Pukapuka 4, Nama 2
19010330

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 2, O TE TAU 4.] TE PUKE KI HIKURANGI, MAEHE HATAREI 30th 1901.______[Wharangi No. 2] aroaro o tetahi mahi hou. E haere ana taku tono i runga i te ture o nga tamariki ki nga matua; a, kowai te tangata i tono atu tana tamaiti he taro mana, a, hoatu ana he kohatu ? Kaore mai i mua, katahi ano ki tenei ra ko korua ko to taina, heoi taku kupu ki a koe ko te tau tenei o te rangimarie rae te aroha nui o te Atua, ara, o to tatau Matua i te wahi ngaro, kauaka hei whaka- kake te ngakau, me haere katoa nga haere o enei nga ra i runga i te ngakau kotahi, me te rangimarie o te iwi nui tonu, ko te ture hei tunga waewae mo tatau, ko te Atua o te rangi o te whenua hei arataki i a tatau i runga i te tika anake, me te ora. Kaati e toku matua kauka hei pouri, engari kia hura te maramatanga ki a koe, ka whakatau i tenei mea nui i runga i te rangimarie, ko te tangata e oti i a koutou ko te iwi koia tena ta tatau tangata e whakahua ai, otira kai te Iwi te ritenga moku, kaa tau noa ranei ta koutou tangata, penei kua tau kia Tunuiara- ngi e pai ana, engari kaore aku hara kia ko- utou, ka tu hara kore ahau heoi, e te Iwi nui atu toku hiahia kia mohio ki ta koutou kupu whakamutunga. Heoi kia ora tatau katoa i raro i te maru o to tatau Matua i te rangi. Te Ama-o-te-rangi.

HE RETA MAI NO AWHERIKA. I WAENGANUI I TE HOA-RIRI.

Ko te reta e whai ake i raro iho nei; he mea tuhi mai e Turupa Paraki Wirekini ki te ''Lyttelton Taima" i te 28 o nga ra o Hanuere 1901 koia tenei :— I muri mai o taku reta whakamutunga" atu ki kona, kaore rawa he mea nui i pa mai kia mataa, engari ko te mahi nui a te hoa- riri ne whakatata haere kia matau i nga wa e neke ai matau ki etahi atu waahi, me to ratau tupato ano. E rua nga ra i muri mai o taku reta i tuku atu ai kia koutou, katahi matau ka ahu ki nga Whenua o waho, a i runga i tera haere a matau ka mate a Turu- pa Karaaka. E 50 pea nga Poa i nohoia e ratau a roto o tetahi koawaawa i waenganui o konei, me Karakatoopa, i muri mai o tena katahi ka topetopea e te hoa-riri nga pou o nga waea kawe korero, ka mutu tena mahi a ratau, katahi ka peke atu ko nga Kau a te Iwi Mangumangu tahaetia ana e ratau, kati ko enei mahi kai te ahua pohehe, engari na runga, ano i nga mahi pera a matau ki te hoa- riri i ata noho ai te hoa-riri kia matau, i riro mai hoki ia matau tetahi kahui papai nga hoiho, ia matau e mahi atu nei. I tetahi wa ka hori nei, katahi ka whakatata mai tetahi ropu iti o te Poa, ka pupuhi mai i waho, ara i tawhiti noa atu, kaati kaore rawa ratau i mohio ki te painga o ta ratau mahi, i runga i te mea ko te mutunga mai tera o te kaha o a ratau pu pakupaku, engari ko matau kai te kite atu i te pai o ta ratau mahi, me te nui hoki o taku whakamihi kia ratau. I enei ra torutoru ka mahue ake nei, kata- hi ka panuitia e Kapene Tiakihana tona tautapa mo nga Hoia o nga Koroni, i panui- tia e ia taua whakaaro ona i to matau puni, i mea ia, e taka whakaaro ana ahau moku, mo runga ia koutou i nga Hoia o nga Koroni, kia uru ki roto i nga ropa Pirihi mo te 12 marama, me taku tino mohio hoki, ko nga mea e hiahia ana ki te uru me haere, me te mohio ano koutou, ka kaha noa atu te tanga- ta ki te puta ki waho mehemea ka tutuki ki te 6 marama, ko te utu mo te tangata £15 pauna i roto i taua 6 marama, mehemea ano ia e hiahia ana te tangata ki te uru. Kaati i te mutunga o nga korero a taua Kapene, kaore rawa he tangata i hiahia ki te haina i o ratau Ingoa, e toru ano i haina ki roto i te pukapuka a taua Kapene, ko nga mea kaore i haina, i noho era i waho, me tona whakaatu ano e 5/- hereni tae atu ki te 7/- hereni i te ra mo nga paraiweti, i pai atu tenei i te iti rawa. I muri mai o tenei kupu a taua Kapene, ka tutaki tona pukapuka rarangi Ingoa. Heoi no te ahua roanga e noho ana katahi ka tuku tono etahi ano o aua tangata kaore nei i haina i o ratau Ingoa Ki te pukapuka a to ratau Kapene kia whakaurua ano ratau ki roto i taua Ropu Pirihi, mo te 6 marama, hei arahi ia ratau ki roto ki te hohonutanga o tenei mahi me ona tikanga katoa, a hei muri mai ra i to ratau putanga ki waho ka itiro ai ratau i tetahi mahi momona atu i enei. Ko nga kai-whakahaere o nga ropu i ata titiro marie, me ta ratau rapu, i te take i ohorere tonu ai ratau te whakaae, mehemea tonu nei kai nga Hoia anake o nga Koroni te painga o tenei mahi, ka mutu tena. E toru taenga mai o te Meera-Peeke ki a matau i te wiki, ko etahi o nga reta ki a matau e waru marama, e iwa marama o etahi, katahi ano ka tae mai, ki te titiro iho ki nga puka- puka kua kino noa iho te kopenupenu, ara, me te mea tonu nei i roto i tetahi wahi kino e takoto ana, ki ta matau mohio, i riro pea i era atu meera te mau haere, a whakahokia mai nei ki a matau, engari he nui atu, nga meera e penei ana te haere, kaati kaore hoki e taea te aha, ehara hoki i te huarahi tuhera ki te katoa nga huarahi o nga meera o konei. Hanuere 31; I nanahi nei na tetahi Ma- ngumangu Tutei i kawe mai te kupu, ko Tianara Ti Weti me ana tangata e whai ana i raro i a ia, kai tetahi wahi e noho ana 12 maero te tawhiti atu i konei, me te hiahia hoki o taua Mangumangu kia whakariterite tonu matau i to matau turanga, i runga i taua kupu ana ; no muri tonu iho, ka puta mai ano taua tangata, ka karanga mai kia tuku matau i a matau nei herehere, era ana tangata e whakanohonohongia ki nga taha o to koutou Puni, kaati kaore hoki matau i aro atu ki nga korero a taua tangata, no muri i tera, katahi ka tino kaha rawa atu te rongo o taua kai-whakahaere o te Poa, ko nga heteri o waho kaore rawa i mohio ki taua kupu, ko to matau marangatanga tenei ki runga noho matatu ai i taua po; a, tae noa ki te awatea, kaati kaore rawa he kupu i tae mai ki a matau. Engari ko te ropu o Niu Tireni, me te ropu o te Karihana kai konei katoa, ko to ratau whakaaro kaore i ahu ki whea ki whea; engari i whakaaro tonu atu ratau kia tae mai te hoa-riri, kia akina tonutanga atu ratau ki roto i te hoa- riri, i runga, i te pakanga tika, a kaore hoki matau i te tino wehi mehemea ka riro i awai ranei te Wikitoria o taua pakanga, kaore rawa o matau manawapa, ahakoa he aha e tupono mai ki a matau, kai reira katoa matau mo aua tu whakahaere.

TE HUI KI HURUNUIORANGI. MAEHE 16th, 1901. I tuhera te hui i te 10 o nga haora o te ata a.m. Ko Pahura Hirini te Tiamana mo te hui, hei whakawhaiti i nga take. Kiingi Ngatuere nana i whakatakoto nga take, a i mea ia. Ko nga take o tenei hui i puta mai i roto i Aotea Whare e tu ana i Papawa Kereitaone Wairarapa, i whaka- ingoatia nei matau e te iwi hei mema mo te Kaunihera Maori o roto i te rohe potae o Rongokako, a i oatitia matau ki te aroaro o te ture, ki a kaua ai matau e titiro ki te kanohi whakapati, engari i runga anake i te tika i te pono. Tuatahi: Ko te tikanga o te tinana o tenei Kaunihera, he koura ona ringaringa, he hiriwa ona waewae, he kapa te wahi e mahi ai tona tinana, he koura tonu e whawha ai ona ringaringa, he hiriwa tonu e haere ai ona waewae, he kapa tonu ; tenei te putea nohanga he mea whakairo ki te mamangu, a, ka hoatu e au ma Tamahau e whakata- koto e whakahaere hoki ona tikanga ki o koutou aroaro, kia riro ai ano ma ia tangata, ma ia wahine, ma ia tamaiti, e potae te taura ki tona kaki, ki tona kaki, ara, ko tenei taura ko te pukapuka ture hei whaka- haere ma tenei Kaunihera, kei kona te ora mo tatau me te mate, ka ngoikore te tangata ki te mahi ka mate, ka kaha ano te tangata ki te mahi ka ora. Tamahau : Ae, e whakaae ana au ki nga kupu katoa a Kingi, ae, he tika tenei kupu e kiia nei e ia he koura te tinana, he hiriwa nga ringaringa, he kapa nga waewae, tuturu te tika he moni anake te huarahi whakahaere a tenei Kaunihera, notemea kua whakata- kototia te huarahi mo tatau mo te iwi, ki te kaha te tangata ki te whakapai i tona whe- nua, ka ora, ki te kore ia e kaha ki te tapahi atu i nga taru kino, i te parakipere, i te paraea, i te puruma i te rapeti; i nga marae me era atu mea kino e pa ana ki te iwi, i runga i te whakahau a te Kaunihera, ka ahei te Kaunihera ki te tuku atu i ana tangata ki te mahi, a i te takiwa e oti ai te whakapai aua whenua, ka tonoa ia kia utu i aua wha- kapainga, ki te uaua te tangata ka kawea ki te whakawa, ma ana e tono taua moni, ki aua tangata ki taua tangata ranei; Koia taku tautoko i te take a Kingi. Heoi, me

panui atu ki a koutou te ture, i te mutunga o te panui, ka mea te Tiamana, E whakaae ana ranei koutou nga taane nga wahine nga tamariki, kia takoto atu tatau ki raro i tenei ture ? Umere katoa te iwi i to ratau wha- kaaetanga, Ae, ka takoto atu matau ki roto ki tenei ture mate atu, ora atu. Tamahau: Ka mea ia i roto i tenei take kua whakaaetia e nga morehu o nga hapu e noho nei, o Ngaitahu, o Ngaitaneroa, o Ngati-Kaiparuparu, o Ngati-Tehina, o nga tangata kaore i tae ki te hui i Aotearoa i puta mai nei i reira nga take e panuitia nei, kaati tena. Take Tuarua : Ki a whanau hou tatau i runga i nga raruraru, i te wha- kamutu hoki i te kai waipiro. Take Tua- toru : Ki a whanau hou nga tai-tamariki taane, wahine me nga wahine e whakaputa uri ana mo tatau. Tiamana, ka mea: Nga tangata e wha- kaae ana ki te take tuarua kia murua atu nga raruraru, a i umeretia te whakaaetanga a te iwi, Ae, ka tukua atu nga raruraru oti tonu atu tena take; mo tetahi wahi o te take tuarua. Nga tangata e whakaae ana kia mutu te kai waipiro, me ki mai ae, ume- retia ana e te hui te pehanga atu i te waipiro ki raro, a oti ana tenei take. Take Tuatoru : Nga tangata e whakaae ana kia mutu te kai paipa, tikareti, me whakatika ia ki runga whaaki mai ai ki te aroaro o te Tiamana me te hui, ara, ko nga tai-tamahine wahine whanau tamariki i tu mai i te tuatahi, a, whakaaetia ana ; ko nga ingoa enei. Ko Hera Karauria, e whakaae ana au ki te whakarere i te paipa i te tikareti; Ani Peehi, Kaingakino Hikarara, Meri K. Na- mana, Tareko W. Namana, te Here te Atiu, ko Whakaangi Hautu, ko Whakairi Mita, ko Pine R. Ihaia, ko nga tai-tamahine wa- hine enei i whakaae ki te whakamutu i te kai paipa tikareti; ko nga ingoa enei o nga tamariki wahine kua whakamutu i te kai tikareti, i te kai paipa. Ko Taurito Rutene, ko Pani Namana, ko Hotuwaipara Ngahina, Terina Ngahina, ko Horiana Arapere, ko Pika Ropoama, ko Kaurangaihi te Rangi, ko Penerope te Rangi, ko Hingahinga te Kaweaka, ko Wiki te Rangi, ko Raiha te Rangi, ko Nuia te Rangi, ko te Uru Atiu, te Uru Hanita, ko Rahera Tukotahi, Terina Arapere, te Kohe Ngahina, Retimana Manuera, ko Piki Reiri, ko Eraina Reiri, ko Neta Ngairo, Wiki Peehi, Wiremu te Rangi, Reweti Peehi, Urikore Pahura, ko te Rehu Kiingi, Maika Ngaitahu, Hikonga Tuhokairangi, te Heke Reiri, Take Ropoama, Morehu Ropoama, Hape Hanita, Mata Tauru- Tiamana : Ka paahitia tenei take i runga i te tuunga mai o nga kotiro me nga tama- riki taane, ki te whakaae kia mutu ta ratau kai i te tikareti; Heoi umeretia ana e te hui. Take tuawha : Ko te whakatu "Komiti Marae" i raro i te mana o te "Kaunihera Maori," kua oti nei te Oati nga Mema, a, i paahitia e te Tiamana, kia whakatutia he "Komiti Marat," a, i umeretia e te Iwi. Take tuarima: I whakahuatia kia toko- rima nga Mema, kia tokotoru nga Wahine, kia tokorua nga taane, a paahitia ana. Take tuaono: Ko nga Mema Wahine i whakahuatia o ratau Ingoa:— Ko Wirihita Pinea, ko Meramera Pahura, ko te Waima- tao Ngatuere, ko nga Mema taane, ko te Paki Honehumu, ko Paraone Pahoro, a i pootitia i umeretia e te hui, a i paahitia e te Tiamana. Take tuawhitu : Ko Wirihita Pinea, hei kai-tiaki Marae, timata i Mangaakuta, Wha- katikia, Te Weu, Te Whiti. Ko Meramera Pahura, hei kai-tiaki Marae, timata i te Waipoapoa, Taupapanui, Te Whakapuni. Ko te Waimatao Ngatuere, hei kai-tiaki Marae timata i Hurunuiorangi, Katataone, Te Uruotaane, a i umeretia e te hui, i paahi- tia e te Tiamana. Ko te Paki Hoonehumu, me Paraone Po- horo, e tu ana raua hei kai-tiaki Marae, hei whakapiki i nga Mema Wahine tiaki Marae, timata mai i Mangaakuta, Whakatikia, Te Weu, Te Whiti, Waipoapoa, Taupapanui, Whakapuni, Hurunuiorangi, Kaatataone, Te Uruotaane, a i umeretia e te Iwi, i paahitia e te Timana. Take Tuawaru: He mea whakauru ki roto i nga take o te hui, e Kawana Ropiha, he kowhiri mema, mo te Kaunihera mo nga whenua, a i whakaaria ko Tunuiarangi raua ko tona iramutu ko te Ama-o-te-rangi, a i runga i te whiriwhiri a te iwi, i whakataua