Pukapuka 4, Nama 24
19020731

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 24, O TE TAU 4 TE PUKE KI HIKURANGI, HURAE TAITE 31 1902. Wharangi No 3

Na Eruera Te Eahu.

TAMATEA ME TONA WAKA ME TAAKITIMU. Ki te"Etita O te "Puke" me a tatau tama- riki, me a tatau mokopuna tena koutou, te kai pupuri i te ahua o te muunga o koutou tipuna mai o Hawaiki, kia ora kia ora koutou katoa. Na e te Etita koi pouri mai mo taku inoi atu ki a koe, me a tatau tamariki, me a ta- tau makopuna, e mahi inaina i te tirohanga whatu a o tatau tipuna i Hawaiki, a, mauria mai nei e ratau ki Aotearoa nei taua ingoa tu ai, ki nga maunga o konei; hei whakama- haratanga i taua ingoa nui i Hikurangi, a, kua waiho nei e to koutou matua, e to kou- tou tipuna hei taonga nui ma tatau i tenei whakatipuranga, koia e whakamahara nei, e whakatupato nei ia tatau. E hiahia aua ahau kia whakahoutia mai e koutou taku panui o te. 31 o Mei 1902, i te Nama 22 6 te Hikurangi, kia marama te tu o nga reta o nga panui penei, ara, wananga. . Koia i inoi atu ai kia tuaruatia ano e koutou, engari me timata i tenei waahi. E te Etita o te "Puke," mehemea e watea ana tetahi waahi o te korama o te pepa, mau e maka iho enei kupu ki roto. He whakaaro noku kia tukua e au nga pitopito korero a nga kaumatua i mau mai i a au, koi whai kaha ana au ki te whakawhaiti haere i aua pitopito korero e pa ana kia Tamatea me ona Iwi, me ona hapu, me tenei wka me Taaki- timu mai o Hawaiki, tae noa ki tona haere- nga mai i te moana, me tona unga mai ki tenei motu. Ka tukua nei e au anei pitopito korero a nga kaumatua ki te pepa, hei matakitaki iho ma nga uri e Tamatea, i tona marae i tona marae ; a, mehemea e tarepa ana tetahi wa- ahi o enei whakaatu, ata tapia mai, ata hau- haketia mai, kia oti pai ai taua kaupapa ko- rero i runga i te pai, i te tika ; kia mahara ki te whakatauki a nga kaumatua, "ehara i te po kotahi i tuhera ai te whare wananga, no reira ehara i te po kotahi i whanau ai te Tamaroa." Engari ko nga pitopito korero kei tena kei tena o tatau, me tuku mai ki te pepa, kia wawe te puta ki te waahi marama, hei ata tirotiro iho ma tatau, a, ko nga waa- hi e takoto hapa ana, me ata whakariterite marire & tatau kia pai te takoto, kia marama ai nga kai pupuri i aua korero. 1. Na, ko Tamatea he tino rangatira ia, ne Ariki hoki ia i runga ake i era atu ranga- tira o roto i ona ake lwi, hapu hoia o Ha- waiki atu. 2. Ona Iwi ko Ngati-rumano, ko Ngati- hukamoana, ko Ngati-pungatoroa, ko Ngati- puwhenua, ka mutu nga Iwi. 3. Ko te waahi o Hawaiki i noho ai a Tamatea, me ona Iwi kua kiia ake nei, ko Whangara, ko Hangaroa, ko te Taranga, ko Whaingaroa. 4. Ona pa ko Titirangi, ko te Pakaroa, ko te Whetu-matarau, ko te Rehuroa, me era atu. -• 5. Ona ingoa hapu enei, Ngati-rahiri, Ngati-tangihia, Ngati-pakau, Ngati-hinemo- ana, me era atu. 6. Ona waka ko Taakitimu ko Horouta, heoi. 7. Nga Pakake nana i awhi te waka a Taakitimu, ko Hine-korito, ko Hine-kotea, ko Hine-makehu, ko Hine-huruhuru. Ko nga tipua nana i taki mai, ko Ruamano, ko Araiteuru. 8. Nga atua i mauria mai i runga ia Taa- kitimu, Kahukura, Tamaiwaho, ko Tunui-a- te-ika, ko Hinekorako. Ko te Kauika nana i whakatere mai, ko te wehenga kauika, ko Ruariki, ko Maurea, heoi ano. 9. Nga tangata tohunga nana a Taakiti- mu i tarai, koia tenei:— Ko te Rongopatahi, ko Ruawharo, ko Matapara, me o ratau hoa mahi ano. 10. Nga kowhatu i taraia ai a Taakitimu e nga tohunga nei; he Kohurau, he Karaa, he Onewa, he Pounamu; koia tenei nga kowhatu e mahia ana hei toki tarai waka, me era atu mahi whare, Pa taua. 11. Nga toki Pounamu o Hawaiki mai, i raro i te mana o te Rongopatahi, o Rua- wharo, o Matapara; ko te Awhiorangi, ko te Whironui, ko te Rakuraku o Tawhaki, ko Huiterangiora, ko Matangirei; ka mutu nga mea i marama. 12. Ko te Awhiorangi, ko te Whironui enei toki Pounamu e rua, he toki tapu, he toki poipoi ki te aroaro o nga atua. Te mahi- nga tuatahi o enei toki i te topetopenga i nga toko o Rangi a Taane-nui-a-rangi nei, tuarua i te. koti kotinga a Tamatea i nga. ngaru tupa ia Taakitimu nei, ka mutu atu. 13. Ko te waahi i takoto ai a Taakitimu i whakaekea ai nga Rauawa, nga Haumi e rua, nga Taumanu, te Karaho o te Waka, te • Tauihu, te Rapa, nga Whiti, nga Tokotu, nga Tira e rua, me nga Puhi o te Rapa o te Tau- ihu, nga Korewa e 4, nga hoe, ko Whangara. 14. Ko te awa i whakatautaua ai a Taa- kitimu, ko Pikopikoiwhiti i Hawaiki. 15. Ko te Turuma i toia ai a Taakitimu ki runga karakia ai i te ata maruata o te ra, i rere mai ai a Taakitimu i te Moana-nui-a- kiwa ki Aotearoa nei, ko Titirangi. 16. Nga tohunga nana i karakia a Taa- kitimu, ko te Rongopatahi, ko Ruawharo. 17. Ko te Ana i tikina ai a Kahukura, a Tamaiwaho, a Hinekorako, e te Rongopatahi e Ruawharo, ka mauria mai ki te kei o Taa- kitimu noho ai, ko te Kohurau ki ta etahi ko Huiteananui ki ta etahi, he ana enei. 18. Kotahi te Taumanu tapu rawa o nga Taumanu katoa o Taakitimu, ko te Taumanu o te kei, te Taumanu taupa atu o nga atua, ko te Rongopatahi, ko Ruawharo anake ia raua tera Taumanu. 19. E rua, kotahi Taumanu ki te tangata o Taakitimu, kei te maha o nga tangata hoe a ia tangata, a ia tangata, te ritenga o aua Taumanu. 20. Ko te Iwi tuturu nona ako te rakau o Taakitimu, me te whenua i tu ai taua ra- kau, ko Ngaati-waitaha, ko Ngaati-kopeka, ko Ngaati-parerautao, ko Ngaati-parauri, ko nga rangatira o aua Iwi, ko Puhiwhakaawe, ko Puhiwhanake, ko Tutakahinahina. Na me kati i konei nga mea hei tuku atu maku i nainei, kia takiwa ra, ka tuku atu ai e au nga ngeri o te tooanga mai o Takitimu, me nga karakia o te whakatapunga o Takiti- mu o te whakaputanga mai ki te moana, me nga tapatapa o te hoehoenga o Takitimu i Pikopikoiwhiti, me nga waiata, me nga ori- ori e pa ana nga kupu kia Takitimu kia Ta- matea me nga korero e pa ana ki tenei waka me Tamatea me Nagti-Waitaha ma katoa, me te wahi i u mai ai a Takitimuki ki tenei motu. heoi na. Hoani Turi te Whatahoro. O Papawai wahi o Wairarapa.

E tautoko ana au i enei pitopito korero. Tamahau Mahupuku. Kehemane wahi o Wairarapa.

TE KURA O TE PAMOANA. Koriniti. Hurae 9th, 1902. Ki te Etita o "Te Pake" tena koe, mau e panui atu nga korero nei. I te Turei te 24 o nga ra e Hune nei, ka tae mai te reta a Ruu Reweti, tetahi o nga mema o te Corona- tion, kia haere atu nga tamariki o te kura o te Pamoana ki te taone o Whanganui, kia ngahau tahi me nga tamariki o nga kura Pa- keha, i te 26 o nga ra o Hune, ara, i te ra e Whakakingitia ai a Kiingi Eruera VII, i te 25 o nga ra ka eke atu nga tamariki o te kura o te Pamoana ki runga ki te tima nei kia Aotea, ka ahu atu ki te taone o Whanganui, he nui te tangata i ki tonu a runga i te tima, no etahi atu kainga o roto o te awa b Wha- nganui te nuinga o nga tangata, e haere ana hoki ki taua ra, tae atu ki te taone o Wha- nganui, ka rongo matau kua nekehia taua ra, i runga i te mate o Kiingi Eruera VII. I te 5 p.m. ka haere nga tamariki o te kura o te Pamoana ki Putiki, tae atu matau e tu mai ana a Taitoko a te Kahukiwi Taraua me nga wahine katoa o Putiki ki te whakatau mai ki a matau, ka mutu te tangi ka uru matau ki roto i te whare, ara, ki te Pakuoterangi. I te 7 p.m. ka karawhiu te kai ma matau, ka mutu te kai ka hui mai hoki te tangata whenua ki te manaaki ia matau, me Kawhe Komihana o te Karauna, me te Wiremu mi- nita ki roto i te. whare, ko waho o te whare kua ki tonu i te Pakeha, e matakitaki ana ki nga tamariki o te Pamoana, ka tu a Mete Kiingi ki, te mihi ki nga tamariki o te Pamo- ana, ka mutu ia ka tu mai ko Hori Pukehika kotahi tonu te ahua o a ratau korero he mihi anake, me te hoki atu o a raua korero ki te wa e ora ana te nuinga o te tangata, me nga ra- ngatira o Whanganui, ahua tangi ai aua ra- ngatira i te wa e tu nei raua ki te korero, i te whakaaroha ki te hunga mate; i tu mai ano a Taitoko me te Kahukiwi, he pora ano a raua korero me a Mete raua ko Hori Puke- hika; i tu ano a Rerepari a te Piki Kotuku a Haimona, me Pokiha Peni, ki te whakaho- ki i nga korero mo matau ; i te mutunga o nga korero ka tu mai a Kawhe Komihana o ! te Karauna, he roa ia e korero ana, ko te ahua o ana korero he aroha ki te hunga ma- te, ara, kia Meiha Keepa me nga rangatira o Whanganui, me tona korero mai ano i te pouri o nga Iwi i raro i te. mana o te Kiingi- tanga o Ingarangi, mo te korenga o taua ra me pehea he aitua tenei, ka mutu ia ka tu mai a te Wiremu minita ki te karakia, ka mutu te karakia, ka tu nga tamariki o te ku- ra o te Pamoana ki te waiata Pakeha, ka mu- tu te Pamoana, ka tu mai ko nga tamariki o te Kareti o Hukarere, me nga tamariki o te Aute ki te waiata, i te 8 o nga haora i te ata o te 26 o nga ra o Hune, ka karawhiu te kai ma matau. I te 9 a.m. ka hui matau ki te karakia i te whare karakia i Putiki, i te apahi o te 10 a.m. ka Maati atu nga tamariki o te kura o te Pamoana, o Hukarere, o Te Aute i Putiki ki te taone, ara, ki te whare karakia o te Ingarihi, ka tae ki te taone e titiro mai ana-te Iwi nei te Pakeha me te mihi mai ki te tira tamariki nei, e haere ana te Iwi nei te Pakeha ki roto ki te whare karakia; i muri katahi te tira tamariki nei ka haere ki roto i te whare karakia, kaa whakawateatia nga tuuru mo ratau, i te mutunga o te karakia Pakeha, ka homai e te minita, kotahi te Hi- mene ma nga tamariki o te Pamoana, o Hukarere, o te Aute, ko ta ratau Himene ko te 80, i te mutunga o te karakia ka hoki nga tamariki ki te kainga o Hori Pukehika ki te rongo o Pamoana ki te tina, kua rite noa mai nga kai ki runga ki nga teepu ma nga tamariki ; i te2 p.m. ka Maati atu ano te Iwi tamariki nei, i te kainga o H. Pukehika ka ahu ki te Ohipera o Whanganui, he nui to tangata i haere te Pakeha ' hoki, ka tae ki te Ohipera ka waiata, Pakeha nga tamariki nei, a, mutu ana te waiata ka pakipaki te Iwi Pakeha Maori hoki, i te mutunga o nga wai- ata a nga tamariki, ka whakatuheratia nga ruuma o te Ohipera kia matikitaki nga ta- mariki nei. I te 5 p.m. ka hoki nga tamari- ki ki Putiki, i te 6 p.m. ka karawhiu te kai ma matau, ka mutu te kai, ka whiua mai te tahua kai, he aroha na nga Maori o Putiki me nga Pakeha o te taone o Whanganui mo nga tamariki o te kura o te Pamoana, ko aua kai nei he rohi, he keeke, he miiti maoa, he pihikete, he aporo, me era atu kai a te Pake- ha, kotahi te hawhe keeke marena no to marenatanga o Heeni Makitonere ; i tenei po katahi ano matau ka kite i te nuinga o te tangata o Putiki, ka tae katoa mai ki te Pa- ku-ote-rangi ki te manaaki ia matau, a. me ki ake au i konei, i tino manaakitia nga ta- mariki o te Pamoana e nga rangatira o Puti- ki, a, e kore hoki taua manaakitanga e wareware i nga tamariki o te Pamoana kaore he tino korero o tenei po, ko te mahi nui atu he ngahau na nga tamariki o te Pamoana me nga tamariki o Hukarere o te Aute. I puta ano tetahi korero mo te haere a Timi Kara ki Ingarangi, engari kaore i tino korerotia, e whakamahara kau ana mo taua haere, i te 7 a.m. o te 27 o nga ra o Hune nei ka hoki mai nga tamariki o te Pamoana, i runga i to ratau Tima i haere atu ai, kaati tenei. Me hoki ake au ki te panui a Hori Erueti Hekeretari, te tamaiti ka 18 nei nga tau, e ai ki tana panui, ara, ki tenei wahi e ki nei i roto i "Te Puke" o Mei 31, 1902, Wharangi No2 No3, ko nga kainga o Parete Wereta ko Karatia, ko Koriniti, ko Atene, ona hapu ko Ngapoutama, ko Ngaati Pamoana, kaati maku e ki ake, e tika ana koia nei ona hapu engari kaore rawa tenei hapu a Ngaati Pa- moana i te mohio ki tenei whakaaro o Pereti e tahuri nei ia ki te tautoko i nga mahara o tenei Pakeha o Hatariki, kia whakaaetia e Ngaati Kura he Raihana hoko waipiro mana ki Pipiriki, a, me ki ake au e kore rawa tenei Iwi a Ngaati Pamoana e tautoko i tenei ma- hara, kaore hoki tenei kai te waipiro te hau- rangi ranei i te kitea ki waenganui o tenei Iwi o Ngaati Pamoana, ki te kitea te waipiro a te tangata ranei e haurangi ana i nga ma- rae o te Pa o Koriniti, ka whiua e te Komiti marae o Koriniti nei, heoi ano. Na Ngarongo Pokiha.

Hamua.