, koia e whai ake nei. Heta Matua. Tipene Matua. Taketake Matua. Arapera Matua. Maata Heipora. Miriama Hinenuku. Paranihia Whero. Pe- rahama Te Whero, Waimarama Puhara, 'Heoi i haere katoa hoki nga tangata ki te hui o Waipawa, kaore ano i hoki mai, ki to Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" tukua atu tona panui kia rongo nga whanaunga. Hota Matua.

Kereitaone. 11 o Hune 1900. He panui ara he Ngakau-pouri i pa mai ki toku tinana ora i tenei Ao, kia rongo mai oku Iwi Hapu, o noho mai ra i te Tai-Rawhiti Turanganui (Kihipane) mutu mai : Opotiki to Kahanui a-tiki, toku rohe i roto i oku tatai. Tipuna e Kiia ana ko Apanui nana ko Tua- riki ; ka heke iho ko tu putanga ko taka Whaea ko au i roto i tera Tipuna, kaati tera. Neke mai ki roto o Karaka-te-whero ava ki to Kawakawa, ko Tu-whaka-iri-ora Tipuna ka heko iho, te putanga ko taku Whaea ko au, kaati tera. Neke mai ki roto o Waiapu ko Porourangi, heke iho te putanga ko taku Whaea me taku mataa taane, puta mai ko- au. Neke mai ki roto o Tuparoa o Waipiro o Tokomaru ko Ruataupare to Tipuna, ko taku Whaea ko an. Neke mai ki roto o Waipare Anaura, tae mai ki roto o Uwawa. Ngati-ira Hauiti, ko oka Hapu tera i to taha ki taku matua taane, tae mai ki Whangara. Neke mai ki roto o Turanganui ki Kihipa- ne tae mai ki te Mahia, ona rohe katoa o tera takiwa, ko Mahakinui ko Rongowhaka- ata, koia i tika ai taku panui kia rongo mai oku Iwi, i tooku mate e noho atu nei au i roto o Wairarapa Papawai Kereitaone, kaati kei konei ano tetahi wehenga oku tatai Ti- kuna i roto i a Kahungunu, puta mai tana ko Rangitawhiao, heke iho ko Ruataupare ko taku Whaea me taku matua taane ko au, huri ki te tahu Ngati-ira o hoku kei konei ano tetahi wahanga o tera Hapu oku, kaati taku whakaatu mo te taha ki o tatau Tipuna, koia ra i tika ai tenei kupu he whanaunga, he teina he tuakana, he hakui he tuahine, he papa, he aroha be atawhai, he manaaki. E ki ana to tatau Tipuna a Paora Apotoro- tae mai ki to tatau Ariki ara kia te Karaiti "Ko te aroha te mea nui, e kore e mutu ka tu tonu, a ake ake tonu atu Amine" Kaati taku whakamarama mo tera taha, ka hoki ano taku whakaatu ki te timatanga mai o taku pouri, kua tuhia ra e au i ranga ake ra, mo taku pouri mo te matenga o taku Pakeha, i runga i te Tereina. I haere ia ki Poneke ki te tiki taonga rao toona Whare Humeke i Kereitaone, ka pa tenei Aitua ki & ia tae mai hoki au, kaati i runga i tona mate ka mauria ia ki te Hohipara o Poneke, katahi au ka pouri, kaore tahi aku moni i taua tai- rua, katahi au ka mahara me mate atu ahau ki te Taone, kaore he painga kia ora ake - ahau i roto i taku ohorere mo te matenga o taku Pakeha, ka mohio a Horiana Kingi kua mate au, ka tangi ia kia au, katahi ka rere ake i runga i te Taramuwe, ki te kimi i a au i Nutaone Hohipera, ka kite i a au i te rori