Pukapuka 6, Nama 8
19050410

whārangi 2  (8 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
2 TE PUKE KI HIKURANGI. Katahi a Parapoa ka karanga iho ki ona hoa, kia piki ake, kia kite ratau i taua moa- na atahua, heoi hohoro tonu hoki te piki atu o ona hoa, te taenga atu ki reira, katahi tona waha ka hamama, ka mea :— "Na e hoa ma titiro ki te utu o to tatau uauatanga ; he mea nui tenei kaore ano kia kitea e te konohi ta- ngata o te iwi o Paniora o mua iho, katahi ano." Katahi ona hoa ka awhi rawa ia Pa- rapoa i to ratau rangatira, katahi a Parapoa ka karanga, ko tenei moana me tona akau katoa, tae noa hoki ki te whenua katoa, me waiho hei taonga mo te Kiingi o Peina. Katahi ka topea e ratau te rakau, ka ha- ngaa he ripeka, katahi ka whakaturia ki te

waahi i Kitea tuatahitia ai e ia taua moana. I hangaa ano hoki e ratau he pukepuke. he mea whakapipi ki te kohatu, tuhia iho e ratau te ingoa o te Kiingi o Peina ki runga mau ai. I mahia tenei mahi uaua i te 26 o nga ra o Hepetema i te tau 1873. E rua tekau nga ra i haere atu ai a Parapoa me ona hoa i Keepa waahi e Kareta, ki te tihi o taua ma- unga i whakatuna ra te ripeka, kaati i naia- nei e ono ano nga ra e haere ai te tangata ka tae ki reira—ko Koepa te kainga i waiho iho ai e ratau o ratau waka me to ratau kai- puke hoki. Ko te whanui o taua waahi whenua i taua notitanga o Teeriana, e ahua rite ana ki te 60 maero te whanui, he waahi ano e 20 tonu maero te whanui, engari he maunga teitei, he pari tihore, he kino noa iho te huarahi e puta ai ki tetahi taha. Otira ua runga i te tohe tonu, i te whakauaua tonu, i le whaka- momori tonu o Parapoa me ona hoa ki enei kino katoa, i to ratau haerenga atu i te akau o te moana o te Ataranatiki, a tutuki pai atu ana ratau ki te akau o te moana-nui-a-kiwa, (Pacific Ocean). Kaore rawa hoki he rori, a, he huarahi Maori nei ranei, engari i whai noa iho ratau i runga i nga tohu a nga Inia- na, ma aua Iniana anake hoki, ka mohiotia ai aua tohu. [Te tuturutanga o te whanui o taua noti- tanga o Teeriana e 40 macro, ko tetahi o ona ingoa ko te Panama. No te tau 1855, ka oti te Rerewe ki reira, e 45 maero te roa o taua raina, atu i tetahi taha pura noa ki te- tahi taha. He nui atu nga mahi kawekawe taonga, tangata hoki a taua Rerewe, notemea e takua mai ana i tetahi taha nga utanga mo nga tima me nga kaipuke katoa, a, ma taua Rerewe e hari atu ki te taha atu i nga kai- puke. He nui nga tau i mahia ai taua Rerewe katahi ano ka oti, be nui nga tangata i mate i te mahinga i taua raina, i runga ano i te ki- no o tera whenua. He Pakeha te iwi tua- tahi na ana i timata te mahi i tana raina, kihei rawa i taea e ratau te mahi, i runga i te matemate tonu o nga tangata i nga mate o tera whenua. Muri iho ka riro na nga Hainamana i mahi, engari he Pakeha ano nga kai tohutohu. Kaati e kiia ana, ko nga tangata katoa i mate i te mahinga i te raina o taua Rerewe, i rite tonu te maha, ki nga rango neke i whakatakototia mo te rai- na o te Rerewe. Kaati no nga tau o muri mai, katahi ka keria he awa keri ma roto i te tua-whenua hei rerenga tima atu i tetahi taha ki tetahi taha, ka tuhera taua awa, ka kiia tona ingoa ko te Panama Kanaara, na taua awa kari hoki, i wehe ai a Noota Ame- rika i Amerika ki te tonga, i mua atu hoki i te karinga o taua awa, e kotahi tonu ana te- ra whenua katoa, mai i te tonga ki te raki o Amerika, no naianei kua rua aua tuawhenua.] Heoi kihei i ngata te ngakau o Parapoa i to- na kitenga kautanga atu i taua moana. I mea ia kia heke rawa ia ki raro, ara ki tata- hi, ahakoa te kino o te huarahi atu ki reira, te pari, te kohatu, te ngahere uaurua, te repo paharuharu, tae noa atu ki tatahi, kore rawa ia i ngakau rua, a, i wehi mai ranei. I a ia e whakaaroaro ana i reira, ka tae atu ona ta- ngata, ara, nga mea o ana tangata i ora ake i mahue atu ra i a ia i roto i te pa, i muri iho o tona pakanga ki nga Iniana, heoi kata- hi ratau ka haere, ka timata ca ratau heke atu ki te akau i te 29 o nga ra o Hepetema. Kihei i roa ka tae ratau ki tetahi kokoruta- nga nui o te akau, ka karangatia e ia he ingoa mo taua kokorutanga ko Hene Maike- ra (St Michael's Bay). Ko te akau katoa i kitea atu ai e ona konohi, puta noa ki te nuku o te meana he mohoao katoa, kaore hoki i kitea he waka he aha ranei i te moana e rere ana. I to ratau taenga ki tatahi, ka kite ratau i tetahi one, kotahi maero me te haawhe te roa he onepu tetahi waahi he paruparu tetahi waahi, he puna wai hoki etahi waahi. Ka- tahi ka kii a Parapoa, "ki te mea he moana nui tenei, pera me te moana o te Ataranatiki, e kore e roa ka ngaro tenei one i te wai. Me tatari tatau i konei — e kore e roa ka mohio- tia, be moana waitai ranei he moana wai Maori ranei ?" Katahi ia ka noho i te pu- tuke o tetahi rakau, kihei i roa rawa e wha- nga ana ia, ka timata te kato mai o te tai, tere tonu te haere mai o te wai, kaore hoki i tino roa rawa, ka tae mai te wai ki te waahi e noho ra a Parapoa ratau ko ona hoa. Ka- tahi ka whakatika ake a Parapoa, ka kau ki ro te wai, ka tae te wai ki ona turi, katahi ia ka karanga, ko tenei moana katoa mo te Kii- ngi o Peina, ara, i pera ano me tona mahi ki te tua-whenua. Ka mutu taua mahi hanga noa iho ana, katahi ratau katoa ka tupou ki raro, ka wha- kamatau i te reka o te wai, ka kitea e ratau he mataitai, he pera ano me era atu moana i mohio ai ratau, na, ka tino mohio ratau he tino meana hoou tenei kua kitea nei e ratau. I muri iho, katahi ka tapahia e ratau eta- hi peka rakau hei mau roa ratau, hei tohu mo ta ratau kitenga i taua moana hoou. I ahua roa ano a Parapoa ki reira, ki te pakanga ki nga iwi Iniana e noho ana i te akau o taua meana, ko tona mahi he wha- kangau ki ona kuri whai tangata, kihei rawa i roa ka me temate i a ia aua iwi, ko etahi ka whakaponongatia e ia. 1 konei ka rongo ano ia ki aua Iniana, ki tera whenua koura ki Peru. Ka korero mai hoki tetahi Iniana kia ratau, i etahi kararehe e waiho ana e nga iwi o reira, ara, o Peru hei whakawaha ka- wenga. Katahi ka hangaia e taua Iniana te ahua o taua kararehe, he mea pokepoke na ana ki te paruparu. Ka mahara etahi o ra- tau he "Tia" taua kuri, ko etahi i whakaaro he "Kamera" pea, kaati kihei ano hoki ratau i mohio ki tenei kuri ki te "Raama" (Lla- ma), he kararehe tenei no te tonga o Ameri- ka, a, e waiho ana e nga Iniana o reira hei whakawaha kawenga. I roto i nga ra o Noema o te tau 1813, ka mahue ia Parapoa nga rohe katoa o te moa- na-nui-a-kiwa, ka pikitia ano e ia nga mau- nga i haeretia atu ai e ia, ka hoki mai ia ki Teeriana. Kaore hoki ratau i tika ma te huarahi i haere atu ai ratau, a, i nui ke atu to ratau mate i to ratau hokinga atu, kaore i pera me to ratau haerenga mai. He nui atu to ratau mate i te kore wai, i te mea kua mimiti katoa nga puna wai, me nga awaawa, i te kaha o te ra. He tokama- ha hoki o ratau i mate rawa atu, ko nga mea i oraora ake, i ngoikore noaiho i te mate kai. Ko te koura me te hiriwa i hua ia ra- tau, ko te kai i kore rawa. He koura anake me era atu kohotu utu nui, ta nga iwi o te huarahi i homai ai ma ratau, hei whakama- rie i nga ngakau o nga Paniora mo te hanga e patu nei ia ratau. Engari he kai kaore kau. He nui atu nga mahi Pakanga a Parapoa ki nga iwi Iniana o runga i nga maunga. Me te nui hoki o te matemate o taua iwi i a ratau, me te pau hoki o ratau pa i a ia te tahutahu haere ki te ahi, a, tae mai ana ano ia ki Koepa, ratau tahi ano ko nga morehu o ona hoa tae rawa mai ratau ki reira, kua tini te hiriwa me te koura ia ratau, i runga i ta ratau mahi ki te muru haere i nga taonga pera o te iwi kainga. Heoi katahi ratau ka eke ki runga i to ratau kaipuke, i waiho iho ra e ratau, ka rere ratau ki Teenana, a, i te aonga ake o tetahi rangi ka tae ratau ki reira. I te taenga atu o ratau ki reira, ka rongo etahi o nga Paniora (ara, nga mea kaore i whai i a Parapoa) i taua moana hoou i kitea nei e Parapoa, ka mea etahi, he mea kite ra- pea na ana i runga i tona mahi nanakia, mahi kohuru, ki te patu i nga iwi Iniana i te huarahi. A, he tokoiti noa iho nga morehu o ona tangata i hoki ora mai ki te kainga. Pu ana o ratau iwi ki waho i te mate kai, ko etahi o ratau he nui atu te mate, ko Para- poa ano hoki tetahi i pangia e te mate, he Piwa tona mate, na runga i te mauiui, me te mahi tonu hoki i nga ra katoa i pa mai ai taua mate ki a ia. Oiira he nui atu te hari me te koa o nga Paniora o Teeriana ki a ia, ahakoa nga mahi kohuru a Parapoa i nga Iniana o taua whe- nua, he hanga rekareka rawa ki taua iwi ki te Paniora enei mahi hee katoa a to ratau rangatira ka tino kitea e tatau te kino o taua iwi o te Paniora ki nga iwi Iniana. Ki te ahua o te whakaaro o nga iwi Iniana kia Pa-