Nama 18
18990801

whārangi 3  (10 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua2
4titiro ki te whārangi o muri


 
HE KUPU WHAKAMARAMA. HAMOA. Ahakoa te ruarua o nga tawhera o Te Pipiwharauroa, ka whakamomori ano ia ki te whakaatu ki ona kai awhina, i te ahua o tenei whenua o Hamoa, e rongonui nei i enei ra, ehara i te mea i tona ahua anake engari i ona mahi, i ona raruraru hoki. Kei whea a Hamoa ? Kei te huarahi tonu o te tima haere atu i Akarana ki Amerika. E 500 maero te mataratanga atu i Whiiti, 1600 maero (pea) te tawhiti atu i Akarana. E iwa nga motu o Hamoa, e wha nga mea rarahi. Te motu nui rawa ko Savaii (Hawaii), e 40 maero te roa, e 20 te whanui, e 700 koea maero te nui'; kei konei te maunga tino tiketike, e 5000 putu. Muri iho ko Upolu (Uporu); e waru maero te tawhiti atu i Hawai; e 600 koea maero te nui. Kei konei te tino wahapu, me te tino taone, a Apia. E 36 maero te mataratanga atu ko Tutuila (Tutuira); he wahapu pai ano kei konei ko Pango Pango. Te motu tuawha ko Manua. He whenua iti noa iho a Hamoa kaore i patata mai ki Niu Tireni nei te nui; he whenua maunga, nui te ngahere, nui te momona. He maha nga kai o taua whenua, te panana, te arani, te kokonata, me era atu hua rakau. E tipu ana i reira te miro, te kawhi, te tupeka, me te tohuka. E tata ana ki te £40,000 te utu o nga kai o Hamoa e tukuna ana ki etahi atu whenua i a tau, i a tau. I etahi takiwa o te tau, e puta ana he marangi kino, he hau whakaharahara. I etahi tau ka pahure ake nei i te mea e ririiri ana nga Maori o Hamoa he maha nga kaipuke whawhai i Apia. Katahi ka puta te tupuhi kaha rawa, tahuri iho nga kaipuke, ko nga manuao i paea ki uta. I te ohorere tonu o te putanga mai o te hau, kihai rawa he takiwa hei omanga mo nga kaipuke ki te moana nui. Puta ake te morehu kotahi ano ara ko te " Calliope." Ko tenei anake to te Ingirihi manuao i reira, a ko ia anake te mea i ora. He pehea te ahua o nga Maori o Hamoa ? He tino rite ki te Maori, no te mea he whanau- nga no tatou. He rite te kiri ki to te Maori, he ahua rite ano hoki te reo. I puta ano te korero kia haere a Timi Kara hei hohou i te rongo, he whakaaro tera pea taua iwi e mata- tau mai ki te reo Maori. Ki taku whakaaro e kore ratou e mohio ki te reo Maori. Ta tatou "H" kia ratou he "S," ina hoki a " Samoa" kia tatou ko " Hamoa;" " Tamase- se," " Tamahehe." Ta tatou " W " kia ratou he "V," ina hoki a "Savaii," "Hawai." Ta tatou "R" he "L" kia ratou ina hoki a "aloha," "aroha"; "Vailele," "Wairere" ; "malama," "marama." Ki te ki a etahi Pakeha ko "Savaii" te "Hawaiki" e kiia nei e te Maori i heke mai o ratou tipuna i reira. I tera tau ka mea a Percy Te Mete e tino mohio ana ia i heke mai te Maori i Raiatea, tetahi o nga moutere o Tahiti. He tipuna no tatou a Marietoa raua ko Mataawha. Kua Karaitiana katoa nga Maori o Hamoa, penei ano me aga wahi o Niu Tireni kua u nei te Rongopai. Nga Hahi na reira ratou i whakaako ko te Congregational me te Wete- riana. Ko Marietoa te kingi o mua atu i tenei Marietoa, he kaikauwhau i te wa kaore ano ia kia kingi noa. I te whakatunga ko ia hei kingi mo tona iwi ka mutu tana mahi kaiwhakaako. Pai ke atu mehemea ana i u tonu ia ki te kauwhau i te Rongopai o te Rangimarie, penei e kore ia e uru ki nga pouritanga maha. I rite mona te whakatauki a te Pakeha, "Uneasy lies the head that wears a crown," ara, " E kore e au te takoto a te mahunga mau karauna." He aha te take o te whawhai e puta mai nei nga rongo? I te tuunga ko Marietoa hei kingi ka whakatete tetahi rangatira ko Tama- hehe te ingoa. I whakawhirinaki a Marietoa ki te Ingirihi raua ko te Marikena hei awhina i a ia, otira ko te Tiamani i mea ko Tamahehe hei kingi, i hiahia hoki a Tiamani ki a riro i a ia a Hamoa. Otira kaore i kaha a Tamahehe raua ko Tiamani. I taua tautotohenga i awhina a Matawha i a Marietoa, he taina-keke hoki ia no te kingi. I muri mai whakarerea ana e Matawha te taha o te kingi a whai ana ia ko ia ano hei kingi. Koia nei te take o te riri i mua tata ake nei. E toru nga mana na reira i whakatau taua riri, ko Ingarangi, ko Amerika, me Tiamani. I te matenga o Mari- etoa ka whakataua ko Marietoa Tanu hei kingi, tena ko Mataawha tango ana i te kawanatanga kia ia, a mea ana ko ia tonu hei kingi. Ko ia nei te take o te whawhai i paku mai nei nga rongo. Ko te Ingirihi raua ko te Marikena kei te tohe kia mutu te mau pu a Mataawha, ko Tiamani kei te nohopuku ko Tamahehe kei te awhina i te Kingi. I te timatanga o te whawhai e wha nga manuao i reira e rua no tatou, kotahi no Amerika, kotahi no Tiamani. No muri mai ka haere a te "Tauranga" raua ko te "Torch." Ko te repo tuatahi tonu ki te paku na Amerika, i muri mai na o tatou manuao, na te " Royalist" raua ko te " Porpoise." I puhia nga pa o nga hauhau. He nui nga tangata i huri ki te taha hauhau. Ko Marietoa me tona iwi i hui katoa ki te pa kotahi. Ko Apia kei reira nei nga pakeha, i tiakina tonutia e nga manu-