Pukapuka 9, Nama 1
18730108

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


 
2 TE WAKA MAORI O NIU TIRANI. Ko tenei kia ata whakaaro koutou. Me whakarite mai e koutou a matou kupu ki a koutou. Kimihia tetahi ritenga e rite ai te mahi a nga Kai Ruri, kei tukuna ki te whakawa katahi ka nui atu te moni hei utunga ma koutou. KUA taia e matou i tetahi wahi o tenei nupepa nga korero o te haerenga o Te Makarini ki te Awanui i Waiapu ki te pehi i te whawhai a Paora Te Haenga I raua ko Wiremu Keiha kia kore. E tika ana kia I kore taua whawhai. E tika ana hoki te mahi a Te Makarini. "Mehemea kaore a te Pakeha ana aroha ki nga iwi maori kua waiho pea kia whawhai I ana, kia we te ngaro atu etahi. Ko tenei he whakaaro ke te whakaaro; e hiahia ana te Pakeha kia ora tonu nga iwi maori, kia tupu hei tangata, kia tu tonu hei iwi rangatira i roto i nga iwi o te ao. Engari ko nga iwi maori ano kai te whai i nga mahi e he ai ratou. Ko nga mea iti noa nei ka waiho hei take riri rawa; he mea noa te mea kua rere rawa ki te pu hei whakaora i a ia—hei whakamate rapea. Ki ta matou whakaaro ki enei tu raruraru katoa ka oti pai ano i runga i te korero noaiho ki te hiahia nui nga tangata nana te tautohe kia kore ta Tatou ngangare—ara ki te riro pu te whakaaro ki te pai. Ka titiro te iwi pakeha ki nga maori e penei tonu ana, e hianga ana tetahi ki tetahi, e tete tonu ana nga niho ki runga ki tenei mea ki tera mea, akuanei te mahara ai kai te kuare tonu ano koutou; kaore ano kia tae noa ki te maramatanga e tika ai tou turanga i roto i nga iwi rangatira o te ao. Koia matou i ki ai ko te maori ano ki te whakahe i a ia. Kai te kore hoki koutou e awhina i te Kawana- tanga i runga i ana mahi whakarangatira i a koutou. E hanga ake ana te whare hei oranga hei maru mo koutou, e tukitukitia ana e koutou! E hapai nga ana to koutou rongo me to koutou ingoa ki runga kia whakarangatiratia, e takahia iho ana e koutou ki ro paruparu! E rite ana koutou ki oku tupuna i te wa o to Tatou kuaretanga. Tenei ano pea te takiwa e mahue ai i a koe ena mahi pohehe. Tena ano nga tangata tika, whakaaro marama, i roto i a koutou; ma Tatou tetahi wahi o te pai e whakahaere kia tika ai nga iwi. Kia kaha koutou! Ko to koutou hoa tawhito ko Te Makarini me ona hoa o te Kawana- tanga kai te whakaaro pai ki a koutou. Ki te kore koutou e kake haere i enei rangi no koutou ano te he —ehara i te tangata. He kite iho no matau i te tika o enei whakaaro a matou mo te taha ki Te Pakeha, mo te taha hoki ki a koutou, i puta ai i a matou enei kupu whakapai me enei kupu whakahe. Ka nui te tika o nga reta maha i taia ki te nupepa o te 20 o Nowema; i tuhia mai e etahi o koutou hei whakamihi ki a Te Makarini i te takanga o tona Kawanatanga i mua tata atu nei. Mehemea kore Te Makarini, ko wai he hoa e tika ai koutou? RUATAHUNA KUA tu te hui a Te Urewera ki Ruatahuna i te 5 me te 6 o nga ra o Tihema kua taha nei. Ko nga pakeha o te Kawanatanga i tae ki taua hui ko te Mitere (Mr. Mitchell), ko Kapene Taare (Captain Ferris)—he mea tono na te Urewera i haere ai aua pakeha ki reira. Katahi ano te hui i tae ai nga pakeha o te Kawanatanga ki o Te Urewera kainga i runga i nga ritenga o te waimarie. Te take o taua hui he take hou; he hou ra ki tena iwi marire ano— ara he mea kia mahia kia whakatuwheratia nga rori ki o ratou kainga. Ko te hua tena i puta mai i roto i te maunga rongo o Tuhoe raua ko te Kawanatanga —a e pai ana hoki kia u rawa kia tuturu rawa taua maunga rongo. Ko nga rangatira maori i taua hui ko Te Whenuanui; ko Paerau; Te Pukenui, ara ko Te Kereru; ko Te Makarini Te Wharehuia; Te Makarini Te Waru; Te Haunui; Hemi Karumohiti; Raniera; Te Wiremu; Te Kepa Te Ahuru; Heta- raka Te Whakaunua; me Tipihau Te Puehu. Te kupu i oti i taua hui me mutu te whakakore i te rori e mahia ana i naia nei i te Wairoa haere atu ki Waikaremoana, me tuku kia haere tonu taua rori—a ko te wahi e haere ana i runga i to Tatou whenua ma ratou ake ano tena e mahi. Kua kitea i taua hui te hiahia o te iwi nui tonu o Te Urewera kia mahia nuitia nga rori i runga i o Tatou whenua katoa. Ko Te Kereru te tangata kua waiho e taua iwi hei rangatira whakapuaki tikanga mo ratou i roto i nga whakamenenga katoa. Kua puta tana kupu i te hui ra me mahue i a ia nga mahi kino o mua, me tahuri tonu ia ki te awhina i a te Kawanatanga ki runga ki ana mahi katoa; ka haere ia ki roto ki nga hapu katoa o Tuhoe korero ai i ana tikanga pai, " kia rite te tutu"—ko tana kupu tena i ki ai ia. Ko te kupu whakamutunga tenei o te hui—ki te tono te Kawa- natanga kia whakatuwheratia nga rori katoa me whakaae kia pera; engari ka tohe ratou ko nga rori i roto i o ratou rohe ma Tatou ano ena e mahi. I korerotia ki taua hui ko Tamaikoha e mahi rori ana i Waimana hei rori atu ki toua kainga; a ahua- reka ana kaitaina ana e te hui te mahi a taua koroke, no te mea ko ia rawa te tangata i tino taumaro kia kore rawa atu tena hanga te rori e mahia ki tana kainga—a mahia ana hoki e ia ano. WAIAPU. KUA rongo ano pea nga iwi maori o te motu nei ki te tautohe a Paora Te Haenga raua ko Wiremu Keiha i Waiapu i te marama kua taha nei; i puhia ra e Wiremu Keiha tetahi o nga tangata o Paora Te Haenga—a ka whano ka whawhai aua iwi. Te take o taua TITI he whenua, ko te Aruhemokopuna te ingoa, i te taha hauauru o te awa o Waiapu e takoto ana. Na raua tahi taua piihi whenua, kua noho noa atu hoki raua tahi ki runga—kua haere a raua hipi me a raua mea katoa i runga. No te whanautanga o nga hipi ka kainga nga kuao e nga poaka a raua tahi; katahi ka whakatika a Wiremu Keiha e patu ana i nga poaka a Paora Te Haenga anake, ratou ko tona iwi mo nga kuao hipi kua mate. Titiro ana a Paora kai te he te patu, haere ana ia ki te patu i nga poaka katoa—ana ano, a Wiremu Keiha hoki. Katahi ka whakatika a Wiremu Keiha ka puhia te tangata a Paora te Haenga—mate rawa. Heoi, kua TITI tonu i reira mei i kore te ata whakaaro marire a Paora Tatou ko tona iwi kia whakaotia paitia i runga i te korero marire. Na te Kemara Kai Whakawa o reira, Tatou ko nga rangatira maori, tetahi nana i kore ai e TITI tonu—na ratou i tohe me waiho kia tae atu te Makarini ki reira korero ai me i kore e oti i runga i te pai. Ka mutu ka rere atu te Makarini i Nepia i runga i a te Runa tima, ka tae ki nga kainga o Ngatiporou i te takutai ka eke nga rangatira maori ka rere tahi ratou ko te Makarini ki te Awanui—i u atu ki reira i te 28 o nga ra o Nowema kua hori nei. Ko nga rangatira enei o Ngatiporou i tae ki reira, ara ko Iharaira Tamanui Te Ra; ko te Mokena; ko Meiha Rapata; ko Henare Potae; ko Hotene Porourangi; ko te Wikiriwhi; me te Reverend Mohi Turei. No te 28 o nga ra ka timata te korero a PAORA TE HAENGA, ki a te Makarini ka mea;—"Haere mai! Haere mai! E koa ana au i taku kitenga i a koe. Kua tae mai koe ki te whakaora i nga tangata o tenei kainga kua mau nei ki te pu hei pupuhi i a ratou ano. Kaore au e hiahia ana ki te whawhai, ahakoa kua mate tetahi o aku tangata me aku kai me aku taonga kua ngaro. I te taenga mai o Iharaira i whakaae au kia haere au kia kite i aku hoa riri kia houhia te rongo; otira kai te mau tonu te take o te kino. E whawhai ana maua ki te