Nama 36
19010201

whārangi 2  (16 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


 
TE PIPIWHARAUROA, TE KOTAHITANGA o TE AUTE.

(Na TIPI-WHENUA.) Te Hoko Waipiro i te Rohe Potae.

I TE ata o te Hatarei, .Tihema 8, 1900, ka timata ano te hui, ko te putake korero ko te hoko waipiro i te Rohe Potae o Waikato. Na Te Tatana, mahita 0 Te Aute, te motini kia kaha te peehi a te Kawanatanga i te hoko tahae i te waipiro i roto i te Rohe Potae, he whakahe hoki i te whakaaro o te Kawana- tanga kia whakapuaretia te hoko waipiro ki taua takiwa. Nga take i mea ai te Kawana- tanga kia whakaaetia te raihana waipiro, he kaha rawa no te hoko tahae, he hiahia hoki no te iwi pakeha me te iwi maori ki te waipiro. Mehemea e kaha ana te hiahia o te Kawana- tanga ki te peehi i te hoko tahae, e taea noatia atu. I hamenetia tetahi pakeha hokohoko waipiro, a, i runga i tana ki he tangata rawa- kore ia, £15 ano te utu.i whakataua mana. Te putanga ki waho 0 te whare whakawa tika tonu tana haere ki 'te whare waea, kei te patu waea ki ona rangatira tuku waipiro mai i Akarana, " £15 tonu te whiu moku, kia hoho- ro te tuku mai ano he waipiro, kia nui tonu." He nui te moni e puta mai ana ki nga toa hoko waipiro o Akarana i runga i te hoko tahae i te Rohe Potae. E. riro ana ma nga tereina a te Kawanatanga e mau te waipiro ki Waikato hei hoko tahae ma te pakeha ma te maori. E mea ana te tangata e kore e taea te peehi te hoko tahae i te waipiro. Ka taea mehemea e kaha ana te Kawanatanga, e kaha ana hoki te iwi. Mehemea'e kite ana te iwi i te mate o roto i te kai waipiro, a, ka rite ai to ratou whakaaro ki te riri ki taua kino, tera noa atu e taea. E pa ana tenei take ki te iwi maori katoa. Na Te Heuheu i tawari te whai korero a Te Tatana. I mea ia ko ia tetahi o nga tangata i whakaritea e Ngati-maniapoto kia tono ki te Kawanatanga kia whakatuwheratia te hoko waipiro ki to ratou takiwa. Kaore kau ona pai ki te waipiro, engari e turaki ana ia i te " motini. I kite ia he nui ke atu te haurangi i te Rohe Potae i nga wahi e hokona ana te waipiro. Kaore he hiahia o Maniapoto kia araia te hoko i te waipiro i to _ratou takiwa, kua rere ke to ratou whakaaro inaianei. I te aukatitanga i te hoko waipiro, i aukatitia ano hoki te hoko i te whenua. Otira inaianei kua kore te ture aukati i te hoko whenua, na te Kawanatanga ano i whakakore, waihoki me turaki ano te ture aukati i te hoko waipiro. He nui te mate e pa ana ki a Maniapoto i runga i tenei ture i te mau tonu o ratou i nga pirihi- mana, i tetahi whakawakanga e whitu tekau rawa i whakawakia. Ko tana i pai ai he au- kati i te hoko waipiro i te motu katoa. I tautoko a Apirana Ngata i nga kupu a Te Heuheu. E toru ona wiki i kopikopiko ai i roto o Waikato, a, i kite a-kanohi ia i te nui o te kai waipiro ki te takiwa o Maniapoto. He tinihanga te arai i te hoko waipiro, i te mea e kore rawa e taea te arai. Na te pakeha i whakaako te maori ki te hoko tahae i te wai- piro ; i te nui o te moni e puta mai ana, kua tino kaha rawa te hokohoko a te maori. E kore rawa e taea te whakamutu te hoko tahae i te waipiro. Kahore he ture arai i te waipiro kei haria mai ki roto i te rohe, heoi ano te ture mo te hoko anake. I mea a Ihiti, he minita pakeha, te kai wha- kahaere o te Komiti turaki i te hoko waipiro, na te nui o te pouri o Apirana i kore ai e ma- rama tana titiro. Ehara i te mea ko te ture kei te ngoikore, engari ko te Kawanatanga kei te ngoikore. Mehemea e rite' ana te ture o te Rohe Potae ki te ture o Kuruta i Te Waipou- namu ka mama noa iho te mahi a te ture. Kahore rawa e tika kia tono waipiro nga pa- keha i roto i te Rohe Potae, i mohio tonu hoki ratou i mua atu i to ratou haerenga ki reira, e aukatitia ana te hoko waipiro. E ki ana a Ihiti he kai kino rawa te waipiro ma te Maori i tona kore e taunga, ehara hoki te waipiro i te kai na ona tipuna. He maha nga tangata i whai korero. I ki etahi he whenua raihana a Taranaki, a e nui ana te kai i te waipiro. I mea hoki a Reweti Kohere, ehara i te mea ko te Rohe Potae anake te wahi e kaha ana te kai waipiro o te tangata. E mohio ana ia na nga tangata hoko waipiro i timata te tono kia tuwhera te hoko waipiro ki Waikato, ko to ratou tino hiahia kia mate te ture i runga i te hokohoko tahae, na reira kaha atu ratou ki te tuku wai- piro mai ki roto ki te Rohe Potae. Tera e tino whakamanamana enei tangata hoko wai- piro ina tautoko te Kotahitanga o Te Aute i to ratou whakaaro. I puta te korero a etahi na te rawa kore o Maniapoto i kaha ai ki te hoko waipiro. No hea ra nga moni i hokona ai nga waipiro, ahakoa nui te utu ? I mea a Te Wiremu kia kaha nga rangatira ki te wha- kaputa i to ratou mana ki te peehi i te kai waipiro i te haurangi. I te tukunga kia pootitia whakaaetia ana te motini a Te Tatana e te hui. I tino whaka- mihia e te pakeha te hurihuringa i tenei take korero, i te marama o te korero a nga taha e rua.