Pukapuka 7, Nama 18
19120530

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
Te Puke Ki Hikurangi, Paraire, Mei 30, 1912. Nama 18 o te tau 1. WHENUA RAHUI.

Kua aukatingia e te Kawana- tanga te hoko i tetahi wahi, i etahi wahi ranei, o te whenua rahui e karangatia nei ko Orakei Rahui ino te tau kotahi. Koinei te Ota-i-roto-Kaunihera kua hainatia, e. te Kawana, a tukuna ana ki te Mea o Akarana e Maea, tetehi o nga mema me Akarana, ara, tenei te reta i tukuna eia mo taua take:— "Hei whakaatu . tenei kia koe kua hainatia e te Kawana tetahi Ota- i-roto-Kaunihera i tenei ra, aukati i nga hoko kia tangata mo te tau kotahi, i raro i tekiona 363 o te Ture Whenua Maori, 1909 i te whenua e karangatia nei ko Orakei Rahui." Hei tohu tenei ko -taua whenua kua tapu mo nga marama . tekau ma rua, engari mehemea tena etahi ahuatanga i puta i mua o te urunga o tenei Ota kite Kahiti katahi ka whai-mana. Ka ahei te tangata whai-paanga ki te hoko ki te Kawanatanga, engari kaore ki te tangata noaiho. He nui nga tangata e haere ana ki Orakei ki te tono kia haina nga tangata i o ratou ingoa hoko i taua whenua, etahi e pai ana te haere me te whakamarama, ko etahi he ahua whanako, i penei ai ka nui nga Pakeha e pirangi ana ki taua whenua. He whakamarama tenei na tetahi o nga roia e whakahaere ana i te hoko o tetahi wahi o taua whenua, kaore ia e whakaae ana ki te pokanoa o te Kaunihera o te taone o Akarana ki te whaka- raruraru i tenei take, kei roto i taua Ota e mea ana ko te Karauna kei te pirangi ki taua whenua kaore noaiho, ko te Kaunihera tonu o te taone o Akarana kei te pirangi ki taua whenua. Ki tona mohio i penei ai te Kaunihera he mea kaua nga tangata o waho e tata mai ki taua whenua, kia pai ai ta ratou hoko i taua whenua i te wariu a te Kawanatanga. Ka mea ano ia he iti rawa te wariu a te Kawanatanga, engari me wawahi taua whenua ka tuku ki te Okihana, mehemea ka hoko- na ki te wariu a te Kawanatanga ka ruihi nga Maori no ratou taua whenua i te moni nui. Ka haere a Aperahama Tamaiwaho o te Hahi Ruuri Tuawhitu, i nga ra e haere mai nei ki te kauwhau i te Rongopai ki nga wahanga Kaunihera e rua tekau ma wha o te Aotearoa, me te Waipounamu me Wharekauri. No te Hatarei nei ka tuhera ki Hawera te Kooti uiui mo nga riihi i raro i te Ture Whakatau Rahui o te Tai Hauauru. Mokau Whenua. I te huihuinga o te ropu wha- i kahaere, ara, Mokau Kamupene Rimititi, ki Hehitingi, ka whaka- haeretia nga paraani hei Wawa- hanga i tenei whenua hui. Kei te mohio nga kai korero o " Te Puke" he nui nga raruraru mo tenei whenua i nga ra, kua taha nei, no te Maori tenei whe- nua, i riihitia ki tetahi Pakeha' mo nga tau maha, no enei ra ano, ka hoko katoa nga Maori. He whenua ataahua etahi wahi, ko te nuinga he ngahere, he papa. Ko tenei whenua he mea hoko mai na etahi tangata rangatira o Heretaunga, a, karangatia ana to ratou kamupene ko te Mokau Kamupene Rimititi. Kaore te Kaunihera o taua takiwa i whakaae kia reitatia taua whenua i mua ake nei, na reira kaore i tere te mahi i nga rori mo taua whenua, inaianei kua kite te Kaunihera e tika tonu ana te tono a te Kamupene, kua whakaae te Kaunihera kia reitatia motuhake taua whenua hei utu mo te mahinga i nga rori. Heoi kua pai tenei take, kia mutu nga rori ka whakahaeretia te hoko o tetahi wahi o taua whenua, e 30,000 eka. Nga Whenua Maori.

I tu tetahi hui na nga kai- pooti o te takiwa o Te Karaka Turanga, mo to ratou mema mo te Honore Makitonore, miniti mo nga Mahi Nunui me te taha Maori, hei whakamihi kia ia mo tona tuunga hei Minita. He nui nga tangata i tae taua huinga, a, i whai-kupu ano a Taa Timi Kara me te Mea o Turanga me etahi atu. No te ata ka haere te Minita raua ko Taa Timi Kara ki te Wairoa ki te whakatuwhera i te piriti i Nuhaka. I te Wairoa ka uia e tetahi o nga kai-ripoata o te pepa o reira ka puta ia ia te ahuatanga o nga whenua Maori, hoko, riihi, me era atu tikanga i roto i te tau kua taha nei, kanui te pai o te haere, ara, e whai ake nei nga tohu:— Nga whenua i riihitia e 336,000 eka; nga whenua i hokona, e 319,867; i hokona mai e te Karauna e 91,774 eka. Tena pea e 30,000 eka i hokona e te Tari Whenua o te Karauna, a, 100,000 eka kei te whakahaeretia e te Karauna ma te hoko, hui- hui katoa nao te tau kotahi e tata ana ki te 800,000 eka. Kei te kaha te titiro o tona ngakau ki te ahua whakahaere o ke Tari Whenua Maori, me tana ki hoki e toru nga tau kei muri ka mutu nga whakahaere a te kooti Whenua Maori. NGA KOMITI MARAE.

Takiwa o Kahungunu.

Pakowhai. Potahi Hapimana ( Tiamana Paku Neera. Tuta Hapimana. Te Ruataniwha. Waka Puna (Tiamana.) Areta Kerei. Pikao Kainga. Karena Taranui. Tuatua Kainga. Te Uhi. Epeniha Kaihote (Tiamana.) Pikiwai Ngarara. Reupena Toromata. ' • Hori Haere. Tuahine Petera. Ngamotu. Winiata te Rito (Tiamana.) Piwa Mihaere. Awaawa Henare. Paa Mihaere. Rangi Winata. Iwitea. Tihi Whaanga (Tiamana.) Turei Rangi. Rewi Parareka. _____Pera Horomona Hikuwai. Kawana Karatau (Tiamana.) Petera te Koari. Kutoro Wikiriwhi. Te Keena Maanu. Enoha Tero. Te Whakaki. Oneone Nohinohi (Tiamana.) Pura Koremana. Pari Menaro Patu te Rito. Nuhaka. Karepa Mataira (Tiamana.) Iharaira Hemopo. Matene Whaanga. Teone Kemara. Niwa Waerea. Te Mahia. Kawana Kereru (Tiamana.) Anaru Wairau. Reweti Whakaware. Watene Kara. Raa Patariti. Nukutaurua. Wiritangikena, (Tiamana.) Motetu peka. Karauria Reweti. Pare Kohaipita. Nera te Hau. I te korerotanga tuarua, mo te Pire hoatu i te tikanga whaka- haere o to ratou whenua kia Aerana, i roto i te Paremata o Ingarangi, e 372 i whakaae, e 271 i whakahe. Kotahi te korero- tanga kei muri ka paahitia tenei Ture. HE AHUA KINO.

Nga Mangumangu o Ahitereria

Kua tono te opa tiaki i nga mangumangu o Ahitereiria kia paahitia e te Kawanatanga tetahi ture hei whakapai i te noho a nga mangumangu o Ahitereiria, me ta ratou korero hoki he nui nga mahi kikino i roto i nga kainga o aua mangumangu. I korero tetahi o nga mema .> te Paremata, ki te ahua o nga kainga o taua iwi, me te ki hoki ko o ratau kainga kua mahia kino tia e te Pakaha, ara, kei te mahi rereke nga Pakeha i nga wahine o taua iwi. He nui nga hawhe-kaihe kua whanau, ko etahi he Pakeha tonu te ahua, ko nga kotiro mangu kei te moea e nga hawhe-kaihe me nga Pakeha ngakau kino. Kaore noa nga kotiro e tae ana ki te tekau ma ono tau ka muni kino tia e te taane, tetahi mahi kino rawa tenei ki te titiro atu. Ko etahi o nga kai-korero i tautoko katoa i enei korero, ko te whakautu a te minita ma ana tenei take e whakahaere, i te mea he mahi kino tenei, ko te tikanga ki tona whakaaro me hari nga tamariki ki nga whare tiaki tama- riki, kia kore ai te mahi kino e pa kia ratau. Kingi o Tenemaaka.

No te 15 o nga ra nei ka mate te Kingi o Tenemaaka, te tunga- ane o Kuini Arekehanara, hakui o to tatou Kingi, Hori V. I tetahi hoteera e noho ana me a raua tamariki ko tona hoa, ka hiahia ki te matakitaki, ka haere noa atu me tona kotahi. Akuanei kaore i roa atu e ngaro ana ka tupono mai te mate kia ia, kaore i kaha ki te korero, a ko nga tangata i kite iho i te hinganga " kaore i mohio iho kia ia. Ka haria tona tinana ki te whare tupapaku mo nga tangata kaore e mohiotia ana o ratou whanaunga. Kua weherua rawa ka kitea kei te ngaro ia; ka maharahara te wahine ki tona ngaro; kotahi te po e kimihia ana ka kitea e tetahi o ana apiha i roto i tana whare tupapaku. E ono tekau ma iwa ona tau ko tetahi o ana tamaiti ko te Kingi o Nowei; tetahi ona tua- hine ko te hakui o te Emepara o Ruhia; tetahi o nga tuakana ko te Kingi o Kirihi. Kaa whakaingoatia tona tama- iti mo tona turanga.