Pukapuka 4, Nama 9
19010815

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 9, O TE TAU 4.]_____TE PUKE KI HIKURANGI, AKUHATA TAITE 15th 1901. [Wharangi No. 2] te huihuinga katoatanga o nga Apiha me nga hoia o Niu Tireni kei Awherika i naia- nei, a, kei te hapai tonu ratau i te Ingoa toa i riro nei i nga ope tuatahi o Niu Tireni i tae atu ki reira i mua atu i a ratau. He koanga ngakau ki a au taku kahanga ki te ki atu ki a koutou, kua timataria te whakatakoto o te waea hari korero ki tawahi o te Moana-nui-a-kiwa (ara Picific cable). Kua hainatia te kanataraka, kua whakatu- ngia he Poari whiriwhiri, a, ehaere tonu ana te mahi whakatakoto i te waea, a, ko tena mahi nui a te Emepaea e aronga ana hei painga tahi mo nga Koroni me te whenua matua, ki te mahara iho e koro e pau te rua tau ka oti. E pouri ana ahau ki te ki atu, kua ara tetahi ahua-raruraru i runga i te tahuritanga o te Kawanatanga o Niu Taute Weera—teta- hi o nga hunga i uru ki taua kanataraka—ki te hoatu i etahi painga ki te "Eastern Ex- tension Telegraph Campany" e tirohia ana te- na e aronga ana hei mate mo taua Picific cable. i pa ano taua Kamupene ki era atu e nga hunga i uru ki te kanataraka, engari kaore rawa era i whakaae kia uru atu ratau ki te- tahi tikanga tera e waiho hei mate mo te Picific cable. Ko tera mahi a ratau, e tino mohio ana ahau tera e whakapaingia. Ka- tahi rawa ano hoki ka whakakotahi mai nga matia o Ingarangi, me Kenata, hui mai ki nga Koroni o Ahitereiria me Niu Tireni, ki te mahi tahi i tetahi mahi penei, e aronga ana hei painga nui mo Ingarangi me nga Koroni katoa, a, e kore ano hoki e tika kia tukua tetahi ahuatanga hou kia uru ki roto, kia matua korerorerotia ra ano, kia matua whakaaetia ra ano, e nga hunga katoa e uru ana ki taua kanataraka, katahi ka tika. E pouri ana ahau ki te ki atu kai te mau tonu te mate uruta i etahi o era atu koroni. Engari he oranga ngakau te korenga o taua mate e pa mai ki Niu Tireni. Ko Health Act o tera tuunga Paremata kanui te pai o te haere, a kai te mahia hoki nga tikanga wha- katupato kotoa e mohiotia ana hei tiaki i te ora o te tangata o to tatau Koroni, hei arai atu hoki i taua mate uruta kino, kei whiti mai ki to tatau whenua. Mo runga i te aro- . nga o te ora o te Iwi, a, e koa ana hoki ahau i taku kitenga kua kaha rawa te Iwi Maori ki te whakahaere tikanga i raro i te mana o te Ture Kaunihera Maori o tera tuunga Pa- remata, hei atete atu i nga kino, me to rata- u kaha hoki ki te whakapai haere i te ahua o o ratau kainga. Tera tetahi tangata Maori, kua paahi i nga uiuinga matauranga, kua whakaturia hei Health Office, a, he maha nga tohu i mahara ai ahau tera e nuku haere ake te ora o o tatau taina—o te Iwi Maori—e ata haere ai te matemate o te tangata. I roto i nga marama kaore i te tu te Pare- mata, whakatuturia ana etahi Roera Komi- hana nei uiui, hei ripoata, mo runga mo nga take e pa ana ki nga mahinga waro o te Ko- roni, mo nga rukenga para mahinga maina ki roto ki etahi awa, mo te Midland Rerewe, a, mehemea ranei me whakauru atu tenei Koroni ki te Whakakotahitanga o nga Koro- ni o Ahitereiria, kaua ranei, me te rapu me- hemea ka taea, kaore ranei, te hanga kia kotahi te tikanga e utua ai nga kai whakaako kura, puta noa i te Koroni o Niu Tireni. I te tahi o Hanuere kua taha ake nei, ka timata tetahi tikanga hou i roto i tenei Ko- roni, ara, tuku reta i te meera mo te kapa kotahi, a, nui atu te whakapai o te katoa. E hari ana ahau ki te ki atu tika atu te hae- renga o taua tikanga, a, ki te mahara iho, i runga i te mea e nuku haere atu ana te mahi, e kore pea e pau te rua tau kua eke ano nga moni e riro mai ana ki to mua ahua, ara, ki te ahua o mua atu i te whakahokinga i te utu. E pouri ana aku Minita mo te korenga o Ahitereiria, kaore ano i whakaae ki taua tikanga hou, a, mo ta ratau tapiritanga i e- tahi moni ki runga ki a tatau reta. E tino tumanako pono ana toku ngakau, e kore pea e roa rawa ka whakaaetia te kapa kotahi mo te reta, e te Kotahitanga o nga Koroni o A- hitereiria, puta noa i roto i nga rohe o te Emepaea o Piritenia. He maha nga Iwi ke kaore ano kia whiwhi ki taua tikanga kapa kotahi nei mo te reta i o ratau whenua ake, engari, tere tonu ta ratau whakaae me tae atu a tatai reta ki reira mo te kapa kotahi. I te 31 o nga ra o Maehe ka pahemo ake nei, ka tataana nga tangata o tenei Koroni. E whakaatu ana nga ri taana kua nui rawa ake i te kaute o te tau 1898 te tokomaha o te tangata, a, he nui rawa atu te nukunga ake i to te tau 1891. Kei te ahua pai ano te tipu haere o te tangata, e ka whakaarohia nga ahuatanga katoa, engari i runga i te mea he whenua hou tenei, he whenua ora, e tika . ana kia nuku ke atu te tipu o tangata, ko te hokinga iho o te whanaunautanga tamariki tetahi mea hei maharatanga, hei awangawa- ngatanga. Ko te tino mea pai rawa i roto i te tatauranga i mutu ake nei. ko te nui o te tipu haere o te Iwi Maori; a nui atu te hari o te ngakau ka tirohia taua ahua, mo nga ra e takoto ake nei, a, e tauhou ana hoki taua ahua ki runga ki nga Iwi Maori e noho hui- hui ana ki nga Iwi Pakeha, e whai ana i a ratau tikanga me o ratau Ture- Ko te tikanga whakaputa moni ngawari ki nga tangata noho whenua, kai te mau tonu te paingia a, nui atu ano hoki te pai o te haere, a, i roto i enei marama tata kua taha ake nei, i te meatanga kia whakanukuhia ake nga moni itareti, kitea ana he tino painga nui taua tikanga tuku moni-ngawari a te Koroni, ehara i te mea ki nga tangata noho whenua anake, engari ki nga tangata katoa e hiahia ana ki te nama moni. E whakaaro ana aku Minita kia hanga tetahi Ture whaka- tikatika i te Ture Whakaputa Moni-nama ki nga tangata noho whenua, kia ahei ai te whakaaro o te taha ki nga tangata e riihi ana i nga whenua i hoatu hei awhina kura, e kereme nei kia nama atu he moni ki a ra- tau, mo runga i a ratau whakapainga e nuku ke atu ana i nga moni e whakahuatia ana i roto i a ratau riihi, a kua whakaaetia nei e nga mana whakahaere o nga kura, kia hoatu he moni hei whakaea i o ratau mate. I roto i te tau kua hori ake nei, ahua pai ana te haere o te tikanga kia hokona he whe- nua hei nohoanga putupututanga mo te ta- ngata. Kei te mau tonu te hiahia o te ta- ngata ki te whenua, a, hei ritenga e rato ai aua hiahia, ka haere kaha tonu te tangota- ngo i nga tu ahua whenua e rite ana mo aua mahi. Ko te Ture i hanga kia taea ai te ta- ngo he whenua i roto i nga taone paro hei ' kainga mo nga tangata kai-mahi, kua kitea kaore i whai kaha: e tae kau atu ana te ku- pa ki nga tangata nona kia whakahuatia he utu mo o ratau whenua, tere tonu ratau ki te tukutuku i etahi waahi ki nga whanaunga kia hoki iho ai te nui o nga whenna ki te nui e whakaaetia ana e te Ture kia puritia.

E TE TIMUAKI ME NGA MEMA O TE WHARE O RARO,—

Ko nga rarangi moni utu mo nga mahi o tenei tau ka ata whakarite i runga i te wha- kaaro tupato kei pau nui rawa nga moni, a, ka tukua atu kia koutou pera ano me era tan. I te mea kaore kia mutu te whawhai i te pito whaka-te-tonga o Awherika, e kore ano hoki e taea te whakahoki iho nga moni e pau ana i te tari whakahaere i aua mahi. I te mea e tonoa nuitia ana he moni Inga- rangi, i maharatia me kaua e tonoa he moni nama i Ranana i raro i nga tikanga o te Tu- re Whahaere Mahi Nunui. I whakaaro aku Minita he mea tika kia namaia he moni i konei ano, kia haawhe miriona pauna, a taea paitia ana. I tata ki te miriona pauna nga moni i tukua mai i runga i taua tono. Ko tetahi mea pai o taua whakahaerenga, ko te tokomaha o nga tangata i tuku mai i nga moni kaore nei i nui rawa te moni a te ta- ngata kotohi, a, ko nga moni e £5,000 iti iho ranei a te tangata kotahi i whakaaetia katoatia kia namaia mai. Kaore hoki i pau he moni utu mo te whakahaerenga i aua nama, heoi ano te moni i pau ko te panuitanga ki nga nupepa. Ko tetahi tikanga hou i timataria i tenei namanga moni ko te whakaritenga kia utua nga hua itareti i Niu Tireni, i Ahiterei- ria, i Ranana ranei, a, e mahara ana aku Minita ka pera ano hoki te whakahaere a era atu Koroni a muri ake nei. E koa ana ahau i au e whakaatu nei. kei te nui haere tonu nga mahi utauta tangata utauta taonga a nga Rerewe, a i runga i te nui o nga mahi ka nui ano hoki nga moni hei whakapau mo runga mo nga Rerewe. Kia tae mai nga Iniana me nga taraka kua whakahaua atu nei, e mahia ana hoki i konei, ka rite nga mea katoa e hiahiatia ana i nai- anei, a, e mahara ana aku Minita e kore e roa ka taea te hanga katoa nga Iniana mo nga kareti me nga taraka i konei ano. E whai tikanga ana hoki kia ata rapua he tikanga e taea ai te whakarite he oranga mo nga kai-mahi o nga Rerewe, kia utua ratau ina pangia e te mate, ina tupono ranei ki te ) mate aitua, me nga koroheke kua roa e ma- hi ana. E mahara ana aku Minita me aroha ano nga koroheke kua roa e mahi ana, e kore hoki e tika kia whakamutua reretia ratau. Kei te pena ano hoki etahi atu tari o te Ka- wanatanga, kaore he huarahi e taea ai te ho- atu aroha ki nga Kai-mahi, e whakamutua i ana, a, kaore i te pai kia pera tonu he tika- nga. Ko etahi o nga kai-mahi a te Kawa- katanga ina whakamutua ratau e whai tika- nga ki a mau penihana, ko etahi e utua ana, ko te utu o te marama kotahi mo ia tau i mahi ai ia tangata, ko etahi e utua ana ki te utu o te marama kotahi tonu, engari kaua aua utu e hipa ake i tona utu mo te tau ko- tahi. Ko etahi o aua kai-mahi kaore i te kaha ki te pupuri moni hei oranga mo ratau ahakoa pewhea to ratau kaha ki te tiaki i a ratau moni, a, i runga i enei tikanga o naia- nei e whakamutua ana ratau, a, kaore e ho- I atu ana he oranga mo ratau. E tino whai tikanga ana kia ata rapua he huarahi e taea ai te whakariterite te tuunga o nga kai-mahi o nga tari o te Kawanatanga, e taea ai hoki te whakarite he tikanga utu aroha mo nga koroheke ina whakamutua ratau. I te kaha tonu te mahi hanga haere i nga tino reriwe i muri mai o tera huihuinga o te Paremete, a ka kaha tonu te whakamahi i aua reriwe. Ko tetahi putake nui e pa ana ki etahi I o aua reriwe, ara ko etahi whenua pai hei 8 whakanohonoho tangata kei te piki haere te B utu i te mea e mahia haeretia ana nga reriwe I ma roto i aua wahi, a e mahara ana aku Minita I ki te hokona aua whenua e te Kawanatanga I i raro i nga tikanga o te Ture Hoko Whenua I hei Whakanohonoho tangata i roto i nga tau i e rima e haere ake nei me whakarite ko tona I uta tika o aua whenua o naianei, a ko tera hei i utu mo aua whenua ina hokona e te I Kawanatanga i roto i nga tau e rima e haere ake nei. E NGA RANGATIRA HONORE o TE KAUNIHERA ME NGA RANGATIRA o TE WHARE o RARO,—

Kaore i te tino pai nga tikanga mo nga meera poutapeta o tenei koroni ki Atareiria me Ingarangi me eraatu wahi a kaore e tino kaha ana te tautoko i a tatou mahi hoko taonga i raro i enei tikanga e mau nei i naianei. E mahara ana aku Minita me whakakore atu nga I raruraru e arai mai nei i aua mahi kia ahei ai i te whakangawari nga huarahi whakahaere mo I te hokonga atu i nga taonga o konei me te I hoko mai i nga taonga o era atu wahi o te ao. E whai tikanga ana kia whakahaerea nuitia nga mahi hokohoko taonga o tenei koroni, kia taea paitia ai te tukutuku nga taonga o tenei I koroni. Na kua tonoa atu ki nga kamupene B whakahaere tima kia whakaaturia mai nga I utu e tonoa ana e ratau mo te utunga atu i B nga taonga o konei ki Awherika. Kaore i I ahua ngawari nga kupu utu mai a aua kamu- B pene, no reira ka ata waiho kia huihui te I Paremata, kia takuna atu hoki he mana I whakarite tikanga mo aua mahi. Ka tukuna B atu kia koutou etahi tikanga hei whakarite H huarahi mo ana mahi. B Na mo runga mo nga moutere e huaina I nei ko te Cook group me era atu moutere kua 1 uru mai nei ki roto ki nga rohe o tenei ko- I roni, e whakaaro ana aku Minita me kaua e B whakarereketia hohorotia nga ture e pa ana I ki aua whenua, a ko nga ture i whakamana- ia e te Paremata o Cook Islands me whaka- mana a me waiho ko era ano hei ture mo reira mo tenei wa. Kua tonoa atu ki a Me- iha Katene kia tu ko ia hei mangai mo tenei Koroni, ara, mo te whakahaerenga i aua moutere. I etahi whenua o te ao me tenei Koroni kua-whakahoahoa nga tangata hoko taonga kia piki rawa ake ai nga utu mo nga taonga o roto o te Koroni, a e tika ana kia ata whi- riwhiria aua putake, a e mahara ana aku Mi- nita mehemea ka tupu haere tonu aua mahi me whakamana he ture e te Paremata, hei i arai i taua mahi kia kore ai e ahei nga tanga- H ta nga Kaporeihana nga Kamupene ranei, ki te whakapiki kia nui rawa te utu mo nga i kai me nga waro e hokona ana i roto i tenei I Koroni. i E hiahia ana aku Minita kia mohio mai S koutou kua piki ake te utu mo nga Waro e B hiahiatia ana mo nga mahi Kawanatanga. i E whai tikanga ana kia whiwhi te Kawa- B natanga i tetahi keringa Waro ana ake, kia i kore ai aua raruraru, kia puta mai ai hoki he 1 Waro ki te Kawanatanga i runga i te utu ti- B ka. Kei te nui haere tonu nga mahi wha- B B