Pukapuka 3, Nama 7
19000615

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 7, O TE TAU 3.]_______TE PUKE KI HIKURANGI TAITE 15st 1900._______[Wharangi No. 3] o tangi ana, ka awhitia au e ia, ka tangi maua i te rori, hei matakitaki ma te mano o te Pakeha i roto o te Nutaone, ka haere ia ki te kimi Whare hei nohanga mo hoku, kia tata ai au ki te torotoro i taku Pakeha, ka kite i te Whare ko te utu i te Wiki 15/- hereni, ka utua e ia ka homai e ia he moni hei tiaki mo hoku, e toru aku Wiki i noho ai au ki Poneke. Kaati he nui te tangi o toku ngakau ki te aroha o toua hakui kia au, kati e penei ana taku kupu—Mehemea he Wahi- ne hopo, e kore ia e mahara kia au, kua mahue ahau, e kore e kimi haere i a au i te rori, ka penei tona ngakau hoi aha atu maku tera Wahine, kaati kaore e mutu i roto i toku ngakau mate ake ahau. Kaati tera kupu. Kaati kia ora taku Kotiro Rangatira o roto i to taua Tipuna i a Kahungunu, ma te Kai-hanga taua e tiaki i tenei Ao, kaati iho enei kupa. I tae au ki to tatau Minita ara kia Timi Kara, ki te korero atu i tooku mate kia tirohia mai e ia, kaati, tana kupu kia au. Kai te pai to haere mai ki te wha- kaa tu kia au i to mate, ma haku e korero mo te taha Pakeha mo te taha Maori, kia puta he aroha kia koe i roto i te matenga o to Pakeha, notemea kei Wairarapa tonu koe e noho ana kua mahue atu tou lwi, tou kaainga i a koe, kaati ma ratau koe e titiro Pakeha me nga Maori, kaati kua puta te aroha o nga tangata o Poneke kia au Pakeha, i runga i to ratau mohio kua mate taku Pa- keha hei mahi oranga mo hoku, kanui to ratau whakamoemiti kia au to ratau tangi, i runga i tooku manawanui ki te haere ki te Hohipera, puta aua te kupu a nga Takuta mo to poai i mate ra ki te Hohipera, ta ratau kupu he lwi aroha te Maori, kaati i te taima i mate ai a te Owai Karaitiana te Korou, kaore ia he aroha o te Maori, ina hoki kaore nga whanaunga e tae atu ki tu torotoro i a ia i roto i te mate, no reira ta rarau Whakatau- ki "he mura maati te aroha o te Maori ki to ratau whanaunga" notemea kaore ratau e tutaki i te Whare mato hei whakata i etahi waahi o te mamae, ua reira tonu i hoki mai ai te ora o taku Pakeha, i runga ra i tona kite ake i a au, tatapu ia ki te mate i te rua o nga tapahanga i ona waewae, kaati kua ora ia, kaati taku whakaatu mo tenei taha. Kaati na runga i o tatau Tipuna kua kiia ake ra e au nana i tutaki te aroha tae mai ki nga uri, o penei ana taka kupu, mehemea kaore enei Tipuna kaore e tupono mai enei mate kia au, mei noho atu au i toku kaainga kaore e pa mai tenei mato kia au, mate tua- tahi mate tuarua mate tuatoru. Ko te Ma- nihera Rangitakaiwaho, ko Paiura Watara- uhi, ko Taowhatai nana au i mau mai ki tenei waahi i te wa e ora aua ratau, whaka- moe rawa ki te taane ara K. II. Taha, mate atu ia mahue ake uu ki waenganui i nga Uri a te hunga mate, kaati kaore ano au kia ki- te i te aroha o aga Uri kia au tae mai ki te- nei ra, ko au tonu kai te kimi oranga moku, kaati aku whakamarama. Kei pouri mai koutou, kia ora koutou me au hoki. Kia te "Puke Ki Hikurangi" tena koe i roto i te aroha, kia ora, kia ora tonu koe, hei panui atu i a aku kupu, kia rongo mai oku Whanaunga e noho mai ra i te Tai-ra- whiti, me aku hoa hoki i Wairarapa, Taane, Wahine, ki aku korero hei whakahe mai raa ratau kia au, otira kua kiia e au, he ngakau pouri, kaati e pai ana me whakaatu kia mo- hio ki toku ahua e noho nei i tenei waahi o te Motu, i runga i te manaaki a o tatau Ka- umatua i nga ra o mua, kaati enei kupu e "Puke" Ka nui taku tatari ki to roa, pai atu me tuku koe ki te Potapeta, kia kaha ai to kimi i a au, he tatari roa no hoku ki a koe mo to ngaro i te marama. Kaati kia ora koe, ma te kaha rawa koe e tiaki e awhi- na mo nga tau e heke iho nei, a ake ake tonu atu Amene. Na to Kuia Pani. Mere Whariki.

OHOTU. Panuitanga ki nga Hapu ki nga tangata me nga Wahine i roto i te Tiwhikete o te Poraka o Ohotu waahi o Whanganui. Tenei e te Iwi kei te whakaaro ake ; ko te rua tenei o nga tau, a e haere ana ki te toru te otinga atu o to koutou oneone ki te aroaro o te Ture Kooti Whenua Maori; he mea whakaoti pai na nga Kaumatua whai-mana o roto i nga Hapu nona taua Whenua. A he mea ata whakaaro ano na ratau kia puta ta ratau kupu atu ki te Hetana Pirimia ki te Honore Timi Kara Minita me te Kawanatanga, kia kaua to ratau Whenua hei taka ki raro i nga Ture hoko Whenua, ahakoa ki te Kawana- tanga, ki nga Pakeha noa iho ranei; engari me waiho hei Whenua tuturu mo ratau, me o ratau Uri i muri i a ratau. A oti ana tenei whakaaro a ratau, tukua atu ana ki a te Hetana Pirimia, ki a Timi Kara Minita me to tatau Kawanatanga; a whakaaetia mai ana e te Kawanatanga taua whakaaro a nga Kaumatua. A kua mate atu a Taitoko a Harihona, a Teki a Ngawaka, a Mareata a Papanui, me etahi atu o ratau, a e ora nei ano etahi o ratau i naianei Na, e te Iwi whakarongo mai ko ahau tetahi o ratau e ora nei, nana tenei whakaaro kia mau taua Whenua hei Whenua tuturu mo nga Uri o aua Hapu, he kaha toku ake whakaaro kii» oti pai taua Whenua ki runga ki taua wha- kaaro a matau ko nga Kaumatua i whakaoti ai, kia kaua he hoko e pa ki taua Whenua. A i tino whakaotia e te Iwi Poutama, te Atihau, Ngati-taane Ngati-pamoana me etahi atu Hapu, i te hui i tu ki Karatia, a te Kai tiaki-o-te-katoa, te tino whakatuturu kia tukua ki raro i te Ture Kai-tiaki-o-te-katoa. he whakaaro kia mau ai kia kore e taea te hoko te taake, engari hei te Ture motuhake mo Ohotu ake te Ture mo tana Whenua, a kiia ana kia Rahuitia nga waahi hei kaainga hei mahinga hei haerenga Kararehe ma nga Maori ; a ko to toenga ka tukua kia Retia hei Paamu mahi kai, nohoanga Hipi, Kau, hei Taone hoki; a ko te whakaaro a te Kai- tiaki me ta te Taone ki Tuhiariki, me Reti ano te Taone, me nga waahi e Rahuitia ma te Kawanatanga, mo nga Whare-karakia me era atu whakahaere me Ture Reti katoa, kaua rawa te Ture hoko hei uru ki roto. Paahitia ana e nga Hapu i kiia ake nei e au enei whakaaro katoa, a ko ahau ano tota- hi i reira. Na, i te nui o nga raruraru o te Pirimia o te Minita Timi Kara, kore ana e oti te Pire mo Ohotu i enei Paremata kua hori ake nei. Na, e te lwi kia rongo mai koutou ko te tau tenei e whakahaerea ai ue Pire mo to koutou Whenua ki te Paremata ; Na, he mea atu tena kia pootitia mai e koutou nga tangata e to koutou Ropu, hei whakahaere hei tiaki i te Pire rao Ohotu, ara hei noho ki Poneke nei ata titiro ai i te ahua o nga kupu mo roto i taua Pire, kia rite mai ki te hiahia pai, e puta ake ai he pai, he ora mo te Iwi nona te Whenua, e tipa ai hoki nga painga o te Whenua ki nga tangata nona te Whenua. Na, koi wareware koutou ki tenei whakaatu kia haere mai ki te Paremata nei i tenei tau ano, haere mai nga tangata e whakaaro ana ki te pai ki te ora mo te Whenua me o tatau Uri i mari i a tatau, ahakoa oti ki te Pire a te Kai-tiaki- o-te-katoa i mahi ai mo Ohotu, ki tetahi Pire ke ake ranei, engari hei te Pire motuhake mo Ohotu anake te Pire G pai ai. No konei koi whakahoha koutou ki te haere mai ki te whakahaere i te Pire e takoto pai ai te Whe- nua. Era ano au e whakapiki atu i a kou- tou ki te whakahaere tahi kia ata takoto nga tikanga pai ora mo te Whenua me nga Hapu nona taua Whenua. Heoi ano. H. T. Whatahoro.

HE WHAKAUTU. Hiona. Hune 8th 1900. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" tena koe, me ou hoa mahi i to tatau taonga i a te "Puke," kia ora koutou i nga po i nga 1-3 e takoto mai nei, tenei ka ahu, iho te panui a Niniwa-ki-te-rangi, e hoki ake ana ki te mihi, e hoa e Niniwa tena koe kia ora i roto i o taua rarurarutanga, i mea ano au kia kaua au e utu i to panui, i te na- ma 2 o te 99 te tau, e penei ana taua panui au, ko te mea raruraru ki a koe, ko nga tautohetohe i waenganui i nga tokorua kaore he painga ki te Iwi, naku i mahara ehara i au tenei panui, me utu e au to panui, e whakahe ana au ki to ki e ki nei koe, i ki au kua whakatikaia e au, koi ana taaku Whaka- papa i he nei i whitiwhiti nei, ia Houmearoa ka ahu iho 1d raro, ko taku he anake ko taku kore i maka i taua Whakapapa, ka tuku atu ai kia te "Puke," ehara i a koe te whakahe tuatahi naku ano, na to kitenga i taku wha- kahe mo taku Whakapapa, ka haramai koe ki te whakaho, kia kotahi te whakahe kaati rawa, ka rua ka toru he tono whakatakari tenei, ka tiro iho au he ware pea noku i mau hirihiri ai, me timata mai e au i te matenga o te Whangaparaoa Hokotoki, i runga i te whai korero a Manaia moka. Haere mai e Kui e Hari ki te tangi ki to Tupapaku ka puta i kona o korero moku, kaore au i rongo kia koe, na te tangata i korero mai ki au mo te whakataki a Manaia he Whanaunga noku a te Whangaparaoa, kaore aa i mohio he Whanaunga a te Whangaparaoa, i haere mui aa ki te tangi ki a ia, te take he Tamaiti whangai ki au, tae mai nei ki o whakahe ka- titiro ata au he ware pea noku koia ka puta i au taua Tipuna a Tutamure, he Tipuna pai oku Tipuna he Tipana hohourongo, kai roto i te Karaipiture. Ka koa te hunga ho- hourongo ka huaia hoki ratau he Tamaiti na te Atua, e ki noi koe ki o Whakapapa mo taua mou ano ou, moku ano oku, hei aha mau kia ki mai koe i tena kupu, ehara i te tangata aku Whakapapa i te mea ui naku ki te tangata, ka haere ranei au ki nga Kooti Whenua, ka rongo atu au ka mau mai hei tuhituhi hei mohiotanga moku, maku ano o whakatika, a te taima e tae ai ki te ra me te marama, i takua ai aua Whakapapa, kia ki- tea hoki e koe taku kupu, i ki au kua whaka- tikaia e au, e he ana tenei kupu kaa kiia e nga tangata tuku panui, kia te "Puke," kaua nga Whakapapa ko nga whawhai anake ho whakaapi noa iho, koia i kore ai au e whakatika i to panui tuatahi, e ki ana koe ma nga Kaumatua noho i roto i nga Whare Wananga, e taki i naianei, kua kite koe kaore on Whare Wananga, ko Tuhirangi ko nga Waka-a-kupe e whakahawea ana ano koe ki ou Hapu i raro i ou Maunga, kaore moku, e hoa he ora noa iho taku i te Ao nei, kaore, oku eka Whenua i te Ao noi. pena me koe i mahue iho i o Tipuna, he moa whakawai toku Iwi, na te Tai-Hauauru mo to Wakana, kia mate Whenua mate tangata, ko taku Whenua e noho nei i konei he Whenua Kawanatanga he mea riihi, ka hoki ake, ka ki atu a Tamure e hoa ho aha koe i mohio ai ki tetahi pito o tau korero, kaore koe i mohio ki tetahi pito ki a Mate te Tuahine o Tutamure raua ko Tamataipunoa ia Ngaati Kahungunu, ka ha- ramai te kai ngaki i te mate o Taneroa i mate ki Maraetaha, ka tae te taua a Tama- taipunoa ki Maraetaha ka riri i kona tae noa ki te Paritu, ka tae ki Okurarena, ka tae mai a Tutamure ka uru atu ki roto ka whati to taua, ka mau ki te pahi Paraoa, he waha ika taua Meremere, ka tae ki te take o Mau- ngaakahia, ka tao ki waenganui e piki ana ka Whakatauaki a Tutamure ki taana Meremere Taua i te hua taua i to ake, rere ana te Pao- ro ki runga o Maungaakahia, kaore Tama nei ka nehua ka pa iho te waha o Kahungu- nu i runga i te Pa, na wai te taua nei, e ka karanga ake a Tutamure naku, ka karanga mai a Kahungunu nau na wai, ka ki atu a Tutamare kaore koe i rongo "Ka pa te muri karangaranga a Tamure ko au tenei ko Tuta- tamuae," ka karanga mai a Kahungunu, ka mahara au na wai te taua nei, kaore ia na taku Iramutu tonu ia, e kore e rongo i a koe te Iwi nei, ka ki atu a Tutamure ka rongo i au, ka tau hoki te taua ki raro, ka tae mai a Kahungunu ki te kawe mai ia Tauhei ki waenganui ia Tutamure raua ko Tamataipu- noa, ka whakahinga ke kia Tamataipunoa he Taina no Tutamure, e ki nei koe he kino te ahua, kai te mohio au ki ena korero, na te aroha o Tutamure kia Kahungunu ka houhia te rongo ki Maungaakahia, e hoa he Tipuna pai aku Tipuna kia mate a Rangitihi ate Rangi- tuaiwa, ka tonoa atu aku Tipuna kia haramai ki te ngaki mate, ka haramai a Karia Hou- papa a Tamawhaina ki roto o Turanga ka houhia te rongo, kai Turanga te pou a Ta- mawhaina, kai Tokakuku tena pou a Tama- whaina, kia mato a Ngaoko-i-te-rangi kia haramai ki te ngaki mate, ka whakatauaki oku Tipuna, "Me ahakoa i te roa o te Whe- nua, he ahakoa e roa ana i te Whenua e tata ana i te ngakau," kaua e mate ki ro wharo me mate ki waho ka riro mai i a te kapa, e hoa kanui ra taku whakapiki i a koe, e ki nei koe kia penei me ou Tipuna no te riri anake, heoi kaore aku kupu Hamene i a koe, nau i korero mo te ngenge noa iho o nga tangata ki te mahi koia taua kupu, mahara au e whakahe na koe ki etahi oku Whakapa- pa kaore ia ko taaku nei ano i whakahe nei, e hoa kia ora taua i roto i nga whiu tauma- ha. Heoi ano. Rahari Hape.