Pukapuka 5, Nama 1
19020830

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
_ [NAMA 2, o TE TAU 5 TE PUKE KI HIKURANGI. AKUHATA HATEREI 30 1902. Wharangi No 2 pere nana i Iriiri, ko te whare karakia ko Winiha Temepara, ko te wai i Iriiria ai, he mea mau mai no te Awa o Horano ra ano, no te Awa i Iriiria ai a te Karaiti, ko taua wai 15 nga tau e tohungia ana i roto i te Tahaa, i hoatu taua wai hei tohu aroha kia te Kuini Wikitoria, a, no te whanautanga o tana ta- maiti taane, katahi ano taua wai ka puta ki waho o tona Ipu. Ka timata te karakia i te 1 o nga haora i te ahiahi, i te maunga mai i te tamaiti; i mauria mai i roto i te haruru nui o te tangi o te Tetere, ka riro mai te tamaiti i te Pihopa o Kanatapere, ka tono atu te Pihopa ki te Kiingi o Puruhia kia whaka- huatia mai he Ingoa mo te tamaiti noi. Ka puaki nui mai te mangai o te Kiingi o Puru- hia ka mea ; "Ko Arapata Eruera te Ingoa" katahi ano ka tauhiuhitia te tamaiti e te Pi- hopa ki te wai o Horano i roto i te Ipu, ka mea, ka Iriiria koe e au, ara, ko Arapata Eruera, i runga i te Ingoa o te Matua o te Tama o te Wairua tapu, ka mutu. Katahi ano nga wahine ariki ka tahuri atu ki taua wai ringiringi ai ki runga i o ratau kakahu, ko etahi i whakamatau ki te mitimiti i Le wai, ano he waitai te ahua o te reka ; ka tipu nei te tamaiti, a ka mohio ki a te ta- mariki ana mahi, a ka timata te mohio ki te haere hoiho, ka mohio ki te whai hea ki te patu rapeti, katahi ka haere ratau ko etahi tamariki rangatira ki te patu rapeti, kaore i pamamao ata i Winihi Katere, ka tae ratau lu te maara a tetahi tangata he Hetiki te ingoa ka uru nga tamariki nei ki roto i te taiepa ka kitea e Heitiki, katahi ka haere atu te kau- matua nei me tana paoka ano ki te ringa, katahi ka karanga atu, nawai koutou i wha- kaae atu kia haramai ki kona takahi ai i taku maara, kia mohio koutou kua oti i au te ha- nga he Ture mo taku maara, ko tenei e kore koutou e puta ki waho kia utu ra ano koutou i te pauna ma ta mea kotahi o koutou. Katahi ano tetahi o nga tamariki ka kara- nga atu ki te koroheke nei, e koro, ko te Kii- ngi nei ko Arapata Eruera tetahi o matau e tu atu nei, katahi ano ka oho atu te reo o te riri o te koroua nei, me tana paoka kari taewa ano ki ona ringaringa whakaoho atu ai i nga mauri o nga ariki e tu atu nei, ka mea hei aha maku te Kiingi, ahakoa Kiingi kore he Kiingi, kaore te pauna e taka i te mea kota- hi o koutou, heoi ra ka mau nga tamariki nei ki tana pauna ki tana pauna, ka utu kia He- itiki, ka puta ratau i konei. Heoi ka mohio tatau, ehara te Kiingi i te tangata i te ingoa ranei hei patu i te Ture o te whenua. Te whawhai a Piriniha Eruera raua ko tetahi tamaiti Pihoo Ika, e haereere ana taua Piriniha nei i te taha moana o te Ohipono, ka kite ia i taua tamaiti Pihoo nei, e kohikohi ana i nga anga pipi pupu ki roo kete, ka ki taana kete katahi ka waiho kia tu ana mete titiro atu te Piriniha nei, katahi ka akina atu te kiki ki te kete ate pihoo ehara ka tau atu ana ko tawhiti, ka kite te tangata nana te kete koia kei a koe, katahi ano ka akina atu te kiki ki te kumu o te Piriniha, ana a to moho katahi ano raua ka mamau ka hinga ki raro ka whiti ko te Piriniha ki runga; tenei tetahi tangata te haere atu nei, ka waongia ka mutu ka hoki ate Piriniha ki tona papa, i a ia e whakatoi nei ki te Pihoo, kei te kite katoa mai tona papa, te taenga atu o taua toa nei ki tona papa ka korero atu i te kikinga a te pihoo i a ia , ka ki atu tona papa nawai i timata tena pakanga ka ki atu te Piriniha nana te putake, ka ki atu te papa me hoki koe inaianei ano ki te utu i to hara, ka hoki te Piriniha nei ka utua tona hara. Ko te tino mahi a tona hakui he rapu ta- ngata wahine pai hoki hei whakatipu i ana ta mariki, kitea ana ko Reiri Riratana, e ono nga tau e tiakina ana a Eruera e taua wahi- ne. Koia nei nga take hei whakamaharatanga mo taua kiingi kua Karaunatia mai nei, ko te ahua o tona tipunga, me tona whanautanga, mete whakanui a tona iwi i taua wa, tae noa ki tona Karaunatnga hei Kiingi, ko te ingoa tuatahi o taua tangata, ko te Tiuka o Kana- wara, muri mai ko Piriniha o Weera, katahi ano ka hoki whakamuri te titiro ki te wa ia Eruera I. otira ko tona Ingoa Iriiri, ko Ara- pata Eruera, no naianei ko Kiingi Arapata Eruera vii. Hei konei mutu ai. "Te Puke Ki Hikurangi".

Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi." He mihi kau atu hei kona ra whakatere mai ai i te reo o te iwi, kia ora, kia ora i roto i nga manaakitanga. He utanga no runga i te "Puke" ano ra, he Pakake i pae ki tenei tahatika, tera pea te iwi kei te kotikoti i taana wahi, i taana wahi, o te ika a Heke. Tenei hoki ahau te haehae nei i taaku wahi, i rere mai taua ika i runga i te Nama 15, me te Nama 17, o te "Puke." He patai na taua tamaiti mo nga tikanga a taua a te Maori, ko te patai tenei:— He tikanga ano ranei i meatia e te Maori i ona wa ? tuarua i rite ranei nga tika o te ta- maiti whangai, ki nga tika o nga tamariki tupu ? tuarua ka mate te matua whangai, e riro ranei te whenua o te tupapku i te tama- iti whangai ? kia kotahi he whakahoki maku i nga patai a te autaia nei, ahakoa kua ea ano ia ia te whakautu ona patai ae he tikanga nui, he tikanga pai he mea tuhituhi ki te pa- pa kikokiko o te ngakau, kaore rawa ona ti- " kanga whanoke i roto, ahakoa mo enei take, mo era atu ano hoki, pai tonu nga tikanga i raro i te rangatira, me tona iwi ake i roto i tona rohe, pera tonu era atu rangatiratanga i roto i tona takiwa, mo te whenua te whe- nua. mo te taonga te taonga, mo te kai te kai, rite tonu te whakaaro me te ora, nga rangatira, nga hapu te iwi he rite tonu, aha- koa ki te whenua, ahakoa ki nga kai. Ko te tikanga whanui o mua, ko te mana- aki i te iwi, otira kai te marama noa iho te huarahi, na ana i hun rua ai nga tikanga Maori, ara, na te putanga mai o tetahi tika- nga i whakahaputia, ki roto ki te kooti whe- nua Maori, be mea kua mahia e te mataura- nga, hei peehi i nga tikanga tuturu, me nga kupu nunui a te Maori, no reira ka whakapi- ria mai ko a te Pakeha tikanga, ki te taha o a te Maori, hei kaanga, hei witi, i roto i te haapa kotahi, kia puta iho ai i roto i te ko- rere kotahi tonu te ahua, he paraoa anake, koia tenei te mate nei ehara i te mea he nga- ro no nga tikanga Maori i te Pakeha, kaore he tikanga Maori i te ngaro i nga Mihingare me nga tangata tuatahi o te iwi Pakeha, kua noho tuatahi ki tenei whenua, engari i te no- ho puku ite whakatonga, ko te take i penei ai he whenua i tupu mai i konei nga tini ture huhua i mate ai taua, i hurihia ai ano hoki nga tikanga atahua, titiro atu i ana kite tare o te tau 1865, me te tau 1866, tapapa noaiho te iwi. I mua hoki, ko te rangatira anake te whirinakitanga o te tangata iti, tae mai ki ia- ua ture nei e mau tonu ana ano taua ahua, no reira ka noho ano ko ratou ki roto i nga Karaati hei tiaki i te iwi, ehara i te tikanga Maori tena mate, engari na te matauranga, i nuku atu pea i te miriona eka o Heretaunga nei i riro i tena tikanga i ta te ture raupatu, te tu rawa te ringa, riro noa te whenua o te hapu o te iwi i te tangata kotahi, me ona ti- kanga whanoke, e kore nei e taea te korero. No reira he pai rawa ki toku whakaaro, kia tineia atu aua ture e tu nei te kooti whenua Maori, me tuku te mahi me nga whakahaere ki te Kaunihera whenua, ki te waiho tonu ma te kooti ana toenga, kore rawa he pahunga e toe, a era e nuku atu te kaha o te rere o te Pitihana, ki te aroaro o te Paremata kati ake tenei waahi whakamarama. TAMAITI WHANGAI. E ki ana ahau ehara rawa i te tikanga Maori te whakawhiti ke i nga paanga o te matua whangai, ki te tamaiti whangai, e mea ana ahau, na te kooti me nga roia tonu i whakatakoto ki runga i te tikanga Pakeha, mo te tamaiti whangai, taku mahara i riro nga Ateha i taua tikanga, ara, kaore ratau i kaha ki te arahi ki runga i te tikanga Maori, ko te tikanga Maori mo te tamaiti whangai, ka hoki ano ki roto i nga paanga o ona ma- tua ake, i runga ano i te take huihui, i heke mai i roto i te tino take ki te whenua, kaore hoki te whangai e tangohia i waho o nga whakapapa me te toto, a, ko nga paanga wehewehe kei runga tonu i nga mahinga kai anake, a, ko nga paanga o te matua whangai, ka heke ano ki ona uri tipu, ki ona whanaunga ranei, mo nga mahinga kai, me nga taonga hapahapai, mehemea hoki i heke ki nga tamariki whangai te paanga o nga matua whangai, penei kua tu tangatanga, ara, kua timata hou ake etahi whakapapa take whenua i te tamaiti whangai, he tini noa atu hoki te tamaiti whangai i te tanga- ta kotahi i nga wa o mua, a, kua tini noa iha pea nga pekapekanga o nga take whenua, kua penei i nga take tuku, e whakapapatia nei i roto i nga kooti whenua, wehe ke i te tino take ki te whenua, kua horoia nei e te take tuku. Ko tona tikanga ia, kei runga tonu i nga toto te taumautanga i te tamaiti nei whangai, he whakatipu i nga toto, i te kaha, hei hapai i te mana, i te rangatirata- nga, hei tiaki hei pupuri i nga take whenna, ahakoa kei te whanga noa atu nga toto e noho ke mai ana, otira kei nga wa o te wha- kaoho, mohio tonu nga toto ki te hoki ki te manawa, ara, nga uri i moemoe atu i a ratau taane wahine ranei, kei tenei ahua hoki te tikanga o te whakamoemoe hei whakaahuru, hei kukume mai ano ki roto, otira kei runga i te tikanga Maori mo te whangai taku ko- rero i toku mohiotanga. Ka korero ahau i konei mo nga tikanga e whai mana ana ara kua whakamana e te kooti mo nga tamariki whangai, kua whakapiria ki te tikanga Pakeha, hei whakatinanatanga mo nga tikanga Maori, koia tenei toku tino whakaaro—-me horoi rawa atu tenei tikanga te patu i nga uri tipu, me nga whanaunga o te matua whangai, he maha nga tikanga kei roto i tenei kupu i te whangai, otira na te ukuparatanga kia kotahi, i nui rawa atu ai te mate ki nga uri tipu me nga whanaunga, tetahi whangai i oma, tetahi i panaia kia ho- ki ki nga Matua, tetahi i tangohia e nga " matua, tetahi na te taane anake te taunaha i te tamaiti whangai, na te wahine anake ra- nei, kei te pai noa atu tenei take ki te horoi atu, heoi ano tona nui o tenei take ki mua, ko te whangai, ko te whakatipu; ko te tanga- engae ki te mahi kai, ko te tangaengae ki te karo maipi ara ki te riri, ka pakeke ka hoki ano ki ona matua na ana i hika mai ki wa- ho, e mau nei ano tona whakatauki, "Tama- iti a te tangata ke i whakatipu ai i te itinga, ka matua ka pakeke ka hoki ano ki ona ma- tua." Kore rawa he kupu nao nga paanga o te matua whangai, he whangai hoki ahau e korero nei. no roto rawa atu o te tikanga Maori, mai o te tau 1845, ara, no mua atu o te wa i hurihia ai te tikanga o tenei take. . He tokomaha matau ko oku hoa whangai i roto i te kainga kotahi e ora nei, heoi nga paanga i taka iho, ko o matau matua ake ano. Kaati ake tenei waahi i konei. Tenei ano tetahi whakaaro ake mo te ta- ke nei, ki te kore e taea kia horoia atu tenei tikanga, he pai ano te tuku panui ki a tatau pepa Maori, hei whakaatu ma tetahi tangata kai te mau tonu tona tangohanga i a mea hei whangai ma ana, rite tahi ki ona uri ake ki ona whanaunga ake ranei, mehemea kao- re ona uri, otira kia marama ano, mo te ahu whakamuri tenei ahua, ara, ki muri o te Tu- re Rehita tamariki whangai, kua mana i te 3O o Maehe i hori ake nei, kei te ahu hoki tenei i mua i te aroaro, kaore e taea kia whai kupu ake ahau i tenei wa mo tenei tikanga hoou, kua whakiia mai hoki ma tatau tetahi waahi, ma te kooti whenua ano tetahi waahi, ki toku tino whakaaro ia, he aha te tika o te kooti kia waiho ko ia rawa hei kai titiro i nga kaha, i nga tika, i nga napa ranei o nga naahi a nga Kaunihera Maori, kaati tenei. MO TE WIRA. Kua huia hei tikanga kotahi ki ta te Pake- ha Wira, "Te Ohaki" i kiia wairuatia kautia he tikanga Maori, ko te whakamaramatanga ia he tikanga Wira, kei konei te pihinga ake o tenei mate ki a taua ki te Maori, ko te tino tikanga o te Ohaki, kaore i rere ke tona tika- nga i te ahua mo te tamaiti whangai, kua korerotia e ahau i runga ake nei, ara, kaore e horoia nga paanga o nga uri tipu, o nga whanaunga ranei e te Ohaki, kaore hoki te- nei tikanga te Ohaki e puta ki waho o nga toto, i heke mai i te take ki te whenua. E whakahoki mai ana i te Ohaki, i nga toto, kei taka rawa atu ki waho, e pupuri ana ki roto hei whakatipu i te kaha, hei hapai i te mana. Kaore i te penei me te Wira, ko te Wira hoki e penei ana—ki te mahue tetahi ki waho o te Wira, kore tonu atu ne paanga o te matua mo taua tamaiti i waiho atu ra ki waho, a, ki te hoatu ranei nga paanga ki tetahi tangata ke, tikanga ke ranei, kore to- nu atu nga uri tipu, nga whanaunga tipu ra- nei, kaore hoki be whakatopu i te kaha, he hapai mana ranei i roto i tenei tu ahua ti- kanga. He mea whanui rawa ki te aroaro o te Iwi Maori, o nga uri, me nga whanaunga, tenei tikanga, he Ohaki hoatu, he Ohaki whakahoki, me te mohio tonu te katoa ki te mea i whakatakotoria ai te Ohaki, ki nga uri ki nga whanaunga ranei, mo etahi tao- nga takitahi i te moana, i te tuawhenua ra- nei, ara, tauranga Ika, paenga Kaharoa, mahinga Pipi, paru Uwana, papa" Karengo, toka Koura, nga awa Kehe, roto Tuna, pa Tauremu o nga awa, whakaheitanga Parera,