Pukapuka 4, Nama 4
19010430

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 4, O TE TAU 4.]_____TE PUKE KI HIKURANGI APERIRA TUREI 30th 1901._____[Wharangi No. 2] roa me te Waipounamu, tae atu hoki ki nga Moutere e tu mai nei i te moana, tae noa ki nga tangata ke e noho nei i roto i te Iwi Pa- keha ; ehara i te mea ko te Maori anake e mate ana i te Kohikiko, e ahei ai te korero a te tohunga he atua Maori tenei Kohikiko, me te whakapono ano etahi tangata tokoma- ha ki tenei reo. I marama ai te ngakau ki te hopu ake i tenei whakaaatu, kia mohio ano tatau ko nga mate katoa e pa ana ki te tangata Maori, e korerotia ana e nga tohunga he atua maori kai- tangata, kai te pa aua mate ki te Pakeha me era atu Iwi nunui, e pa ana enei mate ki nga Kararehe, te Maremare te Kohikiko te Hua- ngo te Pohe te Porangi te Rumatiki te Wai- hakihaki te mate i te whanautanga, te Tuu- ma te Kauta whakapupuni waewae Mumutu Ngerengere ; otira nga mate katoa e pa ana ki te tangata e pa ana ki te Kararehe ; e kore hoki pea te tohunge Maori 9 kaha ki te kore- ro he mate atua Maori Kai-tangata e patu nei i nga Kararehe e rongoatia nei e te Pa- keha ka ora, kua korerotia hoki i runga ake nei, nga mate e pa ana ki te tangata, e pa ana ki nga Kararehe. I te 19 o Aperira, kua tu nei te ''Kaunihe- ra Maori Marae o Rongokako" ka tonoa mai u te Kawanatanga ana tangata tirotiro i nga Kararehe e pangia ana P te mate, a nga Pa- keha me a nga Maori, kitea ana ko tetahi o nga Kau miraka a Hoani Te Toru Rangita- kaiwaho, tetahi o nga Kaumatua o te "Ka- unihera o Rongokako," ka ki atu nga tangata a te Kawanatanga a Wepu me Henare Para- ta, he mate nui kei te Kau nei, heoi kaore te Kaumatua nei i whakapono, i ki atu ia kanu: te ora o te Kau nei, heoi ano te mate kai te konohi, kanui ona miraka me te kiriimi te pata, ka ki atu nga kai tirotiro heoi tona ti- kanga me patu te Kan i runga i te ture, hei reira koutou kite ai i te nui o te mate o te Kau nei, mehemea ka inu tonu koutou me nga tamariki i nga miraka o te Kaa nei, ka pangia Koutou e te mate tae atu ki nga ta- mariki e inu ana i ona miraka. Ka whakae te Kaumatua noi kia patua taua Kau, no te matenga katahi ka haehaetia e nga kai tiro- tiro te Kau nei, ka kitea kua kino noa atu a roto i te ngakau me te peeke o nga miraka me nga iwi, ko te patanga tera i kitea atu ra i te konohi, katahi ka titiro te Kaumatua ra me etahi atu, he tika te mate o te Kau nei, katahi ka mauria ki tawhiti tahu ai ki te ahi, kaore i patua ki te kainga nohanga tangata, tena ano e haere ki te titiro i a te Wairata Kau me a Niniwa, ki te kitea he mate ka pa- tua ano, ka tahuna ki te ahi kia pungarehu atu. Ko te korero tenei a nga kai tirotiro nei ko te putake tenei o nga mate e pa nei ki te tangata e kai ana i nga Uni kikokiko, e noho ana he mate i roto ka piri nga mate ki te tangata, ki roto ki te ngakau ki te kiri ranei. . He tikanga hoou tenei, katahi ano ka pa mai ki te Iwi Maori, tuatahi tonu na te "Ka- unihera" te Kau ka mate nei te patu, ara, na te Kawanatanga, he Kawanatanga takiwa hoki ratau, hei aki ra Henare Parata me ona hoa kia kaha i roto i te Iwi, ki te patupatu haere i nga Kau mate, me nga Poaka mate, me nga Hipi, tae noa ki nga Kuri hakihaki, me-nga- Ngeru, me nga Kiore, me era atu Kararehe e mohiotia aua he mate kai roto io ratau tinana me o ratau ngakau, na te Ka- wanatanga e be Hetana tenei mana nui i tu- ku mai ki te Kawanatanga takiwa, me ana kai-whakahaere i nga mahi hei ora mo te tinana, hei pai mo te Iwi hei rangimarie mo nga uri. Tena whiriwhiria mai e nga tohunga Ma- ori nga mate e mohiotia ana he atua Maori, ara, nga mate e mohiotia ana e ratau o kore e pa ki te Iwi Pakeha, i waho atu o enei mate e pa nei ki te Maori ki te Iwi Pakeha. He rongoa ano a ta Maori i mua, he rau no nga rakau me nga kiri o te taha putanga mai o te ra, he pohatu he wai matao, he wai we- ra, he korero he atua whiowhio; engari ko te waha tonu o te kaupapa ki te whio ki te korero, me era atu mahi. Kaati me tango mai e matau ko ta ratau rongoa ko te rau rakau ko nga kiri, rae te ri- mu o te moana, he nui nga rakau rongoa me nga otaota, a tetahi putanga o "Te Puke" ka panuitia atu nga Ingoa o nga rakau me nga otaota e mahia ana hei rongoa; engari ko aua rongoa katoa a nga Kaumatua me a ratau rongoa korero, rongoa tohunga me to ratau mohiotanga ki te wehewehe i nga mate, kua ho katoa i roto i enei ra; engari ruarua nei nga otaota e tika ana mo nga mamae pakupaku, e ora noa nei ahakoa ka- ore he rongoa. . Me hoki ake ta matau korero mo nga take e toru i runga ake nei. Tuatahi, tatau kaha- nga i te tangata, he kupu nui tenei he kupu tika, ta matau whakaaro mo tenei take, kua tu nga "Kaunihera" o te mota i te pane tae noa ki te hiku, ara, nga Kawanatanga takiwa, hei hanga i te tangata hei Hepara mo te tu- re whakatipu tangata, hei arahi i te Iwi ki runga i te wehi mo te tinana tangata, hoi pupuri i te taane me te wahine, kia tika te hanga i nga kohungahunga hei tangata mo Aotearoa kia rongo ki nga tohutohu a nga Kawanatanga takiwa. Tuarua o a tatau ta- ke, tatau ka whakatipu i te tangata, he kupu nui ano tenei he kupu tika, tirohia nga ka- kahu e takai nei i o tatau tinana, tirohia nga kai me nga wai e heke nei ki roto i o tatau tinana hei roto hei wai, ka tau nga whakaro ka titiro nga konohi, ka whakarongo nga ta- ringa ka hongi te ihu ki te kakara o nga mea pai a o tatau hoa Pakeha, te tangita nana nga oranga o roto i enei wa, haere ake nei ki nga tau maha e tu mai nei i mua i o tatau aroaro, tangohia mai te kaha te tupato te mohio, na enei taonga e toru i whakatipu te tangata i nga ra o nga tipuna me nga matua e korerotia nei he nui te tangata i mua atu o te taenga mai o te Iwi Pakeha ki enei motu, mehemea ia he tika tera korero, otira i kite konohi ano te kai tuhi o enei korero i te nui o to tangata o enei takiwa o Wairarapa haere ki Heretaunga te Wairoa, tae atu ki Turanga te Whanganuiatara, Porirua, Waikanae, O- taki, Horowhenua, Manawatu, Oroua, Ra- ngitikei, Whanganui, mamaru ana te tanga- ta, hopohopo ana te waewae ki te tu ki to whenua i roto i nga Marae kainga, i te nai o te tamariki e ngokingoki ana i te roro o nga whare me nga huanui. No to runga ake whakatipuranga tamariki, ka tirohia ata ngaro ana nga tahuna one uu roto i nga hopua Wai, e kaukau ana e takaro ana, e maamau ana, e pikipiki ana i nga puke onetea, e whakaaraara, matua ana, e whaitaki ana. Ko to runga ake whakatipuranga Tai- tamariki, ko nga taane he mahi kai, he mahi wahie, ka amoamo i runga i nga pakihiwi, he waha ki runga i nga tuara . he patu poa- ka i te ngaherehere wiki atu, ma te whiwhi rano ka hoki ai ki te kainga, he mea whaka- ma ki te Taitamariki o mua, te hoki kau-ta- hanga ki tona matua, ki tana wahine, me aua tamariki, ki ona hungawai ranei, he mea nui tenei ki nga Taitama me nga Taitamahi- ne o mua, ona hungawai tuturu, me ona hungawai o roto i te hapu, no kona ka ta- ngohia mai e te Taitama me te Taitamahine. ko te kaha, ko te tupato, ko te mohio, kia riro katoa enei ki roto i tona ngakau, hei arai atu i te kupu nei na, mangerehonia, he kupu tenei e wehingia ana, e whakamatia ana, e nga whakatipuranga o te Iwi Maori, ahakoa rangatira i te mahi ano kaore i whi- whi, engari i hoki kau tahanga, ki tana wahi- ne, he nui te whakama kaore e ara te ua ki runga, ahakoa mahi manu i te ngahere, Ihu Waka moana ranei, ara Waka hi ika ranei, no reira heke haere tonu enei kupu i roto i nga whakatipuranga, tae noa ki a nauri ake nei, ka mutu atu te rongo o nga taringa e e whakahuatia ana e te lwi Maori enei kupu, mangerehonia, whakama, kaha, tupato, mo- hio. Kua huri ke enei kupu nunui i naianei, ki runga i tenei Whakatauki! He ihu kuri he tangata haere. Na enei kupu i runga ake nei, i mau ai tenei kupu nui a te Iwi Maori, whakatipuranga i nui te tangata i ata kimi i nga kupu hei hoa haere tahi, mo te whakati- puranga, e u ai tenei kupu nui; mangereho- nia, whakama, kaha, tupato, mohio. Mehemea enei reo e rima ka hoatu e te Iwi kia puritia e nga "Kaunihera Maori Ma- rie" ka tipu ano te tangata Maori, ki tona. takomahatanga. Tuatoru o nga take ; Ma te ha o te ma- ngai e noho ai he ora tinana ki te tangata, e uru ai te kaha, te tupato, te mohio, wha. karongona te ha o te reo o te Kawanatanga me ana "Kaunihera Maori Marae," me ana kai tirotiro me ana Komiti marae, ki te wha- karongo tatau ki te ha o te mangai o enei tangata, ka tae mai ano tenei kupu ki runga i a tatau, "E haere atu ana he whakatipu- ranga e haere mai ana he whakatipuranga.'' Me whakaaro ano tatau, na te ha o nga mangai o te iwi Pakeha i marena atu ki te ha o nga mangai o nga Kaumatua Maori, whanau ana mai ko te whakapono i te tau 1814 : ka whanau mai tona taina ko te Ti- rite ki Waitangi i te tau 1840; ka whanau mai te tuatoru ko te hui ki Kohimarama i te tau 1860; ka whanau mai te tuawha ko nga mema Maori Paremete i te tau 186G ; ka whanau mai te tuarima ko te Kooti Whenua Maori rae ona Ateha i te tau 1867. I te tau 1867 ka pakoko nga ha i marena nei kia raua i te tau 1814, he roa te wa e kore ana e whanau tamariki, no te tau 1898 nei ka timata ano te whakakorero a nga Kaumatua whai-whakaaro, he mea ui i roto i a raua tamariki matamua, i te whakapono me te Tiriti, ka kitea e aua Kaumatua tena ano e hapu e whanau tamariki atu ano nga ha nei, ka kitea e te whakaaro o nga Kau- matua, ko te take i pakoko ai nga ha e rua nei, he kaha no tetahi ki runga i tenei kupu "Kahore kahore he mana ano toku," me te mea nei i mahue raua i runga i enei kupu ; Ka 1d atu tetahi o nga ha nei me noho koe i runga i te rangimarie o to taua marena- tanga maku koe e atawhai, he putake toku kai Ingarangi, he rakau nai e ngaro ana nga wahi o te ao kai raro i ona manga, ko nga rau o taua rakau hei oranga mo taua tahi. me noho i raro i to whakaiti i te ngakau. mahaki, hei pa mo taua; i runga i enei kupu tahuri ke aua tetahi o nga hii nei, ka kore noi he tamaiti atu ano ma raua i enei tau maha. I ma roto atu i nga kupu a to ha te tiro- hanga te rapunga me te patukitanga. a nga Kaumatua, i te huanui e whanau ai ano nga ha nei, e hoki ai tetahi ki runga i nga kupu a tetahi o nga ha nei; No te tau 1893-94- 95-96, ka kitea ka tuturu te kupu me tiki ki te rakau nai putake o tetahi o nga ha, ma roto i te rangimarie haere ai o te Hoia- tanga haere ai. No te tau 1897, ka tukua te hiahia o te ha i tahuri ke ra i tona hoa, ki te putake o tona hoa, he mihi he inoi, i ma roto i te Hoiatanga o te rangimarie o te ha i whiti ai ki Ingarangi; no tatia tau ano ka hoki mai te utu a Kuini Wikitoria, ma ta raua tamaiti tuawha, e whakaoti tona hiahia ta- maiti ma te Paremete o Niu Tireni rua ana minita, hapa tonu ake te haa nei i runga i enei kapu a te Kuini Wikitoria; No te tau 19OO, ka whanau he mahanga, ko te "Kau- nihera Whenua" he taua, ko te "Kaunihera, Maori Marae" he wahine, hei whare mo tu tangata rangatira, rawa-kore, pani, putao, manene, hunga-iti, e tuturu ai te noho i roto i te ngakau ata whakaaro marie ki nga mahi hei awhina, hei painga mo nga tinana toko- maha kua oti nei te korero i runga ake nei: tena e nga rawa-kore, e nga pani, e nga putao, e nga manene, e te hanga iti, mara- nga maranga, e ara ki runga, ruia te puehu i runga i a koe, whakatiputia te tangata ki nga hua pai o to oneone, kai runga i a koe te rangatiratanga- o te rangimarie e awhi ana. Tena to kaha, to tupato, to mohio panaia atu te mangerehonia me te whakama ahuakau. Engari puritia te whakama tika i korerotia i runga ake nei; tangohia mai te paku mahi oneone, te puku korero, te puku rauhi tangata taonga, te puku hanga whare mo tou kotahi me tou hoa wahine me a korua tamariki, e wehe i roto i ou whanau- nga i tou hapu e noho huihui ana. Pikitia te turanga o te whakaputu, o te rauhi, o te whakawhaiti ki te rua, tena te wa kai mua i to aroaro e tu ana mai, e karanga mai ana ki a mahara ki nga ra o toa kaumatuatanga e tutuki ai te kaha me te ngoikoretanga ki te 70 me te 80 tau, kua rongo nei tatau i tenei kupu nui ma te kaha ka tutuki ai te ora tinana ki te 80 nga tau. Tena whaka- matauria kai te whea wahi te kaha mo tenei kupu e takoto ana? Me korero ake e matau te tikanga o tenei kaha: ki a pai te whakahaere a te tangata i tona tinana, kia tupato ia ki nga mea e kitea atu ana e ona konohi he mate kai roto, kia tupato ia mo nga mea e whakaarotia ana e tona ngakau e whawhatia ana e ona ringa, me ata whakahaere i nga kai e tukua ana e ia ki roto i tona ngakau, hei toto hei wai, whakatipu i tona tinana e roa ai ona ra, me mohio hoki ia i te tuatahi ki nga korero e rongo ai ona taringa he pai he kino, ka wha- karite ai e ia ko te pai. Ko tenei taonga hoki ko te wairua e ko- rerotia nei, kai roto i te tangata tona kainga noho, penei tona ahua; ko nga mea e kakara, ana ki te ihu o te tinana he kawa he haunga ki a ia, ko nga mea he haunga ki te tinana