Pukapuka 5, Nama 2
19021015

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 2, o TE TAU 5.] TE PUKE KI HIKURANGI. OKETOPA WENEREI 15 1902. Wharangi No. 2 tatau. Kia kaha te mahi e nga Iwi, i enei mea pakupaku hei ora mo tatau, kei huri ra- wa ake nga tau e haere mai nei ka tukore Maori, i to tatau whenua. Heoi kia kaha. Kia ora. Na ta koutou Tamaiti Aroha, Maui Pomare, M. D.

KEEHI WHENUA. Muriwai. Akuhata 5th, 1902. Ki te Etita o te "Puke" me to komiti wha- kahaere i te taonga o te iwi katoa, ehoa ma kia ora koutou katoa. Utaina atu nga kupu ka tuhia ki raro nei, i te 29 o Akuhata ka whakahaerea ta matau keehi me to matau hoa tautohe me Norana Roia, whakataua ana ko matau i hinga, otira me whakahoki e au taku korero ki te timata- nga mai, i te tau 1866 ka riihitia taua whe- nua a Maraetaha, me te Kuuri me Pakohai, me Tangotete, kia te Wirihana, ka riihitia kia Honeha Wuutupaina, i muri mai i te tau 1872 ka timata te hoko a nga tangata, ko etahi kaore i hoko, pupuri tonu i o ratau hea, i te tan 1879, ka mutu te riihi, ka wehea te- tahi waahi o Maraetaha, e toru mano eka mo nga mea kaore i hoko, ka wehea tetahi wahi o te Kuuri mo nga mea kaore i boko, ko Pa- kohai i hoki katoa mai ki nga tangata hea, me Tangotete, i hoki katoa mai ki nga tangata hea, ka mutu tena. 1 taua tau ano ka tono a Wipere raua ko te Riihi Roia, kia hoatu kia rana aua whenua, ka whakaae nga tangata, ka haina i o ratau Ingoa, ko raua hei kai tiaki me to raua komiti tokowhitu, ko • Hemi Waaka, Hirini Te Ratu, Eru Riki, Ne- pia Te Paka. Kua mate enei i raro iho nei. Mita Puku, Eru Pohatu, Wi Tamihana. Ko Maora Pani kaore i pai kia taka ona hea, ki nga kai tiaki me taua komiti, me Ema Maora hoki, kaore i pai kia taka ona hea ki aua kai tiaki me taua komiti, katahi ka wa- hia o raua eka o te toru mano o Maraetaha, ka wehea erua rau e rima tekau ma tetahi, e rua rau e rima tekau ma tetahi, i te Kuuri 10 eka ma tetahi, 10 eka ma tetahi, ka mutu nga Poraka i uru ai rana, kaore i Pakohai i Tangotete, ko tenei whakamahinga na taua komiti, kia wehe atu ki wahi ke o to ratau mana rue Wipere, me te Riihi, ko te hea o Paora he mea wira hoki na ona Tamariki ua Heemi Mahuki raua ko Haami Mataora, ko taua hea kaore i tau ki nga kai tiaki, me taua Komiti, i tau ki te taha kia Honehana, na Honahana i wehe, e oho tekau eka o te Kuri, he waahi pai he mea parau, e waru tekau eka o Maraetaha, he waahi pai he mea parau, huihui katoa kotahi rau e wha tekau, na te wehenga mai i nga waahi pai i kore ai i eke ki te 250, pera, i o Maora ma, i muri i tena, ka hokona e Pene Mataora e 40 eka o te waru tekau, toe mai e wha tekau eka, he riiwhi a Pene, ko Haami Mataora raua ko to- na tuahine ko Tariata, ia raua ano etahi eka o Paora kei Pakohai, kua wehea ki waahi ke, e te komiti me Wipere raua ko te Riihi, e 88 eka, ka mutu tena. I nga tau i muri mai ka timana te raruraru haere, tae mai ki te taa 1896. ka kahititia e Wipere raua ko Timi Kara, kaore i haere he keehi. I te tau 1897 ka kahititia ano e te Roia o te peeke, he ho- mai i nga mokete ki runga taumaha ai, ka tu nga Maori ki te turaki, me to ratau Roia me Tione, whakataua ana, hinga ana ko te peeke tekau pauna tekau hereni te utu a Taratoa, i te tau 1900 ka hokona e Hoori tuakana o Honehana, kua mate a Honehana, ka hokona e tona tuakana kia Peere, e rua rau rima te- kau eka, ka ki atu au kia Peere kaua ia e hoko i taua whenua, koi tipu he raruraru, ki ana ia kaore be raruraru, ka raruraru ko te tangata nana i hoko ki a ia, he maha o maua taima e tautohe ana kaore i whakaro- • ngo, muri mai ka kite matau i roto i te Ka- hiti e tono ana kia wahia e te Kooti, ka tae ki to ra e tu ai, ka tae matau ki reira ki te whakahe, nui atu te kaha o te Roia o Peere, ka nu kihia e matau, ka tae ki tetahi wiki, i te mane ka tae ano matau ka tautohe ano, kaore e rongo te Roia, ki tou mai no Paora Tongara taua hea, na Pene Mataora i hoko kia Honehana, ka ki atu matau kua wehea katoatia nga waahi mo Paora Tongara, ko nga tangata hea i haina kia Wipere raua ko te Riihi me to raua kouaiti, no ratau tenei wahanga kaore tetahi atu tangata, ki ana mai a Norana kaore o matau mana ki te wha- . kahaere i taua whenua, ka tohe tonu mai kia haea te mapi, ka whakaaetia hold e etahi o matau, maakatia a runga i te mapi, i muri i tena ka haramai te kai ruuri kaore i hangai i runga i ta matau wahanga, ka tonoa e matau he whakahe, ka whakaaetia mai, ka Kahititia, ka patua atu he waea, kia Wipere i Poneke e Arawhita Pohatu, pewhea to whakaaro, wa- eatia mai e Wipere, me haere kia Heemi Wa- aka kaia ia nga korero e mohio ana, ka hae- re tetahi o matau a Riwai Taipiha, ka kia atu hei te 29 o Akuhata ka tuhera te Kooti, me tae tatau katoa ko te whakahau hoki tenei a Wi Pere kia koe, ka whakaae mai a Hemi Waaka, ka tae ki taua ra ka haere matau me etahi atu, he nui nga tangata, ka tae ki te aroaro o te Kooti, ka tono matau kia whaka- tikaia te ruuri i runga i ta matau haenga i te . mapi, e mau tonu ana ta matau haenga, ka- ore i whakarongotia, ka tu a Hemi Waaka he whakahe i te ruuri raua ko te hoko, na ra- tau tera waahi na nga kaitiaki, kaore i wha- karongotia, ka tu a te Riihi kia nekehia te Keehi kia tae mai a Wi Pere, ka whakaaetia te taha kia Wi Pere kia puare ka whakataua ko matau ko nga Maori i he, i tono ano te Roia o Peere kia utu matau i te haawhe o te taiapa, ka tu atu a Hemi Waaka kaore ia e whakaae ki tenei whakatau, kaore ia e wha- kaae ki te tono kia utu nga Maori i te haawhe o te taiapa, koia nei to matau raruraru o te- nei whenua, ka tukua atu nei, ki toku wha- kaaro ake kaore i tika tenei whakatau, kaore hoki i te tika tenei hoko, he tangata ke nana te hoko, ka mau ke i te whenua o totahi ta- ngata, ko matau hoki e kakari haere nei ki tenei whenua, ehara i te Komiti o Wi Pere ma, ko Nepia te Paka hoki kaore rawa atu he mahara paku, engari te tamariki e whai ma- hara ana, ka ki atu matau kei te mate te whe- nua, kaore e kemo nga konohi titiro tonu mai, koia hoki tetahi o taua Komiti. Heoi ka mutu, mau e tuku atu kia haere i nga marae whare o Atearoa me te Waipou- namu. Hemi Porou.

MAHI WAKA. Moteo. Akuhata 18 1902. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" E hoa raa kia ora koutou Katoa, e noho maina i te upoko o te Ika nei o te Ture. Me panui enei kupu, ki nga Iwi, ki nga huihuinga tangata o Aotearoa me te Waipou- namu tenei etahi kupu ruarua hei hurahura i nga mahi a o koutou matua tipuna kua nga- ro ki te po, maka e whakamanunu, ka hinga te 26 o Hune, ka hangaia te oha a to tatau matua a to hapu Raukawa, he waka, i rite tonu ki nga waka taua o mua o ona mata. ko nga kahu he harakeke katoa tae atu ki po- tae, whakaritea ana ki te Karauna o Kiingi Eruera VII. T te 7 o Akuhata ka tae mai a Timi Kara ki Nepia nei, i te 7 o nga haora i te ahiahi, ka haere kia kite i te waka, i te Keiti Hooro i Nepia, ka powhiritia te Minita koia tenei:- Toia mai te waka. Tuarua, ko te Kiingi ra taau tangata e taoho ai koe taone? I muri ka whai korero a Tiini Kara, i ra- nga i te ahua o nga tangata matua kua nga- ro atu ki te po, a, kua ora mai i roto i tenei ra. Tuatoru me rira ia au te waka me nga taane me nga wahine, me nga mea katoa o te waka i te ra e whakamaharatia ai te ra o te Kuini, te whare Kura i Akarana, i nga ra timatanga o Oketopa, (Pakipaki). Tuawha. E rima pauna te moni a te Minita i homai hei oranga mo matau a te 9 r nga ra o Aku- hata, i te ra e Karaunatia ai a Kiingi Eruera VII. (Pakipaki.) Tuarima. I riro ia ma- tau te Paraihe e £3 5 O, me whakamarama e au, e rua a matau waka ko Takitimu tetahi, ko Raukawa tetahi . Me whakamarama e au a Raukawa, ko te wiini he rite no te hoe he Kaumatua no nga tangata, he rite no nga kahu tae atu ki nga potae, i whakaritea ki te Karauna o Kiingi Eruera VII, me nga, tama- riki taane e 8, me nga tamariki wahine 14, i raro A haere ana, e rua nga taane, e rua ho- ki nga wahine, i runga hoiho, ko nga kahu katoa he harakeke. E te Iwi na te mea he hapu kotahi a Hine- pare, a Ngaati-Mahu, i wahia ai te moni o nga waka e rua, tona tikanga ia i runga i te titiro a nga Pakeha kaka, ko toku waka wi- ini, na Wi Porotene i pakaru ai taua moni, nana i whakawai ki nga tiati, he hapu kota- hi tonu enei, me waahi te moni, engari ko te paraihe me riro ia Hinepare ia Raukawa wa- i ka. i Te paraihe tuatahi e rima pauna, no te 26 : o Hune tenei paraihe, i te 27 o Hune tae mai ki te 9 o Akuhata he paraihe ke kotahi pauna tekau hereni, i uru tenei waka ki tenei paraihe, kaore ki te paraihe i te rima pauna ra, no te ra kakari ka pakaru mai taua ri- ma pauna, ka riro i a an e £3,,5,,0, ka riro hoki ia Takitimu e £3,,5,,0, ko nga moni aro- ha mai tenei £24,,7,,6, na Timi Kara e £5,,0,A no nga po e rua i te Keita Hooro £6,,4,/0, Pa- raihe o te Waka £3,,5,,0, tina a te Komiti e 42 nga tangata £2,,2,,0, hui katoa £40,,18»6. Nga mea i pau te utu o te Hooro £Q,,Q,,0, kooti hari £2,,16,,0, tikiti e 500 £0,,6,,6, wha- kapai i te waka tae atu ki nga piupiu £10,,0,/0, hui katoa £18,,3»0. ' E te Etita me panui katoa enei kupu wha- kamarama, he nui atu nga korero, engari ka- ati nei heoi nei nga kupu. Na te Tiama o te Komiti whakahaere i te Koroneihana o Moteo. P. Kurupo.

WHAKAHOKI PANUI. Te Mahanga. Hepetema 8th, 1902. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" e hoa tena ra koe, me o hoa mahi, hapai hoki i nga mea taumaha, me nga mea mama i raro i te ra. E "Pake" tena koe, kia ora kia ora. Tukua atu enei kupu ruarua nei, he wha- kamihi noku ki nga, whamarama a Hoani Tu- ri Whatahoro, i te pepa No 22 o te tau tua- wha. E whamarama nei ki nga Iwi o Tama- tea, mo nga pitopito korero a nga kaumatua mo nga waka, mo Taakitimu me Horouta, e mea nei mo Taakitimu no Ruawharo, no to Rongopatahi, no Matapara. Ko nga to- hunga nana i tarai e ki nei enei pakeke, tenei waka a Taakitimu, no Tutakahinahina me ana tamariki, anei ona tamariki, ko Pito, ko Motoro, ko te Angi, ko Whakarau, me etahi ' atu. No te toanga mai ia Taakitimu, ko tae ki waenganui o te huarahi he roa ki mua he roa hoki ki muri, ko te wa tena i eke ai a Ruawhare raua ko te taina ko Tupai, ki ru- nga ia Taakitimu. I pono atu e too ana, katahi ka whiua ata tona taura, anei taua taura penei:— Here nuku, here rangi, here manoanoa, ka mau a Taakitimu i taua waahi, katahi ka mea atu a Tutakahinahina kia Ruawharo, kei a koe pea e mau ana tu waka nei. Te take i peratia ai taua waka mo tona matenga i te Whitikarihi, katahi ka poua e ia te rango ki Ihu o Taakitimu, ka hoatu hoki e ia te ku- pu penei, kopeka, kopeka, ka haere te waka, ka huri be ara ko, ka tika ki Pikopikoiwhiti, ko te wa tena i riro ai ia Ruawharo tana wa- ka, te ritenga he whakateretere kia kitea ai te tore, ka riro ia Ruawharo koia te Kapene, ko te taina ko Tupai ki te tainga-wai, ko to- na maunga mai tenei ia Taakitimu, ka tukua e ia te pouri ki muri, ko te maramatanga ki mua, ko te haramaitanga, tenei ia Ruawharo tae noa mai ki Aotearoa noi, tae mai ki Nu- kutaurua nei, ka waiho taua rango, kei au tonu taua rango me te karaho o taua waka, ko te Ingoa o to rango ko Manutawhiorangi, me nga punga e rua a te tahuri, a te take, anei ano te ingoa, o te karaho me nga karakia o te toanga, me nga karakia o te haramaita- nga, i te Moana-nui-a-kiwa, koia nei enei ko- rero ki enei pakeke o tatau, he ata tapi atu tenei i te waahi i hapa o korero, ki te whaka- aro iho he nui ano nga toenga korero kei au e mau ana. Heoi e "Puke" kei riri koe ki te nui o enei korero. Na to hoa pono i raro i te ra Te Whare Heera Piripi.

WHAKAMARAMA. Pariroa Kakaramea. Hepetema 27th, 1902. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi", tukua tena panui kia kite nga Iwi o nga motu nei. E nga Iwi he whakamarama tena naku, mo taku panui i tukua atu na hei matakitaki iho ma koutou, ara, mo te raruraru o Kahu o Manutahi, heoi, ko te tangata i rere atu ki runga i te hara o taua tangata, ara ko Tupatea, no nga ra o hepetema nei i whai- natia ai, heoi kua pa te whiu a te ture kia ia, mo runga mo tona rere pohehe ki te hara o Kahu, ara ki te awhina i taua hara, heoi e nga lwi o nga motu nei, he nui taku wha- kahe ki te mahi a nga tangata e haere nei ki