Pukapuka 9, Nama 2
18730122

whārangi 8  (7 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua7
9titiro ki te whārangi o muri


 
8 TE WAKA MAORI O NIU TIRANI. Tenei ano tetahi reta, na Te Moanaroa Maruera o Ngatiru- anui i tuhi mai, he korero mo Aotea, mo Horouta, mo tona Kumara, mo tona Karaka, mo tona aha noa atu. Kua hoha nga tangata ki taua korero. Engari- pea ko te waiata e panui atu i tetahi atu nupepa. Ko te kimi e kimi nei nga tangata katoa o te ao he rawa, hei oranga mo ratou me a ratou tamariki. A, e kitea ana te rawa i runga i te matauranga raua ko te mamahi; ki te kore he matauranga kaore hoki he rawa e kitea—ka noho kuare tonu te tangata i runga i tona kuaretanga, kaore he mana, he rangatiratanga, hei tukunga mana ki ana tamariki i muri i a ia kia noho rangatira ai ratou i te ao nei; kia tirohia ai ratou he tino tangata. Ko te tangata e aroha nui ana ki ona tamariki ka mamae rawa tona ngakau me ka noho kuare tonu ratou; no te mea e mohio ana ia ko te matauranga te ara ki te oranga mo ratou i tenei ao me ka mate atu ia te kai whakatika i a ratou, a ka haere ko ratou anake kaore he whakawhirinaki- tanga mo ratou. Koia ai i whai katoa ai te pakeha kia tukuna a ratou tamariki ki te Kura. Ahakoa he kai mahi he rawakore te tangata, e kinitia ana he kai mana kia toe ai tetahi mea rawa hei utu mo te whakaakoranga o ana tamariki. E mea ana kati ko ia ko te matua kia noho ki raro ki te kuaretanga, ko tona tamaiti me kokiri ki runga ki te matauranga—a kua rongo rangatira ia i runga i te rangatiratanga o tona tamaiti. I mua ai e whai ana te tangata ki te rongo toa taua hei nui mona; otira kua rongo koutou ki te whakatauki;—" He toa pahekeheke te toa taua; e kore e paheke te toa mahi kai." Na, ehara enei korero i te mea e tau ana ki runga ki te mahi a te tangata noaiho anake; e tau nui ana ano ki runga ki nga iwi katoa o te ao, ki runga ki ana mahi—a i tenei takiwa e whai ana nga iwi rangatira me nga iwi kuare katoa o te ao ki nga mahi o te matauranga, o te tohungatanga, hei nui mo ratou, hei whakawhai- rawatanga. A, e kitea ana e tatou te putanga mai o taua whakaaro ki konei ki Niu Tirani nei ano inaianei. No konei te Kawanatanga i hiahia ai kia tu nga Kura (pakeha, maori hoki) puta noa ki nga wahi katoa o te motu hei akoranga tamariki, kia kotahi ai matau- ranga o te pakeha o te maori, kia mahi tahi ai raua i nga mahi hei tika mo te motu nei. No konei i ki ai te Kawanatanga kia hoatu he moni ki nga hunga o tenei motu e kitea nuitia ana tona tohungatanga ki runga ki nga mahi e nui ai te motu—ara, he haro pai i te muka, he whatu kahu ki te muka, he hanga pukapuka tuhituhi, he tahu rino ki te onepu o Taranaki o etahi atu wahi ranei, me era atu tini mahi hei taki mai i te rawa ki uta nei. No konei ano hoki te Kawanatanga i whakahau ai kia mahia nga rerewe me nga rori hei whakatuwhera i te motu katoa kia taea ai te kawe mai i nga rawa o te whenua U waho ki nga tunga kaipuke, hei taki mai i te moni ki tenei motu hei nui mo tatou. Ko te rerewe rawa te matua o nga tohungatanga katoa; ma reira hoki nga mahi katoa ka whakataua e te tangata, ka ai hoki he huanui mo ana rawa, ka whai putanga mo ana whakaaro. He nui nga mahi kua timata te whakatau ki Niu Tirani inaianei—e kore e taea te tatau. He tohu pai tenei mo te motu nei—ko te haeata o te rangi ka kitea. Ko nga tikanga enei mana te tangata e whakanui; mana te haerenga o te poaka raua ko te weka e whakapai hei nohoanga mo te tangata, hei tupuranga mo te kai; mana e whakamahi i te tangata rawakore, kore mahi; mana e whangai te pouaru me te pani; mana e hipoki te marietanga ki runga ki te whenua; mana, e whakaputa i te rongo o to tatou motu; mana e homai te oranga me te whairawatanga noatanga atu. Kua utaina atu e matou, i te Waka o te 6 o Maehe, 1872, nga korero o nga rerewe i mahia ki Amerika me etahi atu whenua—ona maero, ona maunga teitei i whakapikitia ai, ona tau i mahia ai, me ona aha noa atu hoki. Kua kite matou i muri nei i nga korero o tetahi nupepa mai o Amerika mo aua rerewe—ara mo nga rerewe o Karaponia, he whenua kei reira. E ki ana taua nupepa, ki te haere te tangata ki nga whenua whakatupu witi o taua kainga ki reira matakitaki ai ka kite tonu ia i te painga o tena hanga o te rerewe, ka mohio ia he taonga nui rawa te rerewe. Ko nga wahi e kore ana he taone i te tau ki tua tonu atu, kua whai taone pai rawa inaianei; e takitutu ana i waenganui o nga raorao i whakatupuria katoatia ki te witi, aua noa atu te roa. Ko nga awaawa me nga parae i kore rawa ai he tangata i te tau 1871, kua nohoia e te hunga ahu whenua, te hunga whakakake, me te hunga whakawhairawa. He nui rawa atu te whaka- tupu o te witi—e kore rawa e whakaponohia ki "te kore e ata kitea e te kanohi. Tahuri ki katau he witi anake; tahuri ki maui ko taua ahua tonu. Nga tima, nga kaipuke, me nga poti noa atu, he witi anake nga utanga—tomo katoa i te witi. Nga toa, nga waapu kaipuke, me nga tauranga katoa, kua kiki katoa i te witi. Kei nga taha o te rerewe, puta noa ki tawhiti, he witi anake e takoto whakapapa ana, he tatari kia tikina mai kia mauria atu i runga i nga wakena o te rerewe; a riro kau atu ana kua tae mai etahi hei whakakapi i tona takotoranga. Kei nga teihana katoa o te rerewe e hanga ana i etahi whare nui rawa hei puranga mo te atawhaitanga nui o te Atua—ara te witi. Kaore matou e ata mohio ana ki te roa o te whakapaparanga o enei peeke witi i te taha o te rerewe ra, engari he maha noa atu ia nga maero. Te tino take o tenei mahi nui, tenei ranga- timatanga nui, ko te rerewe—na reira i hoki mai ai te utu o te uauatanga o te tangata, i tika ai hoki tana mahi. Ki te kore te rerewe kua kore rawa hoki e taea tenei oranga nui. Penei, e kore e rangona te waha o te tangata ki runga ki nga parae whanui o te koraha; ko te tangi anake o te kuri mohoao kai tangata e rangona ana. Me i kore nga rerewe kua kore e whakanohoia ki te hipi nga whenua nui o Kariponia ki uta rawa hei taonga, a ko nga wahi momona e tupuna nuitia ana inaianei e te kai kua waiho tonu hei wahi ururua. Ko te rerewe he mea rite tonu ia ki te awa whanui e whakaheke haere tonu ana i te taonga i te rawa hei nui mo te whenua; a he kai tino whakaputa te rerewe i te mahi a te tangata, he kai whakakake i te whenua. Ko te rerewe he ariki tuku i te pai ki runga ki nga iwi katoa; he mea tere tonu ia te kawekawe i nga ritenga o tetahi iwi ki tetahi; he mea e hohoro ai te tae nga taonga o tetahi ki tetahi; ko te ara ia e taea ai te oranga me te rangatiratanga nui e hiahiatia ana e te ngakau. Kotahi te tangata kei uta e noho ana i tae tona mahinga witi i tenei tau ki te toru te kau mao ono mano (36, 000) eka! E korero ana taua tangata kotahi pauna tana moni e utu ana ia. i te korenga o te rerewe mo te kawenga o te tana kotahi i pahaki mai o te tunga kaipuke—tae rawa atu ki te tunga kaipuke he moni ke ano ka pau. Inaianei, kua oti nei te rerewe, te kau ma rima tonu herengi ka tae atu te tana ki runga rawa atu ki te kaipuke. I mua ai he nui te mahi o ana tangata me ana terei ki te kawekawe i ana witi; inaianei e mauria atu ana e te rerewe ana witi i te whatitoka tonu o tona whare. Heoi. Ko nga korero ena i kitea e matou i roto i tetahi o nga nupepa o Amerika mo nga rerewe o tena kainga. Na, e whai ana te Kawanatanga o tenei motu ki te tauira kua takoto mai i era iwi; a me kaha tatou ki te awhina i a ratou tikanga, kia pera ai hoki tatou me tera whenua te kake haere me te rangatiratanga.