Pukapuka 3, Nama 14
19000929

whārangi 2  (6 ngā whārangi)
titiro ki te whārangi o mua1
3titiro ki te whārangi o muri


Tirohia ngā kupu whakataki o tēnei niupepa

 
[NAMA 14, O TE TAU 3.] TE PUKE KI HIKURANGI, HEPETEMA HATAREI 29th 1900. [Wharangi No. 2] Whenua, a ki te takoto kore riihi taua Whe- nua mo nga tau e toru i muri iho i te ra i tau ni taua riana ki runga ki taua Whenua, hei reira ka ahei te Kaunihera ki te whakaea i taua riana i runga i te tapahi atu i tetahi waahi o taua Whenua e rite ana a kaore e nohoia ana e te tangata, ara, e takoto watea ana, a ka hoko atu i taua waahi, i runga i te PUBLIC AUCTION i te PUBLIC TENDER ranei, hei whakaea i taua riana. Engari i muri o te wha- kahaerenga o te mana hoko kua hoatu nei ki te Kaunihera, me matua uiui e ia kia mohio ai ia ki nga hiahia o nga tangata no ratou taua Whenua, ara, ko te hea waahi o taua Whe- nua te waahi e hoko, a ki te kore e rahi nga moni boko i puta mai i taua waahi i hokona ra hei whakaea i taua riana, me tahuri ano te Kaunihera ki te tapahi atu ano i tetahi atu waahi o taua Whenua a ka hoko atu i runga i te PUBLIC AUCTION i te PUBLIC TENDER ranei. Ka mutu te pera me haina e te Tu- muaki o te Kaunihera, me nga mema Maori e rua o te Kaunihera te tiiti he tuku he whakawhiti ranei i taua Whenua i hokona ra, hei reira kua tau taua Whenua ki te ta- ngata nana i hoko i runga i te tikanga FEE-SIMPLE. (5.) Ko nga riana katoa e mana nei i na- ianei, i whakataua ranei e te Kooti Whenua Maori i raro i nga mana kua tukua atu noi kia ia e "Te Ture Kooti Whenua Maori 1894," a e takoto kore ea ana i te ra i paahitia ai tenei Ture, me taka katoa ki raro i nga tika- nga o tenei Ture: Engari me utu atu e te Kaunihera aua riana ki ana moni tuatahi e watea ana mo taua mahi, ara, me utu atu te moni ki te tangata kei a ia te riana e pupuri ana ina hainatia e ia he pukapuka whaimana hei whakawhiti i te riana ki te Kaunihera. Engari hoki, ko ia riana e takoto kore ea ana, i te ra i paahitia ai tenei Ture, ka kiia he riana tera kei raro i te mana o tenei Ture e takoto ana, a ko te mana hoko e mau ana i roto i taua riana raa te Kaunihera anake e whakahaere e mana ai. Tekiona 25. I mua o nga rarangi wha- kamutunga e rua, me whakauru atu enei kupu, ara, "engari ko nga here mo te tuku e mau ana i roto i tetahi Karauna karati i whakaputaina i mua atu o te paahitanga o tenei Ture, kaua rawa e whakarereketia e wetekina ranei e te Kawana, e taea ai e ia te pera ma runga anake i te kupu whakahau a te Tumuaki o te Kaunihera nui, kei raro iho nei whakaturia ai." Wahanga-tekiona (2) o Tekiona 27. I muri i te kupu "Pouhi-mahita" me whaka- uru atu enei kupu, "i tetahi mema ranei o te Kaunihera Takiw Maori o te Komiti Takiwa ranei, me era atu tangata ranei e whakaturia ana e whakamana ana ranei e te Kaunihera hei kai-titiro i nga hainatanga tiiti." Tekiona 29. I muri i nga kupu "e kore e ahei kia riro atu i tetahi tangata" me whaka- uru atu enei kupu "mehemea ehara ia i te Maori." Wahanga-tekiona (7) o Tekiona 3I. I roto i te riana tuarua me patu atu nga kupu nei "nga Whenua, "a me whakauru ko enei kupu "mo nga Mea Maori, i runga i te tono a te Komiti Poraka, me te whakaae hoki a te Kau- nihera." A i roto i te riana, tuawha me patu atu enei kupu, "hei hoko Whenua Maori." Wahanga-tekiona (6) o Tekiona 81. Me hono atu ki te pito whakamutunga o taua tekiona, enei kupu, "haunga ia ki te iti iho te initareti e tonoa ana e tetahi peeke, e tetahi tari ranei a te tangata noa, e tetahi atu ta- ngata noa ranei, mo te moni nama i ta te Kawanatanga e tono ana." Wahanga-tekiona (2) o Tekiona 32. Me hono atu enei kupu ki tona mutunga, "engari hoki kaua te Kai-tiaki mo te katoa e whai- mana, e whakahaere ranei i tona mana, ki runga ki tetahi kaporeihana ki tetahi Komiti ranei i muri iho i te paahitanga o tenei Ture, otira ko nga mana katoa kua tau nei ki te kai-tiaki mo te katoa i 'te Ture Kooti Whe- nua Maori. 1894, a, muri atu i te paahitanga • o tenei Ture, rae tau katoa ki te Kaunihera." Wahanga-tekiona, (1) o Tekiona 33. Me patu enei kupu, "i runga i nga aronga e tino tata ana," &c., a tae noa ki te mutunga o te Tekiona, a me hono atu enei kupu, "kua whakatakotoria e tenei Ture." Tekiona 34. (Mahinga ika a te Maori, &c.), kua patua nei i roto i te Pire, me whakaora katoa, a i nauri i nga kupu "e mahia ana e nga Maoa, ara, nga waahi pera e tika ana ratou ki reira," me hono atu enei kupu, "a kei roto i te Takiwa Maori ki te Tai-Hauauru e takoto ana." Tekiona 33. Me patu atu, a me hoatu ko tenei hei whakakapi, "mehemea i mua atu o te whakaaetanga o tenei Ture ki roto ki te- tahi takiwa, o tona mananga ranei ki reira, _ tera etahi hea i roto i tetahi poraka, kua hokona e te Kuini, ko" aua hea kua hokona ra, me waahi atu tetahi taha o te Whenna, hei whakarite a me tau ki te Kuini, i ronga i te ota a te Kaunihera, a me mutu te hokoho- ko i nga hea o taua poraka e toe ana." Wahanga-tekiona (4) o Tekiona 39. Me patu katoa tenei wahanga-tekiona, a me ho- atu ko tenei hei whakakapi, "ko nga whaka- haere hoko riihi ranei, he mea PONA FIDE na etahi Pakeha noa, i timataria i mua atu o te paahitahga o tenei Ture, a kaore ano aua whakahaere i whakamanaia e te Kooti Whe- nua Maori, a tera ranei e kore e taea te wha- kamana i runga i etahi aronga o te Ture, me riro ma te Kaunihera e uiui ana whakahaere, a ki te kitea e ia he PONA FIDE aua whakaha- ere a kaore e takahi ana i nga tikanga o tenei Ture, a kua tino utua te moni reti, nga moni ranei o te hoko, ka ahei te Kaunihera ki te whakaputa i tetahi ota, hei whakamana hei whakaae ranei i ia o aua whakahaere." Me hanga te tekiona hou, me penei te ahua, ara, ''ko nga kai-rehita, ko nga karaka me. nga apiha o te Kooti Whenua Maori me ana pukapuka katoa me whakawhiti katoa, hei apiha a hei pukapuka ma te Kaunihera." Tekiona 42. Mc patu enei kupu "te Kooti Whenua Maori, ko tetahi ranei o ona Tiati, a ki te whakakorea atu te Kooti Whenua Maori." Tekiona 46. Me hono atu enei kupu, "engari kaua te wira i hanga e tetahi Maori, i muri iho i te paahitanga o tenei Ture a whai- mana, a kaua hoki he ota whakamana rii- whi tupapaku e whakaputaina i runga i taua wira, mehemea kaore taua wira i hainatia i te aroaro o nga kai-titiro tokorua, a ko aua kai-titiro hei etahi o nga mema o te Kauni- hera, o te Komiti Takiwa ranei, hei etahi ranei o nga apiha o te Kaunihera, hei etahi atu tangata totika ranei e whakaturia ana e te Kaunihera mo taua mahi." Ina whakaaetia nga tikanga-whakahaere i hangaia i raro i tenei Ture, ka ahei te Kawa- na, i runga i te ota a tona Kaunihera, ki te whakamana i aua mea, a hei reira kua rite tonu te mana o aua mea ki to tenei Ture ano, i whakaurua aua mea ki roto ki tenei Ture. Tekiona 51. Me patu atu nga kupu, "te Kawana i ia wa," a me hoatu ko enei hei whakakapi i "te Kaunihera, nui i ia wa, i ru- nga ano i te whakaae a te Kawana." Me hanga ne tekiona hou, hei hoatu mana ki te Kaunihera nui, hei uiui i nga tautohe katea e ara ana i runga i nga hoko Whenua a te Karauna, e takoto kore oti ana, ara, mo nga mea pera e kiia ana kaore ano nga toe • nga o nga moni hoko i utua, a kia mutu te uiui, ma te Kaunihera e ripoata ki te Pare- mata.

Ko te take i panuitia ai e te "Puke" tenei Pire, hei whakamarama, hei tohu whakamo- hiotanga' hoki ki nga whakatipuranga e heke mai ana, ko te Pire tuatahi tenei, i uru ai te tamaiti a Tawhiao, ara a Mahuta, ki te wha- katikatika, mo nga Pire Whenua e ahu ana ki te Paremata; Ko ona kupu whakamara- ma mo tenei Pire, kei te Pire o te tau 1899, me mau mai i te Pire o taua tau, ka apiti ki tenei, hei reira mohiotia ai nga whakamara- ma. Ki te titiro a o koutou hoa mahi, ki te ahua o enei Pire, o ta te Kotahitanga o Roto- rua, tae atu ki ta te Kawanatanga, tae atu ki te whakatikatika o Papawai, e ahua rite tonu ana enei Pire, pakupaku nei nga waahi rere- ke, ko tenei Pire ara ko ta Mahuta, e ahua takoto ke ana i nga Pire i runga ake nei. Na o koutou hoa mahi. O te "Puke Ki Hikurangi."

Mangawhio. Akuhata 11, 1000. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi" e hoa tena koe, otira koutou ko au kai-mahi me tou whare katoa. He kupu atu tenei naku, utaina atu enei kupu ruarua ki runga ki te taonga o te Iwi katoa, e noho ana i runga i nga marae o ia waahi o ia waahi, o Aotearoa me te Waipo- unamu. Tenei • he kitenga kanohi iho ki nga whai-korero e noho i roto i "Te Puke Ki Hikurangi" nei. E ki nei na Takitimu i tiki te kumara, he tika ano ki ena Tipuna. Na, engari ki enei Tipuna o koutou e ki ana,

na Rongomaitua i harimai te kumara ki tena motu ki Aotearoa. Ko tenei tangata ko Rongomaitua, i haere ke mai ma runga i te rangi, i te atua e tu nei i te rangi, i haere mai ia ma runga i taua atua na, engari he tangata ano i kona i Aotearoa. No Taane mai ano e toru nga Hapu, ko te kai a aua Hapu, be Ti (kauru) e tipu i te whenua nei, he aruhe ; ko te Ingoa o te tangata nana te aruhe i kite ko Maioha. E kai ana aua Iwi ra i te Ti, ka homai he wai-tau-kauru mana ma te manuhiri ma Rongomaitua, ka tou te taotao o te ringa ki roto ki te wai-tau-kauru ka whakamatautia, katahi ka ki atu he aha enei kai ? Ka kiia mai he Ti (kauru) ka whakahokia atu e te tangata nei, ma ratau ano e kai, ka pau i a ratau ano te kai, katahi a Rongomaitua ka ki atu kia, utuhia mai kia toru nga ipu wai ka tu ki tona aroaro, katahi- ano a Rongomaitua ka takiri i tona tatua katahi ka hiko ki nga kumara ka takirihia katahi ka aohia ki roto ki te ipu kotahi, a whai atu hoki ki tetahi ka potia hoki ki roto i tetahi o nga ipu nei, ka aoria hoki. No te mutunga o tana waitau, ka parea atu ma te Iwi nei e kai, ka kai taua Iwi nei no te pau- nga, katahi ano taua Iwi nei ka ui mai kia ia he aha enei kai ? Ka ki tu ia he kumara, ka ki mai kai whea tona wahi e noho ai, ka kiia atu e Rongomaitua, titiro atu ki te ra e puta mai ana ; katahi taua Iwi nei ka haere ki te tapahi Waka mo ratau, ka haere ka whai i taua kai nei i te kumara. E ki atu ana a Rongomaitua, taria marie e tiki kia ~ mau ai ; kaore te Iwi nei i rongo, hoe tonu i te moana, ka tae ki te waha o te ra. (I wha- kaatutia ano e Rongomaitua te taima hei tikinga ata, hei te kohaetanga mai o te ata). Katahi na ka tikina e te Iwi nei i te po, ka hopu ke ki nga mea e pu ana i raro, kei runga ke nga mea rarahi, na kona ka puta nga mea rarahi. Ka hoki mai te Iwi nei ki Aotearoa ; katahi ka ki atu a Rongomaitua tena a koutou kumara, katahi na ka whaka- • atutia mai e te Iwi ra ; ka ki atu a Rongo- maitua. Kua puta nga mea rarahi, ko nga mea ririki ke tena, i mau mai na i a koutou. Heoi ano nga korero a tenei kai i korerotia ai e nga Kaumatua, i rongo ai nga tamariki. Heoti ano enei korero. E ta e te Etita kia manawanui te uta atu i enei kupu ruarua, hei kawenga atu ki nga marae o Aotearoa mo te Waipounamu. Ko te Ingoa o te aruhe e noho na he ta- ngata ke, koia tenei ka tuhia nei:-— Na Marino ena tamariki te aruhe raua, ko pikopiko, na Maioha i whakaputa ki te ao- turoa nei. Heoti ano tena korero. Ki te Etita o "Te Puke Ki Hikurangi," utaina atu enei kupu ruarua. Ano ko taku mo- hio ake ko tenei tangata ko Taranga he ta- ngata tuturu ake no Aotearoa, me ana tama- riki me Mauiroto, Mauitikitiki-a-Taranga, me Mauitemokakai, he mea puta mai i Ao- tearoa e wha nga tamariki a Taranga, engari e toru nga tamariki tuturu a Taranga, i whakatangata, ko te wha ko Maui he maro ke no te hakui (nana i hi o rokoroko) ko tenei tangata ko Maui, he mea whakatiputipu na nga Tipuna i ahu, ka puta mai hei ta- ngata. Te matuatanga mai o tenei tangata ka haere mai kia kite i nga matua, rokoha- nga mai e ia, e takaro ana nga tuakana i te taha o te wai; katahi ka kai pakupakutia mai e nga tuakana ka herea rawatia patua mai ai ka tangi, ki te ihi o te whare o te matua, ka pakaru Le whare ka puta te hakui ki waho o te whare, ka haria atu ia e nga tuakana, ka karanga mai nga tuakana ehara i a maua na te tamaiti ke nei; ka karanga atu te hakui, nawai koia tena tamaiti; ka ki mai nga tuakana, i haere ke mai ra i konei. Ka- tahi ka haere nga tuakana nei me taua ta- maiti nei, ki te whare o taua wahine nei, katahi ka uia atu e te hakui ra, nawai koe ; ka ki atu te tamaiti nei nahau au, ka ki mai te wahine nei; kaore, ka mutu ano aku ta- mariki e toru nei, ka ki atu ano te tamaiti nau ano au. Kaore koia ou mea i kamaia ki runga ki te puiatataraheku ? Katahi taua wahine nei ka kimi, karahi ka mohio ake te wahine nei, katahi ka haere ki te whare o Taranga, katahi ka noho i reira ka tae mai a. Taranga i te ahiahi, ka titiro ka ki atu te wahine kei te ki ma: taua tamaiti nei naku ano a ia, he maro noku ka mohio ake a Taranga he tika nana ano tenei tamaiti. Ka noho te tamaiti nei ka tae pea ki te tau, kua waia te tamaiti nei me nga tangata hoki, katahi te tamaiti nei ka haere tahi raua ko tetahi ko Irawaru, ka haere ki waenga-