Pukapuka 5, Nama 5
19030105

whārangi 4  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua3
5titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
NAMA 5 O TE TAU 5.] TE PUKE KI HIKURANGI. HANUERE TAITE 15 1903. Wharangi No. 4 ko te whakahokia e ia aua pia ki te puruuri, Id le taha i tikina ai e ia aua pia, heoi te whakamarama. Ko te Ingoa tenei o te Pi- rihimana Pakeha "Kohare Piti" ko te Ingoa o te Pirihimana Maori ko "Tawhanga Te Uapiki." Ko te take tenei i panuitia ai e "au, notemea ko nga tangata o konei kaore i te whakarongo ki nga mahi a te Kaunihera, no to maua taenga atu ko taku hoa Pirihi ki to ratau kainga, katahi ka mohio kua he ratau, heoi ano. Tawhanga Te Uapiki.

HE WHAKAUTU.

Waitotara. Tihema 1st 1902. "Heoi aue." Kowai ano hoki tenei e ku- ru mai nei i te tuaroa o toku whare, tirohia koa mehemea kowai, huakina ake koa te toa o te whare, ki taku mohio tonu nei ko Nga Hoota ano tenei e kuru mai nei, huakina te toa, Ee huakanga ake i te toa. "Otia," ho tangata ke ano, ehara ia Nga Hoota, ka ki ake taku kotiro paku ara itiiti nei, ko Kerei Poihipi, ai peikiupatene mo taku pereima- tanga kia koe e nga Hoota, ko koe ano tenei e kuru mai nei i te toa o toka whare, kaore he tangata ko ano, ko Kerei Poihipi, ko tenei kia ora koe e K. Poihipi, kua kite iho ahau i tau whakautu mo taku panui, titiro iho ana ahau, ki aua kororo, koia kau te huhua marire o au korero, kaore e rahi ake aku whakautu atu i to panui, ko taku karanga atu kia koe. "Haere mai! haere mai! ha- oro tu tonu mai, haore tu tona mai, kaua hei numinumi te haere kia tika, kia tika, to haere mai ki toku kainga, haere mai !" kia kite atu au i tou kanohi, me tou matauranga, kaua koe hoi noho atu mo haoro tonu mai koe ki toku kainga, ko te Teihana hei taenga mai moa ko Waitotara, ko te ra hei taonga mai mou hei te 1 o Hanueri tau 1903. Ki konei taua whakahari ai i te tau hou, mehemea ki te kore e puta hohoro atu i mua atu i te 1 o Hanueri kia kotahi wiki i muri mai o tou kitenga i tenei panui he ra hei taenga mai mou. Heoi ano, kia ora koe e te Etita o te ''Puke." Heoi ano. R. W. Tamaiparea.

TIE NGAKAU-MARAMA. Te Whiti-o tu. 26 1002. Ki te Etita o to "Puke Ki Hikurangi," mo te Kai-tohutohu Kaunihera., otira me tou whare katoa, kia ora nga kai hapai i to tatau mana, ara, i te "Puke Ki Hikurangi," e koro ki nei tou mangai i runga i te upoko o te Ikaroa a Maui, e rongo mai nei nga taringa o Aotearoa whiti noa atu ki to Waipounamu. Heoi e "Puke" kia ova koe, e "Puke" mau e uta atu enei kupu ruarua ka tuhia iho nei ki raro iho nei:— E panui ana ahau kia rongo nga wha- O O naunga o tenei tangata o te Anu, maa ko tana wahine ko Apikara, kotahi tonu te putake o to raua mato, no te 20 o nga ra o Hepetema ka hori nei, ka kawhakina mai a Apikara e tona tamaiti e Heemi Te Taepa ki Mahitaone, i taua ra ano, ka mate a te Anu, te taenga tonutanga mai tukua tonutia ki to Takuta, ara kia Takuta Roohi, katahi ka ti- rohia e te Takuta, kaore he rongoa hei rongoa mo tenei tu mate, ka muta tonu te rongoa e ora ai tenei wahine, ki te whakaae te Atua kia ora ia, ka ora, ki te kore te Atua e wha- kaae kaore e ora, te kupu tuarua a te Ta- kuta, he tohutohu ki nga tangata hei tiaki, kia kaha rawa ta koutou tiaki i a ia, kia pai ta koutou whakahaere i nga kai, e hoatu ana maana, me era atu mea hei painga mo tona tinana, e te iwi tetahi mate whakarihariha ko te mate e tenei wahine, tino whakatika ata au ki te kupu a te Takuta kaore he ro- ngoa hei rongoa i tenei wahine, kai te Atua anake te tikanga. I tenei takiwa ka riro ko Wiramina Ropoama te Neehi tiaki i a ia, mahi i nga aiahi katoa, e toru e wha horoi- nga i te tangata i te ra, he mea ano nuku atu. Ko te tohutohu a te Takuta ki te Neehi, kia kaha te horoi i te tinana me nga kakaha, kia kore e maa he haunga me te puroa o runga i te ruuma notemea. ko te mate o tenei wahine, he mate kino, he puta noa mai nga mea kino o roto i a ia i nga takiwa ka- toa, me nga wai o roto i te tangata, kaore he mea hei papuni atu. (Kaore) e whakaarotia ana e te Neehi te wahi tapu o tenei iwi o te wahine, ko te whai o tenei Neehi kia ora mai tenei wahine, i ru- nga i tona mate kino, ma te whakarite hoki i nga tohutohu mai a te Takuta, ahakoa no- ho tenei Neehi i roto i te kino, kaore ana whakawetiweti ko te mea nui kai a ia ko te aroha ki tenei wahine, e whiua kinotia nei e tenei mate kino, e hoa ma e nga hapu o ro- to i te rohe o Rongokako puta noa ki te mo- ta whiti atu ki te Waipounamu, kia rongo mai koutou, ko te wahine nei kua ora i runga i tenei mate whakarihariha me te kaha hoki o te takuta tae atu hoki ki te neehi, heoi kua tino ora atu te wahine nei, kua kaha ia ki te haere ki te taone, heoi kaa hoki mai te neehi kai tona kainga e noho ana, kua riro ko tona taina hei tiaki i a ia, i puta ano he Kapu whakahe a te takuta mo tenei wahine, mo tona haerenga ki roto ki te Wai-rakau i Papawai, na reira i paara ai nga toto pera ano hoki te kupu a nga Toi me ta te takuta kaore i whakaaetia e te Komiti o te Whakao- ranga o te Rauhi me te iwi hoki kia mauria mai e ia tona hakui, na te kaha tonu mai o te tamaiti nei o Heemi te Taepa ki te ka- whaki mai i tana hukui, otira na te kupu whakaaetanga a Tamahau kia mauria mai e Heemi Taepa tona hakui, i riro mai ai ki Mahitaone nei, ko te kupa a te takuta mo te wahine nei, kauaka rawa e whakaatutia kua mate tona taane me noho ia i toku aroaro, kia kotahi te tau katahi ano ia ka ahei ki te hoki ki tona kainga, heoi nei nga whakama- rama mo te mate o tenei wahine, ara, mo to- na oranga ake i roto i tona mate kino, me te kaha hoki o tenei takuta, he takuta ngohe- ngohe ki te tupapaku he mohio ki te reo Maori. Heoi e "Puke" kei hoha koe ki te panui atu ki nga wahi e haeretia ana e koe, o Ao- tearoa me te Waipounamu, heoi, kia ora a te Puke." Na to koutou hoa pono i roto i nga motu me te aroha. Ropoama Meihana.

HE NGAKAU-POURI Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi." Tena koe menga morehu aitua, ma te a- roha noa o te Ariki tataa e tiaki i roto i nga whiu taimaha kua pa nei ki te Iwi ara tona ingoa he Wai-rakau. (1.) E nga Rangatira o nga motu e rua Maori Pakeha kua mate a te Atamira i ma- te ice 1, o Oketopa 1902 ite tahi o nga hao- ra o te awatea, i mate ki Tahoraiti he tama- iti kua Rehitatia e te Kaunihera Maori o Tamatea. (2.) ko te take i mate ai he maoa i te waiwera a te tohunga o Ngapuhi he pono i kite nga kanohi i mohio hoki nga takuta tokorua o Nepia mo to Taniwaka i eke maa ki runga me a raua rongoa kaore i taea te mea kua. maoa nga uaua me nga toto. (3.) Ka whakamaramatia i kite ahau ite timatanga o tona mate he maremare noa kaore he mate o te tinana katoa, i te ahiahi i pa ai taua rewharewha i te ata ka tukua ki roto ki te waiwera kaore i ata homai kote wai mo te mare anake i te tutahi kia haere te mate ki te tinana ka ahei ai te tuku ki te waiwera. (4. Kaore e ata uiui marie i te ahua ote mate i tuatahi kia mohiotia ai, heoi ano te ritenga he tuku tonu ma te waiwera e uiui te mate he pono koia nei tonu te ritenga o taua whakahaere, heoi hei ata titiro mai ma nga whakaaro mohio o nga hoa. (5.) ko tetahi mahi a taua Ngapuhi i te wa ano e mahi ana i ta maua tamaiti he mahi hara ki tetahi Kotiro Rangatira o te Mutuahi o Ngaati Hineraru, koia nei nga hua o taua whakahaere i runga i enei ahua- tanga o te mahi, ka pa mai he pouri nui ki toku tinana rae te hoki atu o nga whakaaro ki te ao tahito haere ai, nga mahi ra a te ngakau pouri me pewhea i te mea i kite nga kanohi i rongo nga taringa i mohio te nga- kau. (6.) E aku hoa Rangatira e noho nei i Aotearoa ite Waipounamu ata tirohia mai e o koutou matauranga tenei mahi kua puta nei he aitua kino i taua whakahaere, kite ko re e hohorotia tera e nuku atu te aitua e pa ki te iwi, e nga morehu Taane Wahine Ta- mariki ata titiro mai ki tenei aituatanga a te ra ano e pa kia koutou. (7.) I te tau 1901 i te Pakipaki taua waiwera he nui rawa nga tangata i uru ki taua waiwera kua mate, i tenei tau i Taho- raiti taua mahi a kua mate ano etahi, tae noa ki ta maua tamaiti, a kai Papawai inaianei ma te pai ote whakahaere a te komiti o Waira- rapa e kore ai e pangia wawetia e te aitua engari kua pangia ano nga tukunga e te hara he wahine kaati i konei nga whakamarama- tanga o tenei aitua. Waiata aroha. Haere E hine e kore to mate e wawea te kitea kai te whakahunahuna kai te whaka- ngarongaro nga ture a kawana kaore he ta- ngata hei ngaki i to mate hei kawe i te riri ki waho ki atu taku tamaiti hoki ra monga marae naai. I roa ai he roa no te pouri e mau ana. H. M. Tengakaupouri. Porangahau.

HE AITUA. Pipiriki. Tihema 28th 1902. Ki te Etita o te "Puke Ki Hikurangi" o hoa tena koe, o te manawanuitanga ki te tu- ku atu i nga korero o ia waahi o tenei motu o tatau, ara, o Aotearoa, kaati tena. E hoa tukuna atua aku kupa ruarua nei. hei matakitaki iho ma nga Iwi ite motu nei. Ko etahi tamariki wahine i haere ki te kau- kau i te takutai o Pipiriki nei, ko o ratau Ingoa, ko Tainui Te Waewae, ko Huia Tua- tini, ko Ani Rooti, ko Hariata Weto Rooti, katahi ka tonoa e Hariata W. Rooti a Tai- nui Te Waewae raua ko Huia Tuatini kia kau ratau ki waho, 10 iaari te mataratanga atu i tahaki, katahi ratau ka kau, no te tae- nga ki te waahi hohonu, katahi ka totohu a Hariata ki raro, ko te auetanga o nga mea tokorua, "aue ka mate matau," ko te rongo- nga mai e nga tangata i ahua tata atu kia ratau, katahi ka whaia, he kaha to nga mea tokorua ki te han mai ki tahaki, he kaha ano to taua kotiro ki te hari atu ia ratau ki te mate. Kaati i makere i o raua ringa, ka- tahi ka ngaro, haere rawa mai nga tangata kihei i kitea taua kotiro. Ko tetahi kotiro uri rangatira tenei ki to- na inatua wahine. Kaati ko tona whakapa- pa tenei, kia mohio ai koutou he tika he uri rangatira taua kotiro, ka timata i konei :— Na te Wainui-a-Tarawera ko Tahu Parae, ka moe ia Tuaroa, ka puta ki waho ko Tahu Potiki, ka moe ia Tauira Materau ka puta ki waho ko Rangitauira Huhu, ka moe ia Hi- newai Patoto ka puta ki waho ko Kahukura- mura, ka moe ia Tairare ka pata ki waho ko Tamareheroa, ka moe ia Manataruke ka pu- ta ki waho ko Rangitautahi, ka moe ia Paro Pouaru ka puta ki waho ko Tuwhakauia, ka moe ia Taongakorehu ka puta ki waho ko Takuruauru, ka moe ia Teiwitetau ka puta ki waho ko Tukapua, ka moe ia Reti ka pu- ta ki waho ko te Rangiwhakatekateka, ka moe ia Tewai Anuhea ka puta ki waho ko to Whetango, ka moe ia te Waitiehu ka puta ki waho ko Paoratoho, ka moe ia Raina Te Wheteke ka puta ki waho ko Toi Te Huata- hi, ka moe ia Puketiotio ka puta ki waho ko Ngakiritai, ka moe ia Rooti ka puta ki waho ko te tamaiti nei. Ko ona tau ka 10, a. ko tetahi kotiro tino atahua atu tenei i nga rohe katoa o Pipiriki tae atu hoki ki Raetihi, he nui atu te aroha o nga Pakeha me nga Maori e noho ana i Pipiriki me Raetihi, i te mea he kite tonu ta ratau mahi i taua kotiro. He haka tangi enei mo taua tamaiti mo Hariata Weto Rooti:— Mai o te ata te kimi i u Weto, nawai te ra rairunga ka tauhinga e ei. Heaha koe e Weto i peke ai Paparoa, he kino pea no to o taurima e ei. Kua mate koe Weto taku piki kotuku, ta- ku amokura whakahinga i runga e ei. Uia ki a Tainui kei hea koe Weto, kei ro- to kei Whanganui e moe ana e ei. Aku mata tirotiro ki te kapa tamariki, e Wete ko koe anake i ngaro e ei. E Ani e Pire hei aha me tangihia, kua mate hoki e taea hei aha e ei. Kaati kia ora tonu koe, ma te Ariki i te rangi tatau katoa e tiaki. • Ka mutu i konei aku kupu hei tuku atu mau ki nga rohe ka- toa o Aotearoa. Heoi kia ora. Hoori Erueti. Hekeretari o te Komiti Ma- rae o Pipiriki.

HE WHAKAATURANGA. Kite Etite. E hoa panuitia enei kupu kia kite te ao,