| [NAMA 9, O TE TAU 4.]_____TE PUKE KI HIKURANGI, AKUHATA TAITE 15th 1901. [Wharangi No. 2]
te huihuinga katoatanga o nga Apiha me
nga hoia o Niu Tireni kei Awherika i naia-
nei, a, kei te hapai tonu ratau i te Ingoa toa
i riro nei i nga ope tuatahi o Niu Tireni i
tae atu ki reira i mua atu i a ratau.
He koanga ngakau ki a au taku kahanga
ki te ki atu ki a koutou, kua timataria te
whakatakoto o te waea hari korero ki tawahi
o te Moana-nui-a-kiwa (ara Picific cable).
Kua hainatia te kanataraka, kua whakatu-
ngia he Poari whiriwhiri, a, ehaere tonu ana
te mahi whakatakoto i te waea, a, ko tena
mahi nui a te Emepaea e aronga ana hei
painga tahi mo nga Koroni me te whenua
matua, ki te mahara iho e koro e pau te rua
tau ka oti.
E pouri ana ahau ki te ki atu, kua ara
tetahi ahua-raruraru i runga i te tahuritanga
o te Kawanatanga o Niu Taute Weerateta-
hi o nga hunga i uru ki taua kanatarakaki
te hoatu i etahi painga ki te "Eastern Ex-
tension Telegraph Campany" e tirohia ana te-
na e aronga ana hei mate mo taua Picific cable.
i pa ano taua Kamupene ki era atu e nga
hunga i uru ki te kanataraka, engari kaore
rawa era i whakaae kia uru atu ratau ki te-
tahi tikanga tera e waiho hei mate mo te
Picific cable. Ko tera mahi a ratau, e tino
mohio ana ahau tera e whakapaingia. Ka-
tahi rawa ano hoki ka whakakotahi mai nga
matia o Ingarangi, me Kenata, hui mai ki
nga Koroni o Ahitereiria me Niu Tireni, ki
te mahi tahi i tetahi mahi penei, e aronga
ana hei painga nui mo Ingarangi me nga
Koroni katoa, a, e kore ano hoki e tika kia
tukua tetahi ahuatanga hou kia uru ki roto,
kia matua korerorerotia ra ano, kia matua
whakaaetia ra ano, e nga hunga katoa e uru
ana ki taua kanataraka, katahi ka tika.
E pouri ana ahau ki te ki atu kai te mau
tonu te mate uruta i etahi o era atu koroni.
Engari he oranga ngakau te korenga o taua
mate e pa mai ki Niu Tireni. Ko Health
Act o tera tuunga Paremata kanui te pai o te
haere, a kai te mahia hoki nga tikanga wha-
katupato kotoa e mohiotia ana hei tiaki i te
ora o te tangata o to tatau Koroni, hei arai
atu hoki i taua mate uruta kino, kei whiti
mai ki to tatau whenua. Mo runga i te aro-
. nga o te ora o te Iwi, a, e koa ana hoki ahau
i taku kitenga kua kaha rawa te Iwi Maori
ki te whakahaere tikanga i raro i te mana o
te Ture Kaunihera Maori o tera tuunga Pa-
remata, hei atete atu i nga kino, me to rata-
u kaha hoki ki te whakapai haere i te ahua
o o ratau kainga.
Tera tetahi tangata Maori, kua paahi i
nga uiuinga matauranga, kua whakaturia
hei Health Office, a, he maha nga tohu i
mahara ai ahau tera e nuku haere ake te ora
o o tatau tainao te Iwi Maorie ata haere
ai te matemate o te tangata.
I roto i nga marama kaore i te tu te Pare-
mata, whakatuturia ana etahi Roera Komi-
hana nei uiui, hei ripoata, mo runga mo nga
take e pa ana ki nga mahinga waro o te Ko-
roni, mo nga rukenga para mahinga maina
ki roto ki etahi awa, mo te Midland Rerewe,
a, mehemea ranei me whakauru atu tenei
Koroni ki te Whakakotahitanga o nga Koro-
ni o Ahitereiria, kaua ranei, me te rapu me-
hemea ka taea, kaore ranei, te hanga kia
kotahi te tikanga e utua ai nga kai whakaako
kura, puta noa i te Koroni o Niu Tireni.
I te tahi o Hanuere kua taha ake nei, ka
timata tetahi tikanga hou i roto i tenei Ko-
roni, ara, tuku reta i te meera mo te kapa
kotahi, a, nui atu te whakapai o te katoa.
E hari ana ahau ki te ki atu tika atu te hae-
renga o taua tikanga, a, ki te mahara iho, i
runga i te mea e nuku haere atu ana te mahi,
e kore pea e pau te rua tau kua eke ano nga
moni e riro mai ana ki to mua ahua, ara, ki
te ahua o mua atu i te whakahokinga i te
utu. E pouri ana aku Minita mo te korenga
o Ahitereiria, kaore ano i whakaae ki taua
tikanga hou, a, mo ta ratau tapiritanga i e-
tahi moni ki runga ki a tatau reta. E tino
tumanako pono ana toku ngakau, e kore pea
e roa rawa ka whakaaetia te kapa kotahi mo
te reta, e te Kotahitanga o nga Koroni o A-
hitereiria, puta noa i roto i nga rohe o te
Emepaea o Piritenia. He maha nga Iwi ke
kaore ano kia whiwhi ki taua tikanga kapa
kotahi nei mo te reta i o ratau whenua ake,
engari, tere tonu ta ratau whakaae me tae
atu a tatai reta ki reira mo te kapa kotahi.
I te 31 o nga ra o Maehe ka pahemo ake
nei, ka tataana nga tangata o tenei Koroni.
E whakaatu ana nga ri taana kua nui rawa
ake i te kaute o te tau 1898 te tokomaha o
te tangata, a, he nui rawa atu te nukunga
ake i to te tau 1891. Kei te ahua pai ano
te tipu haere o te tangata, e ka whakaarohia
nga ahuatanga katoa, engari i runga i te mea
he whenua hou tenei, he whenua ora, e tika
. ana kia nuku ke atu te tipu o tangata, ko te
hokinga iho o te whanaunautanga tamariki
tetahi mea hei maharatanga, hei awangawa-
ngatanga. Ko te tino mea pai rawa i roto i
te tatauranga i mutu ake nei. ko te nui o te
tipu haere o te Iwi Maori; a nui atu te hari
o te ngakau ka tirohia taua ahua, mo nga ra
e takoto ake nei, a, e tauhou ana hoki taua
ahua ki runga ki nga Iwi Maori e noho hui-
hui ana ki nga Iwi Pakeha, e whai ana i a
ratau tikanga me o ratau Ture-
Ko te tikanga whakaputa moni ngawari ki
nga tangata noho whenua, kai te mau tonu
te paingia a, nui atu ano hoki te pai o te
haere, a, i roto i enei marama tata kua taha
ake nei, i te meatanga kia whakanukuhia ake
nga moni itareti, kitea ana he tino painga
nui taua tikanga tuku moni-ngawari a te
Koroni, ehara i te mea ki nga tangata noho
whenua anake, engari ki nga tangata katoa e
hiahia ana ki te nama moni. E whakaaro
ana aku Minita kia hanga tetahi Ture whaka-
tikatika i te Ture Whakaputa Moni-nama ki
nga tangata noho whenua, kia ahei ai te
whakaaro o te taha ki nga tangata e riihi
ana i nga whenua i hoatu hei awhina kura,
e kereme nei kia nama atu he moni ki a ra-
tau, mo runga i a ratau whakapainga e nuku
ke atu ana i nga moni e whakahuatia ana i
roto i a ratau riihi, a kua whakaaetia nei e
nga mana whakahaere o nga kura, kia hoatu
he moni hei whakaea i o ratau mate.
I roto i te tau kua hori ake nei, ahua pai
ana te haere o te tikanga kia hokona he whe-
nua hei nohoanga putupututanga mo te ta-
ngata. Kei te mau tonu te hiahia o te ta-
ngata ki te whenua, a, hei ritenga e rato ai
aua hiahia, ka haere kaha tonu te tangota-
ngo i nga tu ahua whenua e rite ana mo aua
mahi. Ko te Ture i hanga kia taea ai te ta-
ngo he whenua i roto i nga taone paro hei '
kainga mo nga tangata kai-mahi, kua kitea
kaore i whai kaha: e tae kau atu ana te ku-
pa ki nga tangata nona kia whakahuatia he
utu mo o ratau whenua, tere tonu ratau ki
te tukutuku i etahi waahi ki nga whanaunga
kia hoki iho ai te nui o nga whenna ki te
nui e whakaaetia ana e te Ture kia puritia.
E TE TIMUAKI ME NGA MEMA O TE WHARE O
RARO,
Ko nga rarangi moni utu mo nga mahi o
tenei tau ka ata whakarite i runga i te wha-
kaaro tupato kei pau nui rawa nga moni, a,
ka tukua atu kia koutou pera ano me era tan.
I te mea kaore kia mutu te whawhai i te
pito whaka-te-tonga o Awherika, e kore ano
hoki e taea te whakahoki iho nga moni e
pau ana i te tari whakahaere i aua mahi.
I te mea e tonoa nuitia ana he moni Inga-
rangi, i maharatia me kaua e tonoa he moni
nama i Ranana i raro i nga tikanga o te Tu-
re Whahaere Mahi Nunui. I whakaaro aku
Minita he mea tika kia namaia he moni i
konei ano, kia haawhe miriona pauna, a taea
paitia ana. I tata ki te miriona pauna nga
moni i tukua mai i runga i taua tono. Ko
tetahi mea pai o taua whakahaerenga, ko te
tokomaha o nga tangata i tuku mai i nga
moni kaore nei i nui rawa te moni a te ta-
ngata kotohi, a, ko nga moni e £5,000 iti iho
ranei a te tangata kotahi i whakaaetia katoatia
kia namaia mai. Kaore hoki i pau he moni
utu mo te whakahaerenga i aua nama, heoi
ano te moni i pau ko te panuitanga ki nga
nupepa. Ko tetahi tikanga hou i timataria
i tenei namanga moni ko te whakaritenga kia
utua nga hua itareti i Niu Tireni, i Ahiterei-
ria, i Ranana ranei, a, e mahara ana aku
Minita ka pera ano hoki te whakahaere a era
atu Koroni a muri ake nei.
E koa ana ahau i au e whakaatu nei. kei
te nui haere tonu nga mahi utauta tangata
utauta taonga a nga Rerewe, a i runga i te
nui o nga mahi ka nui ano hoki nga moni
hei whakapau mo runga mo nga Rerewe.
Kia tae mai nga Iniana me nga taraka kua
whakahaua atu nei, e mahia ana hoki i konei,
ka rite nga mea katoa e hiahiatia ana i nai-
anei, a, e mahara ana aku Minita e kore e
roa ka taea te hanga katoa nga Iniana mo
nga kareti me nga taraka i konei ano.
E whai tikanga ana hoki kia ata rapua he
tikanga e taea ai te whakarite he oranga mo
nga kai-mahi o nga Rerewe, kia utua ratau
ina pangia e te mate, ina tupono ranei ki te
) mate aitua, me nga koroheke kua roa e ma-
hi ana. E mahara ana aku Minita me aroha
ano nga koroheke kua roa e mahi ana, e kore
hoki e tika kia whakamutua reretia ratau.
Kei te pena ano hoki etahi atu tari o te Ka-
wanatanga, kaore he huarahi e taea ai te ho-
atu aroha ki nga Kai-mahi, e whakamutua
i ana, a, kaore i te pai kia pera tonu he tika-
nga. Ko etahi o nga kai-mahi a te Kawa-
katanga ina whakamutua ratau e whai tika-
nga ki a mau penihana, ko etahi e utua ana,
ko te utu o te marama kotahi mo ia tau i
mahi ai ia tangata, ko etahi e utua ana ki te
utu o te marama kotahi tonu, engari kaua
aua utu e hipa ake i tona utu mo te tau ko-
tahi. Ko etahi o aua kai-mahi kaore i te
kaha ki te pupuri moni hei oranga mo ratau
ahakoa pewhea to ratau kaha ki te tiaki i a
ratau moni, a, i runga i enei tikanga o naia-
nei e whakamutua ana ratau, a, kaore e ho- I
atu ana he oranga mo ratau. E tino whai
tikanga ana kia ata rapua he huarahi e taea
ai te whakariterite te tuunga o nga kai-mahi
o nga tari o te Kawanatanga, e taea ai hoki
te whakarite he tikanga utu aroha mo nga
koroheke ina whakamutua ratau.
I te kaha tonu te mahi hanga haere i nga
tino reriwe i muri mai o tera huihuinga o te
Paremete, a ka kaha tonu te whakamahi i aua
reriwe. Ko tetahi putake nui e pa ana ki etahi I
o aua reriwe, ara ko etahi whenua pai hei 8
whakanohonoho tangata kei te piki haere te B
utu i te mea e mahia haeretia ana nga reriwe I
ma roto i aua wahi, a e mahara ana aku Minita I
ki te hokona aua whenua e te Kawanatanga I
i raro i nga tikanga o te Ture Hoko Whenua I
hei Whakanohonoho tangata i roto i nga tau i
e rima e haere ake nei me whakarite ko tona I
uta tika o aua whenua o naianei, a ko tera hei i
utu mo aua whenua ina hokona e te I
Kawanatanga i roto i nga tau e rima e haere
ake nei.
E NGA RANGATIRA HONORE o TE KAUNIHERA
ME NGA RANGATIRA o TE WHARE o RARO,
Kaore i te tino pai nga tikanga mo nga
meera poutapeta o tenei koroni ki Atareiria me
Ingarangi me eraatu wahi a kaore e tino kaha
ana te tautoko i a tatou mahi hoko taonga i
raro i enei tikanga e mau nei i naianei. E
mahara ana aku Minita me whakakore atu nga I
raruraru e arai mai nei i aua mahi kia ahei ai i
te whakangawari nga huarahi whakahaere mo I
te hokonga atu i nga taonga o konei me te I
hoko mai i nga taonga o era atu wahi o te ao.
E whai tikanga ana kia whakahaerea nuitia
nga mahi hokohoko taonga o tenei koroni, kia
taea paitia ai te tukutuku nga taonga o tenei I
koroni. Na kua tonoa atu ki nga kamupene B
whakahaere tima kia whakaaturia mai nga I
utu e tonoa ana e ratau mo te utunga atu i B
nga taonga o konei ki Awherika. Kaore i I
ahua ngawari nga kupu utu mai a aua kamu- B
pene, no reira ka ata waiho kia huihui te I
Paremata, kia takuna atu hoki he mana I
whakarite tikanga mo aua mahi. Ka tukuna B
atu kia koutou etahi tikanga hei whakarite H
huarahi mo ana mahi. B
Na mo runga mo nga moutere e huaina I
nei ko te Cook group me era atu moutere kua 1
uru mai nei ki roto ki nga rohe o tenei ko- I
roni, e whakaaro ana aku Minita me kaua e B
whakarereketia hohorotia nga ture e pa ana I
ki aua whenua, a ko nga ture i whakamana-
ia e te Paremata o Cook Islands me whaka-
mana a me waiho ko era ano hei ture mo
reira mo tenei wa. Kua tonoa atu ki a Me-
iha Katene kia tu ko ia hei mangai mo tenei
Koroni, ara, mo te whakahaerenga i aua
moutere.
I etahi whenua o te ao me tenei Koroni
kua-whakahoahoa nga tangata hoko taonga
kia piki rawa ake ai nga utu mo nga taonga
o roto o te Koroni, a e tika ana kia ata whi-
riwhiria aua putake, a e mahara ana aku Mi-
nita mehemea ka tupu haere tonu aua mahi
me whakamana he ture e te Paremata, hei i
arai i taua mahi kia kore ai e ahei nga tanga- H
ta nga Kaporeihana nga Kamupene ranei, ki
te whakapiki kia nui rawa te utu mo nga i
kai me nga waro e hokona ana i roto i tenei I
Koroni. i
E hiahia ana aku Minita kia mohio mai S
koutou kua piki ake te utu mo nga Waro e B
hiahiatia ana mo nga mahi Kawanatanga. i
E whai tikanga ana kia whiwhi te Kawa- B
natanga i tetahi keringa Waro ana ake, kia i
kore ai aua raruraru, kia puta mai ai hoki he 1
Waro ki te Kawanatanga i runga i te utu ti- B
ka. Kei te nui haere tonu nga mahi wha- B
B |
1