Pukapuka 5, Nama 5
19030105

whārangi 3  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 5 O TAU 5. TE PUKE KI HIKURANGI HANUERE TAITE 15 1903. Wharangi No. 3 (d.) Ki te whakarite i nga nohoanga mo nga Maori mo ratau te whenua i runga i tetahi rota i irunga i ona ti- kanga e whakaarohia ana he mea tika; (e.) Ina oti i a ia te tango atu nga utu mo te ruuri, mo te whakatakotora- nga me te whakataunga i taua tao- ne, me era atu moni i pau, i utua ranei e te Kaunihera rao runga mo taua taone, a ina oti i a ia te utu te whakaea ranei i nga nana whai ma- na, i nga taunaha, me era atu moni ranei e tau ana ki runga ki taua ta- one ki tetahi wahi ranei o taua taone i mua atu i te whakatuunga o taua taone, me whai mana te Kaunihera ki te tuha i ia wa i ia wa i nga toe- nga o nga moni e puta ana i taua taone ki nga Maori no ratau taua whenua, i runga ano i te rahi me te iti o ratau hea me o ratau paanga ki taua whenua ; (f.) Me te taoro atu o tona mana ki te mahi, ki te whakahau ranei kia ma- hia, nga mea katoa e tika ana e whai take ana ranei kia mahia hei wha- kahaere mo taua taone. 11. Me whai mana te Kawana i ia wa ki te whakarite, ki te whakarereke, ki to whakatika ranei i nga tikanga-whakahaere hei whakatakoto i te huarahi me nga ritenga e riihitia ai, e hokona ai, e whakawhitingia ai, e whakahaerea ai ranei i runga i etahi atu tikanga, me te whakatakoto i nga huarahi katoa hei whakahaeretanga ma te Kaunihera i taua taone. Ko aua tikanga-whakahaere katoa me panui ki roto ki te GAZETTE me te KAHITI. 12. Ko ia panui i raro i tenei Ture me ahei te whakatika, te whakarereke, te wha- kakore ranei e te Kawana i ia wa i runga i tana i whakaaro ai he mea tika, a hei reira ko nga whakatikatikanga katoa me nga wha- kakorenga atu o nga take o roto o te Rehita Whakawhiti Whenua e whai tikanga ana kia mahia, me mahi e te Kai-rehita Takiwa Whenua, engari kaua hoki aua mahi ana e whakahee i nga tuka whai mana kua oti te mahi i mua atu i taua wa. 13. Ko enei tekiona e rima o runga tata ake nei, rae uru atu a me korero tahi ano he wahi no "Te Ture Whakahaere i nga Whe- nua Maori, 1902." 14. E whakakorea atu ana e tenei Ture te tekiona toru o "Te Ture Whakatau Kere- me Whenua Maori, Whakatikatika hoki i nga Ture Whenua Maori, 1901," a kaa mei- nga ko enei kupu e whai ake nei hei whaka- kapi rao era:— Me ahei te Kawana i runga i tana Ota Kaunihera ki te tuku mana ata ki te Kooti Whenua Maori kia whiriwhiri kia whakatau i nga take e tautohetia ana mo runga mo nga rohe o te Huatau Poraka, e mohiotia ana nei hoki ko nga Kereme Whenua a Odeland, i te Kaute o Hokianga, me te wha- kawa i era whenua e puritia ana e te Karau- na e keremetia ana ranei e te Karauna, ano he whenua Maori ina kitea e te Kooti kihai i tika kia uru ki roto ki te Karauna karaati i tukuna kia James Scott Odeland mo taua whenua. 15. E whakamanaia ana te Kai-tiaki mo te Katoa e tenei Ture kia tono atu ki te Hupi- rimi Kooti (hei raro iho nei haina ai ko "te Kooti") kia whakakorea ato te whakatau a te Kooti Whakamana o te tekau ma rua o nga ra o Aperira, tau tahi mano iwa rau ma rua, i runga i nga tono a William Humphries, i raro i te tekiona wha tekau ma waru o "Te Ture Whakatau Kereme Whenua Mao- ri, Whakatikatika hoki i nga Ture Whenua Maori, 1901" (hei raro iho nei haina ai ko "taua Ture,") mo runga ia mo etahi rahui Maori i Taranaki e mohiotia ana ko te teki- ona 23, takiwa o Pitiroi, ko Raumati ranei, rahui Maori A, ko Purakau ranei, me rahui Maori, Nama 4, ko Ratahangae ranei. Ko taua tono me tuku atu ki te Kai-rehita o te Hupirimi Kooti i Ngamotu i roto i te marama kotahi o muri tata tonu iho o te ra e timata ai te mananga o tenei Ture, me whakaatu atu hoki i nga take whakahee atu a te Kai-tiaki mo te Katoa mo taua whaka- taunga. A ko te mahi ma te Kai-rehita he whakarite kia tae taua tono kia whakawakia i te tuunga tuatahi o te Kooti ki taua takiwa. I te whakawakanga o tana tono me ahei nga taha e rua ki te karanga i ana kaikorero e tika ana e pa ana ranei ki aua take e taea tikatia ai te whakatau : Engari hoki ko to taha e ki ana ko aua tuku i pangia e taua whakatau a te Kooti Whakamana he mara- ma he mea tika, ma te taha ano e ki pera ana e whakatau tuturu atu, e whakapono atu hoki ki te Kooti. Mehemea i muri iho o te rongonga o te Kooti ki nga korero a nga taha e rua, me te ata whiriwhiri mehemea i mahia maramatia tikatia hoki, ka whakataua ko aua tuku, ko etahi ranei o ana tuku, e pangia ana e taua whakatau a te Kooti Whakamana, ehara i te mea tika kia whakamanaia i raro i nga tika- nga o taua Ture, ki te mahara ranei te Koo- ti kaore i tino kaha i tino tutuki nga korero o te taha e ki ana he mea tika kia whakama- naia, kei reira me whakakore atu e te Kooti te katoa tetahi waahi ranei o taua whakata- unga a te Kooti Whakamana, a me whaka- hau atu hoki ki te Kai-rehita Whenua Ta- kiwa kia whakakorea atu nga taitara whai- taketanga i whakaputaina r raro i te mana o taua whakataunga, kia whakakorea atu ranei ko era taitara whaitaketanga e pangia, aua e te whakatau a te Kooti: Engari kaoa nga tikanga o tenei Ture e pa atu ki nga take o ia tangata kua utu atu i te moni tika ki taua William Humphries, a i riro atu i a ia, i hokona e ia i muri mai o te mahinga o taua whakataunga a te Kooti Whakamana, i mau atu hoki o te tuhinga ki te pukapuka rehita a te Kai-rehita Whenua Takiwa o te kupa whakatupato ki nga tanga- ta hoko. Na i raro ano ia i nga tikanga kua whaka- ritea i runga ake nei hei whakaora i era ta- ngata nana i hoko tika aua whenua, etahi taha ranei o aua whenua, ko te pukapuka tuku o te torn tekau ma tahi o nga ra o Akuhata, tau tahi mano waru rau iwa tekau ma wha, i tukuna atu e te Kai-Rehita o te Hupirimi Kooti Nga Motu, ki taua William Humphries, e meinga ana e tenei Ture kua kore e whai mana, ara mo tona paanga ki nga whenua e pangia ana e taua whakatau- nga a te Kooti Whakamana, ahakoa pewhea atu nga tikanga o taua whakataunga. Me ahei te Komiti ki te whakaputa ota mo nga utu i paa i taua whakawa i ranga i tana, i mahara ai he tika he marama. Kaua te Kai-Rehita Whenua Takiwa e re- hita i etahi tuku mo aua whenua e pangia ana e taua whakatau a te Komiti Whakama- na, kia oti marie ra ano nga whakawa kua whakamanaia ake nei e tenei Ture. 16. Ko nga whenua kua whakahuatia i roto i te Kupu Apiti ki tenei Ture, e kapea atu ana ki waho, kia kaua e pangia e nga ti- kanga o te tekiona wha tekau ma waru o "'Te Ture Hoko Rahui me era atu Whenua, Tu- ku, Whakaae hoki, whakamana hoki i nga Kawanatanga Takiwa, 1901," a ko te Kupa Apiti Tekau ma tahi o taua Ture me korero ano kaore aua whenua i whakaurua ki roto. 17. Ko te tono whakawa tuarua a Toi Tamati me etahi atu, whakahe mo te whaka- tau a te Komiti Whenua Maori, whakatu kairiiwhi mo nga paanga o Arapata te Haru- ru, kua mate atu ra, o roto o Manaia Nama 107, Nama 3B, i whakawakia ra taua tono whakawa tuarua, e te Kooti Maori Whakawa Tuarua, i Poneke i te waru o nga ra o Hu- rae, tau tahi mano iwa rau ma rua, whaka- taua ana kua tika ko nga tangata na ratau taua tono, ka meinga tera he tono whakawa tuarua ano hoki tera mo te whakataunga a te Kooti Whenna Maori, o te tekau ma ri- ma o nga ra o Hurae, tau tahi mano iwa rau ma tahi, whakatu i nga kairiiwhi mo nga moni uta mo te hoko a taua Arapata te Ha- ruru o Manaia, Nama 107, Tekiona 3A, a, me whakawa e te Kooti Maori Whakawa Tuarua, & me whakawa me whakatau hoki, ano he pera taua tono whakawa tuarua: Engari me utu atu e nga kai tono whakawa tuarua ki te Kai-Rehita o te Kooti Whenua Maori i Poneke era atu moni hei punga mo nga moni e pau i runga i taua tu apititanga atu i taua whakawa tuarua, i runga i ta te Kai-whakawa Tumuaki i whakahau ai. 18. Ko "Te Ture Tiaki Whenua Maori o te Tai-rawhiti, 1902," e whakatikaina penei- tia ana, ara:— (1.) I te tekiona rua o taua Ture : Kua patua enei kupu, "iwa, tahi tekau, me te tahi tekau matahi," i te ra- rangi whakamarama mo te kupu "Kai-tiaki," a kua hoatu ko enei "tahi tekau, tahi tekau matahi, me tahi tekau marua" hei whakakapi mo era. (2.) I te tekiona toru o taua Ture: Ka apititia tenei wahanga tekiona ara:— "(4.) Ue tu nga mema o te Po- ari hei kaporeihana, a koia tenei te ingoa mo ratau ko "Te Poari Whenua Tiaki Maori o te Tai-ra- whiti," me tu tonu o ratau kai whakakapi me whiwhi hoki ki te hiiri, a mo runga mo nga tikanga o tenei Ture, i raro ano hoki i ona tikanga, me mana te Poari ki te whakahaere i nga mana katoa, me nga mahi o te Poari kua whakata- kotoria nei i roto i tenei Ture, me te whakahaere i nga mahi me te pa atu ano o ona mate mo era atu mahi me era ata mea e tika ana i raro i te Ture kia mahi, kia pa ata ranei ki nga hunga kaporeihana. (3.) I te tekiona tahi tekau matahi o ta- ua Ture: Kua patua enei kupu "te paahitanga o tenei Ture" kua hoatu ko enei kupu hei whakaka- pi mo era, ara, "te whakatunga o te Poari" a kua patua hoki enei kupu "o roto nei" ka hoatu ko enei kupu hei whakakapi mo era, ara, "o tenei Ture."

POHIRI. Kahukura. Port Awanui. Noema 1st 1902. Ki te Etita o te 'Puke Ki Hikurangi," o hoa tena ra koe, kia ora, kia ora, i te ata- whai a to tatau Ariki amene. Heoi e te Etita o te "Puke," tukuna atu tena pohiri ki nga marae o nga moto e rua nei, o Aotearoa me te Waipounamu. He pohiri atu tenei ki nga Iwi, ki nga reo, ki nga huinuinga tangata, e hoa ma tena ra koutou katoa, haere mai, haere mai, haere mai, ki le kawanga o te ingoa o to koutou tipuna o Rongomaianiwaniwa, ka tu a te tau 1903, a pepueri a te 1{) o nga ra e heke iho nei, haere mai, haere mai, takahia mai nga turanga waewae o Kahukura, ki ia ma- rae, ki ia marae, mauria mai hoki tona tatua he kao nei te kai o roto i reka nei kaki o Toi i mua, i naianei he hiriwa he koura, he noo- ti nga kai o roto i taua tatua, kaati kia reka ai ki toku kaki, hei whakamama i nga mate e pehi nei i runga i nga pakihiwi o to kou- tou tipuna o Rongomaianiwaniwa, haere mai haere mai. i runga i te ngakau aroha i te ngakau tatu, he mea paihere na te rangima- rie e ki ana te kupu ma nga mahi ka tu ai te whakapono, kaati ra, haere mai ki nga mahi o to tatau whakapono, heoi piki ake e te Iwi, heke iho e te Iwi, kia tae a-tinana mai koutou ki te marae o te hui a te 19 o nga ra o pepueri 1903 e whai ake nei. A, maku koutou e manaaki e tiaki me a ko- utou mea katoa, taea noatia te mutunga o te hui, heoi, na o koutou hoa pono i raro i te ra. Na te Koroneho Kopuka. „ te Rauhuia Tawhiwhi. Ara, na N'porou katoa. Reihana Moari.

Haekapa. Tihema 10th 1902. Ki te Etita o te "Pake Ki Hikurangi" te- na koe, me nga tangata mahi hoki i to tataa taonga, tena kontou, heoi. Tenei tetahi aitua, i te 7 o nga ra o Tihe- 1902 ka mate tetahi kaumatua, ko Pohara- ma Tauhei te Ingoa o taua kaumatua, i mate ia ki Ngapuketurua waahi e tata ana ki Waitara. I te «S o nga ra o Tihema nei, ka tae te Pirihi Pakeha ki te titiro i taua kainga, te taenga atu e tu ana nga kaaho pia e rua, heoi katahi ka ki atu te Pirihi Pa- keha ki nga Maori, kaore e pai kia inumia tenei mea te pia ki nga matenga tupapaku, heoi ka ki nga Maori i pohehe te take i haria mai ai aua pia, ka ki atu te Pirihi Pakeha, me ata waiho aua pia, kia tae mai te Pirihi Maori, engari te Pirihi Maori kai te mohio ki nga tikanga o te Kaunihera, heoi i te tae- nga atu o te Pirihi Maori katahi ka ki atu ki nga tangata nana i hari mai aua pia ki te kainga, ko te tikanga kaore e pai kia haria mai he pia ki nga kainga Maori, heoi ka mutu ta te Pirihi Maori, ka riro te tikanga i te Minita Maori ara ia Rev. Peneti, katahi a Peneti ka ki atu ki nga Maori, me whakaho- ki e koutou aua kaaho pia, heoi katahi ka ki mai te tangata nana i hari mai aua pia,