Pukapuka 6, Nama 12
19050529

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 TE PUKE KI HIKURANGI. tekau mano, e toru rau e iwa tekau mawha koea maero (8,660,391 square miles), nuku atu ranei. Otira ahakoa te maha o tenei kaute o Ruhia kua tuhia i runga ake nei, kihei rawa te kii- ngi o Tiapana me tona iwi katoa i wehi mai, i runga ano i ta ana kupu i ki ai; "Pai ke atu te maringi o ona toto ki runga ki tona whe- nua ake, i te maringi ki te koraha o etahi whenua ke." No reira i mamae ai te ngakau o Tiapana, ki te whakakahore atu i te mana taikaha o Ruhia, i ona waahi i te Rawhiti, koia te putake o ta raua pakanga, e pakanga mai nei i naianei. Kihei rawa te puku o Ruhia i ngata i nga waahi nunui o te ao, kua horomia nei e tona mana, katahi ia ka tawhai rawa mai ki te tango i nga waahi whenua me nga wahapu o nga iwi e noho ana i te pito whakaterawhiti o te ao. Otira he mohio no Kuhia, he maha nga mana nunui kei te taha whakatehauauru o Ahia me Oropi, a, e kore rawa e puta toua ngakau apo i aua mana; katahi ia ka hikoi ki te Rawhiti-whakatetonga, ka puta nei ki Manakuria tae atu ki Koria, a, na runga i to- na wehi i nga mana nunui i kore ai hoki e tahuri ki te whakatanuku ia Haina. Ko tetahi whakaaro i roto ia Ruhia e kunatu ana, he kawe i te rohe o tona mana ki te raki o Inia, a, hei reira ia tahuri ai ki te raupatu i Inia, kaati kihei i puta taua whakaaro ona ia Ingarangi. Otira i wehi era atu mana ia Ruhia., i mahara nga mana nunui, he mana tino kaha rawa a Ruhia. Kaati na Tiapani i whakaatu ki te ao katea, "ehara" ko te a- nga kau anake, kaore he kai o roto. Ina ho- ki kihei rawa i taau te ra e riri ana raua, kua hurori noa a Ruhia ia Tiapani, a, ki te toitu tonu te kaha i roto ia Tiapani i roto i enei ra, ko Ruhia te mea o raua e hinga. He nui nga take e hinga ai a Ruhia. Tua- tahi he tino mamao rawa mai no te pakanga i te matapuna o Ruhia, a, kotahi ano te hua- rahi hei" tikanga mai ki te waahi ote pakanga ara he rereke anake, ko te mamao e rima mano maero (5000 miles). No reira kaore e taea ia te hari mai, kia tino nui rawa he tana ma ana, ki te waahi e pakanga mai nei he kore kaore e taea e ia te whangai ki te kai. Tuarua kaore i te tino mamae rawa nga ngakau o nga hoia o Ruhia mo runga i tenei pakanga, hei aha noa iho ma ratau, te riro noa atu ai te whenua i te hoa-riri, notemea ehara i te mea hei painga mo ratau, engari mo te kiingi anake ka mutu. Ehara hoki i te penei me te kiingitanga o Ingarangi, e riro ana ma te Kawanatanga e hanga nga Ture, e reti hoki nga whenua, e whakatako- to nga tikanga tea ke, tae noa ki nga takoha, a, heoi taana he whakamana. Kaati ko te kiingitanga o Ruhia he rere- ke. He manamotuhake tona, ara. ma ana e hanga nga Ture, ma ana hoki e reti nga whe- nua ki te tangata, maana ano e whakatakoto nga takoha, i runga ano i nga tohutohu atu a ona kai whakahaere tikanga, kaati kaore he hamumutanga o te iwi mo runga i enei tikanga katoa, ahakoa pai ahakoa kino, heoi ta te iwi he tangi-puku i roto i tona ngakau i tona ngakau. Ahakoa no te ta- ngata ake tona whenua, engari e whakahu- atia ana I runga i te reo kotahi, no te kiingi katoa te whenua, tuturu atu nona. A, ki te kii ake taua tangata, kaore, noku ano taku whenua, ka whiua taua tangata ki te here- here mo nga tau maha, a, ka taronatia ra- nei. No reira i runga i te nui o nga takoha, e whiua ana ki runga ki te iwi he nui atu te mate o te hunga-iti, heoi he nui atu te kino o te iwi ki te Kawanatanga, ko ta ratau whai kia whakahoutia te Kawanatanga, a, kia whakaritea hoki ki te Kawanatanga o Inga- rangi nga whakahaere katoa, he nui nga tanga- ta o te i vi e kaupare ana i enei kino o te Kawa- natanga, a, e whiua ana ratau ki te herehere i ia tau i ia tau. No reira hoki i tahuri ai te iwi ara te hunga-iti, ki te kohuru i nga tangata nunui o te Kawanatanga o Ruhia, ka tokorua kua mace, ko nga tangata nunui tonu o Rahia, a, kai te whaia i naianei ko te kiingi tonu o Ruhia kia whakamatea, a- ra, ko Nikora . He tangata pai taua ki- ingi o Ruhia, he tangata ngohengohe, he tangata whakapono hoki, engari na te ahua o tona Kawanatanga ia i whakaporaruraru. Hei Iramutu ia ki te hoa wahine o to ta- tau Kiingi, (Eruera VII) he tama na tona taina. He iwi kaha a Kuhia ki te hapai i te whakapono, o te Haahi Kariki, otira aha- koa nui noa tona kaha ki te karakia, me te hapai i. nga tikanga o te Whakapono, e puta tonu mai ana i roto i taua kaha ona ki te Whakapono, nga mahi tino whakahaehae atu kai raro i te ra. Ara, kai te rongo te ao ka- tea i te kino o Ruhia ki te kohuru i nga Hu- rai, taane, wahine, tamariki, e makamakaia iho ana taua hunga i runga o nga Puroa o nga whare, ki nga tiriti pukai haere ai, a, he maha atu taua hunga, e mate ana i ia ra i ia ra. Kaati kaore rawa he ture a te Kawanata- nga o Ruhia, hei whiu mo nga hara penei, heoi ano te mea nui i a ratau he hari he koa. E kore nei e whakaaetia e nga whakapono katoa kai i te ao era tu mahi kino, kia raua whakatangata ano. Otira ko te tino kohuru kino rawa a Ruhia kai te ao e haere aua, ko tona kohurutanga, i te iwi o Haina, taane, wahine, tamariki, i tata pea taua hunga ki te rima mano (5000) nuku atu hoki iho ranei. I te wa i paoho ai te pakanga a Haina ki tetahi wahanga ano o ratau, ara, ki nga Pokiha, ka wehi a Ruhia mo tetahi taone e tata ana ki nga robe o Manakuria, katahi ka puta te whakahau a te Kawana o Ruhia, kia maunu katoa nga Hainamana e noho ana i roto i taua taone, a, kia whakawhiti ratau i te awa o E moa (Amoor) i roto i nga haora e rua tekau mawha (24 hours). Kaati i whakaae tonu nga Hainamana, engari i tono ratau ki te Kawana kia hoatu he poti, hei whakawhiu i nga wahine i nga tamariki ki tetahi taha o te awa, i te mea e kore hoki e oti he poti hei whakawhiti i a ratau i roto i taua 24 haora, i te poto rawa o te taima. Heoi kihei rawa taua Kawana i whakarongo mai ki taua inoi a nga Hainamana. No te • tutukitanga o tana 24 haora, katahi ka wha- kahaua e te Kawana nga hoia, kia haere ki te whiu i nga Hainamana ki te awa, katahi ka whiua kahuitia, ka tae ki te awa, ka wha- katakatakaia atu ki roto ki is wai mate atu. Ka mate tera kahui, ka whiua mai ano he kahui ke, ka pera haere tonu te mahi a Ru- hia i a Hama, a, pau noa taua rima mano (5000) tangata o Haina ki te mate, pau rawa ake hoki, kua kii tonu taua awa i te tupa- paku. Kaati hei konei tatau ata titiro ai ki te ahua o tenei mahi kino a Ruhia. Kaore rawa he kohuru kai te ao, hei rite mo tenei kohuru te kino, ahakoa te reo aue o te wa- hine o te tamariki, kore rawa i tirohia e Ruhia, heoi ta ana i whai ai he taoro tonu kia mate katoa. No reira te kai-tuhi ka mea :— "Ko enei kino katoa o Ruhia kua tuhia i runga ake nei, hei runga katoa i to- na matenga peehi ai, a, koi ra tonu hei kuru i ona kaue, a, pari atu tona ihu ia Tiapani." Kaati tena. Ko tetahi mate nui o Ruhia, kaore ona wahapu e puta ai ona kaipuke whawhai ki te moana nui, no reira ko te nuinga o ona kai- puke whawhai kai te Poroti ki moana (Baltic sea) i te Hauauru o Ahia, engari ko te puta- nga ki te moana nui he iwi ke nona. Ko te moana pango nona ano, engari ko te putanga ki te moana nui no Takee, no reira hoki ia i mea ai, ki te patu ia Takee i te tau 1856, kia riro ai i a ia te ngutuawa o taua waahi, hei putanga mo ona kaipuke ki te moana nui, aranga tonu iho tena mate- nga o ona ko te "Karaimia." Heoi na runga hoki i te kore o Ruhia e whiwhi ki etahi tauranga hei whakaunga kaipuke mona, i tawhai ai tona waewae ki te Rawhiti, ka puta ki te takutai o te Rawhiti, ka hangaia he wahapu hei unga mo ona kaipuke ko ko Woratiwotoka. Kaati ko taua wahapu hei nga Hotoke, ka papanga e te huka, ka- ore e puta nga kaipuke ki te moana nui. Na runga 1 te uaua o tenei wahapu, i tahuri ai a Ruhia ki te tango i Poota Aata. Ko tera wahapu hoki ko Poota Aata, kua riro noa atu ia Tiapani, i mua atu ano i ta raua pakanga ko Haina, kaati na runga i te ahua puhaehae o Tiamani raua ko Wiwi, ka peia a Tiapani, ka tangohia nei a Poota Aata e Ruhia, heoi kaore rawa i whai kupu aua mana kia Ruhia mo runga i tenei take kua tuhia ake nei, no reira te kai-tuhi i mea ai, he wehi no Tia- mani raua ko Wiwi ia Ruhia, i kore ai raua e whai kupu kia Ruhia. Kaati na Tiapani ano i whakaatu kia raua, ehara noa iho a Ruhia i "taputapu" ina e kurua mai nei ona kauae e Tiapani. A, kua riro mai ano ia Tiapani toona wahapu a Poota Aata, i tangohia pohehe noatanga atu. nei e Ruhia i nga ra o mua, kaati i roto i e- nei ra, kei te whakatata haerea Tiapani ki te wahapu o Ruhia i Woratiwotoka, a, mea