Pukapuka 4, Nama 11
19010916

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 11, O TE TAU 4.] TE PUKE KI HIKURANGI, MANE HEPETEMA 15th 1901. [Wharangi No. 2] " " kakahu. Ko te tu i waenganui i nga tikanga e rua kai te pekanga tatau o nga huanui e tu ana i tenei wa. Whare. Me wehewehe te whare, ara, me ruuma haere, kia wehe te moe a ia tangata me taa- na wahine, me wehe nga tamariki he ruuma ano, engari me matapihi ano nga ruuma ka- toa, me tarewa te paparahi o raro kia tiketike ake i te oneone, kia pata te hau ma raro, me mahi he Tumere, kia rite nga mahi o te wha- re, ka oti te whare, ka hoatu he peeti mo runga ake i te paparahi, kia tarewa ake i te paparahi, He pai te rua putu te tiketike, ka hoatu ai ona taonga mo runga e mahana ai te tinana, me moe ki runga i taua peeti, kaua hei moe i runga i te paparahi, ahakoa tiketike ake i te oneone, me peeti nga ruuma moenga katoa, me wkakatuhera nga matapihi i nga awatea katoa, kia puta atu te hau kino o roto i te whare ki waho, kia haramai hoki te hau pai o waho ki roto, hei rongoa i nga mea o roto i te whare, tae atu ki nga ruuma moe- nga, kaati te noho o te kumu ki raro ki te oneone, ki te paparahi ranei, engari e noho ki runga i te tuuru kia rewa ake i te oneone, akona o koutou tinana ki te noho tarewa ake i te oneone me te paparahi o te whare; he aha hoki te pai o enei kupu kua korerotia atu nei mo te whare me ona mea katoa, mehe- mea e noho tonu ana te tinana ki te oneone, ara, ki runga i te otaota e maku ana, e ma- kariri ana, he tare kua homai e te Atua ki te tangata, mo enei ahua katoa kua korerotia atu nei kia koutou, ki te takahia e te tanga- ta, he aha te utu ? he mate ra. He ture to nga mea katoa e mahia nei e tatau e kitea nei e nga, konohi, tenei mea iti rawa te ngira he ture ano tona, ki te takahia e tatau toona ture, ka poua ketia ki o tatau tinana, he aha te mea e puta mai kia tatau? he mamae he mate, He ture kai runga i te ahi. ki te ta- kahia e tatau te ture o te Atua i runga i te ahi, ka puta mai he mamae he mate, engari na to tatau mohiotanga i mamae i mate etahi tangata i te ahi, i te wa mai i nga tipuna, ua reira ka tupato ratau me tatau hoki, ko te ahi no nga tipuna mai, ko te ngira no tenei wa ano i a tatau nei, ko te oneone me nga otaota e korero atu nei au kaua e nohoia a runga, he mea tahito no nga tipuna, he pai i to ratau wa, he kino ia i to tatau nei wa. Ko nga whare huihuinga me matapihi nga taha, a mua a muri, me puare he putanga mamaoa i te tuanui, hei pikau ake i nga kino o roto, i te mamaoa me te haa kino ki a puta atu ki te takiwa, me horoi ki te wai pera ano i te wha- re moenga, ko te waahi pai hoi tuunga wha- re. hei nga waahi tairanga ki runga. Kaore he hee i roto i te noho a nga tipuna i nga waahi tairanga ki runga o te whenua kia he- ke te wai ua kia maroke te oneone; kia ma- mao mai hoki i nga harotoroto kaore nei e heke te wai mehemea e taea, mehemea he awa wai e heke ana i te taha e aua waahi tairanga e tu ra nga kainga me nga whare ko te tino painga tena mo nga tahi marae o tenei wa. Kaua e tukua te hau o waho kia puta mai ki roto i nga matata o te whare o naianei he ngira te ahua o tena tu hau, pepaia pei- tatia kia ruru, me hanga he whare turuma kia mamao atu i te whare moenga ; ko te mea i wehea ai kia motu ke te moenga o ia tangata o ia tangata, kia ngongo ai i te hau pai o te ora, ko te tangata moe wahine, me wehe ke tona moenga, kia tika ai te haere mai o nga tamariki. NGA KAI. E rua nga kai i homai e te Atua hei kai ma te tangata he wai he nau, kia kai tonu te tangata i te hau i nga meneti katoa, e rua nga hau e kainga ana e te tangata, kotahi o aua hau he ture na te Atua kai runga, hei whakaatu ki te tangata he kino tena hau ka- ua e kainga, ko te ture tenei, ki te pa mai te hau ki te ihu o te tangata ka puta mai he haunga i roto kia tere te pana e te tupato, he hau kawe mate tena ki te tangata, ko te hau pai kawe ora ki tinana o te tangata kaore he ture, tona paanga mai ki te tangata heke po- upou tonu ki roto i te tinana, hei whakahae- re i nga uaua me nga toto, hei whangai i te tinana hei whakatika i nga uaua kawe wha- kaaro ki nga waahi katoa o te tinana, waihoki ko te kai nui tenei i homai e te Atua ma te tangata, ma tatau e titiro tona nuinga o tenei kai o te hau i runga atu o nga kai katoa e kuhua ana e te tangata ki roto ki tona tinana. Mehemea kaore tatau e kai i te taewa me era atu kai e whakaarotia iho nei e tatau ko nga kai nunui tera hei oranga mo tatau, ka tutuki atu ano to tatau oranga ki te rima ki te ono o nga ra, tena ki te tutakina nga tatau o tenei kai o te hau pai. E kore to tatau o- ranga e tutuki atu ki te haora kotahi, ma tenei tatau e tino whakamohio ko te hau e kainga ana e tatau ki roto i o tatau tinana, rae te puta ake ano ki waho mau ake ai i nga mea kino o roto i te ngakau ki waho o te ti- nana, he hau kino tena ki te kainga tuarua- tia e tatau, ka hee i te ture, ki te kainga ranei e nga Kohungahunga taua hau kino i panaia ake ra e te hau hoou, e tomo atu ana ki roto i te tinana, penei kua waiho hei ara mate ki tena Kohungahunga kua takahia te ture, me tupato ki tenei kai nui ki te hau pai ko te kai tuatahi tena i hoatu e te Atua ma te tangata, nana tonu ake tena kai i hoatu ki a Arama ki te tangata tuatahi. WAI KOROPUPU. Ko tenei kai ko te wai he nui ona ahua otira ko aku e korero ake kia koutou e rua, ko te wai koropupu i haere ake i te ngakau o te whenua hei nama tahi tena No 1, he ora kai roto i tena wai ka tika hei kai, i haere ake ia i te hohonutanga ote oneone, ko te wai i heke iho i te rangi ka mau te hopu e nga taika o nga whare, hei nama rua tena No 2, me kohua kia maoa ka inu ai ka pai. Ko nga wai papaku o roto i te whenua e kore nei e hohonu te karinga ka tae ki taua wai e tu tonu ana no runga taua wai no te oneone, i heke iho i runga ka tu i raro tata iho o te oneone, kai te mauria o taua wai nga mea kino pirau, e hora ana i runga i te kiri o te whenua, me era atu otaota pirau rau rakau paihini, e huihuia ana e ia hei hoa moona. Ko te putake tena o te mate Taipo Piwa, kua hangaia aua mea kino hei Ngarara, ki te kainga taua wai e tatau ka haere tahi aua Ngarara ki roto i o tatau tinana hei mate Ta- ipo Piwa, a, ki te pangia tetahi tangata e taua mate, ki te kore e tiakina i runga i te tupato nga mea i puta mai i roto i tona tina- na ka hora noa i roto i nga whare me nga Marae, ka rere tena mate ki te katoa, he ma- te kaha tenei ki te huna i te tangata o te ao nei, hui tahi atu te kino o tenei wai ki nga wai hapunapuna e kitea ana e nga konohi o maanu ana i te koraha me nga kainga noha- nga tangata, i nga Roto ranei; kaua rawa e kainga ki te pa mai te monomono o aua wai, na te hau i mau mai ki te ihu he reo tena ki a koe. ko koe ano te utu, ka mamae ka po- uri ka pau nga rawa i te whainga ata ki te Takuta, mei whakarongo ki te reo i pa mai ra ki tona ihu me nga tohutohu e penei ana. Tiakina toou tinana penei kaore e mammae kaore he pouri kaore he rawa e pau. Kaore he rongoa mo tenei mate mo te Tai- po Piwa, heoi tena rongoa, ko te wai o nga hua rakau Aporo Here Paramu me era atu hua rakau, rae kohua ka maoa ka tatari i te wai ka hoatu he vai matao ina hiahia, enga- ri me kohua te wai kia maoa ka waiho kia makariri, engari ko te tiaki a te hunga ora kia pai kia rite, ko tena kai ko te hua rakau, kaore ona paihini. Ko nga mate nunui kai te Maori. He Kohikiko. " Piwa. " Huango. " Rumatiki. " Wahine. Ko nga mate tuturu-tenei kai te Iwi Maori ka uru tomo ai era aru mate Pakeha, ka taea e te tangata te arai enei mate koi pa mai ki tona tinana ki nga tamariki ranei, mehemea ka tiakina ona tohu me ona ture, penei kaore he Takuta kaore he rongoa kaore he rawa e pau. Ko etahi o nga mate e tipu ana i roto ake i te tinana, na te whakaaro kore na te wareware o te ngakau ki te tinana, ka waiho tena hei Whakapararutiki i etahi o nga uaua e rite ana mo ia mate mo ia mate, tomo kau atu te mate kua kore kaha aua uaua ki te pana atu kia hoki ki waho o te tinana. Tona putake o tenei na te kore mataura- nga ki nga mea o tenei wa me ona whaka- haere e tika ai hei pai mo te tinana me ona raweke o roto o tena whare, ko nga kai ko nga kakahu, mo waho i enei ko te whare, ko te makariri ko te matao kai te haere i nga ra katoa, kimi ai i tetahi matapi o te whare tinana tangata hei urunga atu mona ki roto Whakapararutiki ai etahi o nga raweke o taua whare tinana tangata, tona rongoa me tenei hatana he mahana pai, rite tonu i te kapu o nga waewae tae noa ki te mahunga, i te hotoke tae noa ki te raumati, i te po tae noa ki te awatea, ki te rite tenei i a tatau kua kore he kaha o nga mate kua korerotia atu nei e au kia koutou, kua iti rawa ta tatau ahu atu ki nga rongoa me nga Takuta, ka toe o tatau rawa mo etahi maharatanga a to ngakau. NGA KAI. He whakatauki na te Tiamani mo tenei taonga nui mo te kai, ahua kai ahua tangata, ko tenei taonga nui ko te kai hei whakapai. mo te tinana, ko tatau tinana tonu te kai e tukua nei ki roto i o tatau ngakau hei wha- kakapi hei papaki, ki te pakaru te whakakapi ka pakaru katoa te papaki ka makere te ti- nana. Ko te Atua kai roto ia tatau e whakahaere ana i a tatau kai; kainga katoatia nga kai e tika ana kia kainga e tatau, kaua ia nga kai e whakaatu mai nei te ture e pa mai nei ki te ihu; ko te Paraoa ko te Taewa ko te Miiti me era atu kai kikokiko, me tunu me kohua, kia maoa rawa katahi ka kai, kia ma nga kai; kia mahara koe ki toou Atua; ata ha- mama ka uru ki te mangai ata ngaua kia ngavari ka ata tuku kia heke i te korokoro, ka tatu iho ki roto i te peeke ka pai te mahi i nga toto me nga uaua, ko te kinaki mo enei kai, he wai he tote ; he huare kai roto i te mangai hei whakatakataka i te kai i mua atu i te tukunga ki te korokoro maana e peehi ki te peeke, hei huri tuarua e pai ai te heke ki nga waahi katoa o te tinana, he huare ano to te puku, ara, to te peeke, ko taua huare he atete, e oho ake na koe i te moe i nga ata e kawa ana to waha. Ko te Atua kai roto ia tatau e whakahaere aua i nga kai e heke ana ki o tatau koopu, ko nga hua rakau he kai pai tena na te Atua i tunu kia maoa, kaua e kainga i te mea ka- ore ano i tunua e te Atua kia maoa, he Apo- ro he Pititi he Here he Pea he Paramu he Waina he Eperekooti me era atu hua rakau, engari kohuatia ko te wai ma nga turoro, ta- kitahitia te kohuatanga. Ko nga kai kikokiko ko te putake mai tena o te mate Kaute kooti, kaua e kainga nga mea pirau na tatau na te Pakeha ranei aua Kai, ko te haunga e rongona e tatau o aua kai kua pirau, ko te reo tonu tena o te Atua e mea mai ana kia koe kaua e kainga he ture nana kai runga, ki te takahia e koe ka pirau ano koe, na enei kupu ka mea atu au kia koutou kia mau ki nga ture o nga kai ka ora tatau katoa. WAI RAMA. E pouri ake ana au i te mea kaore aku hoia i konei, kua tu nei hoki au hei Takuta mo ratau, i runga ano i to ratau hiahia, na te pirautanga o te Witi o te parae o te Waina o te Taewa, ka puta mai i roto ko nga wai rama e kainga nei e te tangata, tona mutu- nga atu o nga wai rama he Winika, ki te ka- inga e te tangata te rama a ka haurangi, oho ake i tana moe ka mamae tona mahunga, ko te reo tena o te Atua e mea mai ana ki a ia whakamutua kei hoki atu ano koe ki taua, kai, engari ma te Takuta anake te kupu me inu te turoro. Ko te maroketanga o te waha i te rama kua ngoikore kua mangere, kua pararutikitia nga uaua kawe toto. Ka nekehia i te 1 ki te 2 p.m. 2 p.m. Takuta Pomare. Ko nga mahi a te rama be whakaako i te tangata ki te korero teka ki nga mahi kino katoa, ko nga wahine e kai ana i te rama, e kohuru ana ratau i nga kaakano tangata kai roto i o ratau tinana, e tatari ana ki te va tika e tae mai ai ratau ki te ar nei, hei wha- kakapi mo nga mea kua moe. E nga Kaunihera Maori, whiua te tangata te wahine kai rama, pai atu te mate o te whe- nua, i te mate o te tangata, he aha hoki te pai ki te mate te tangata ka ora ko te whe- nua, ma wai e ngaki e ahuahu, ki te mate ko te whenua ka ora ko te tangata tena ano e whanau he whenua i te werawera o te tanga- ta. TUPEKA. He kai hoou te Tapeka na te Iniana tenei kai, i te kitenga tuatahi o te Pakeha, ara, e Koromapihi, e kai ana te Iniana i tana Pai- pa, e puta mai ana te auahi i tona waha, ka mahara tetahi o nga heramana e, ka wera a roto i te ngakau o te Inia ra i te ahi, katahi ka oma ki te tiki i te peere wai, ringitia ana ki runga i te Inia, ka ara i konei te raruraru; ki te kainga e te tangata te waikura o tona Paipa, ka mate ia mate rawa, tuarua ka kaha te kai Paipa a te tangata ka pakapaka tona manawa, kua kore te manawa e kaha ki te